Βιότοπος – περιγραφή
Η λατινική ονοµασία του βοτάνου είναι HYPERICUM perforatum (Υπέρικον το διάτρητον). Ανήκει στην οικογένεια των Υπερικοειδών. Το συναντούµε µε τις ονοµασίες Αγούδουρας (Κρήτη), Σπαθόχορτο (Ήπειρο, Κρήτη), βάλσαµο (Άθως, Αρκαδία), βαλσαµόχορτο, βάρσαµο, βαρσαµόχορτο, λειχηνόχορτο, περίκη, προδρόµου βότανο, σπατόχορτο, χελωνοχόρταρο (Κεφαλλονιά), άσκυρον.
Αναπτύσσεται στη Βόρεια Αµερική, Αυστραλία και Ευρώπη. Σύµφωνα µε τον θρύλο, ονοµάζεται «βότανο του Προδρόµου» επειδή το κόκκινο έλαιο του φυτού αντιπροσωπεύει το αίµα του Ιωάννου του Βαπτιστού.
Σήµερα θεωρείται ζιζάνιο µέσα στα χωράφια µας, παρά το γεγονός ότι οι εκπληκτικές του θεραπευτικές ιδιότητες είναι γνωστές από την αρχαιότητα. Το συναντάµε συχνά στην Ελλάδα σε κάµπους, λόφους, φράκτες και γενικά σε µέρη που δεν καλλιεργούνται.
Είναι θάµνος αειθαλής, λείος, πολύκλαδος που φτάνει σε ύψος τα 30 -60 εκατοστά.. Στέλεχος όρθιο µε µικρά επιµήκη φύλλα που έχουν πολλά διαφανή στίγµατα. Αν τρίψουµε τα άνθη του, αναδίδεται µία δυνατή µυρουδιά ρητίνης. Τα άνθη του είναι χρυσοκίτρινα. Αν τα κοιτάξουµε προσεκτικά θα διακρίνουµε στα πέταλα του άνθους µικρά στίγµατα τα οποία είναι οι αδένες που περιέχουν το έλαιο του βοτάνου. Το είδος είναι ερµαφρόδιτο (έχει αρσενικά και θηλυκά όργανα και επικονιάζεται από µέλισσες και µύγες).
Ιστορικά στοιχεία
Είναι γνωστό βότανο από ην αρχαιότητα ως αντικαταθλιπτικό, καταπραϋντικό, επουλωτικό, τονωτικό του ανοσοποιητικού συστήµατος. Ο Νίκανδρος και ιδιαίτερα ο ∆ιοσκουρίδης το αναφέρουν κατά της ισχυαλγίας και σαν επουλωτικό των πληγών. Το χρησιµοποιούσαν για τις πληγές από τα σπαθιά, εξ ου και η ονοµασία «σπαθόχορτο». Το δε κρασί που παρασκευάζεται µε το φυτό σαν αντιπυρετικό. Το έχει αναφέρει επίσης και ο Ιπποκράτης παλαιότερα. Τις θεραπευτικές ιδιότητες του φυτού τις γνώριζαν οι Άραβες και οι Πέρσες περισσότερο δε οι Ιταλοί που ασχολήθηκαν µε αυτό τους περασµένους αιώνες. Θεόφραστος, Ματιόλης, Παράκελσος, Σκόπολι, Καµεράριος, το αναφέρουν ως «υπερικόν» και το θεωρούσαν µόνο αντιτραυµατικό και επουλωτικό.
Ο Γαλιλαίος συνιστούσε το βότανο για τη διουρητική του δράση, για την θεραπεία των πληγών και για προβλήµατα που προκαλούνται από εµµηνορροϊκές διαταραχές.
Η λατινική ονοµασία προέρχεται από τις ελληνικές λέξεις υπέρ και εικών.
Λέγεται επίσης ότι πήρε το όνοµα προδρόµου βότανο, από τους ιππότες του Αγίου Ιωάννου της Ιερουσαλήµ που θεράπευαν µε αυτό τις πληγές στις µάχες των σταυροφοριών. Τον 16ο αιώνα ο Παράκελσος το χρησιµοποιούσε για τις πληγές εξωτερικά και για την αντιµετώπιση του πόνου από µώλωπες.
Τον Μεσαίωνα πίστευαν επίσης ότι ξόρκιζε το κακό πνεύµα, γι αυτό και οι τρελοί υποχρεώνοντας συχνά να πίνουν το έγχυµα του. Το κίτρινο χρώµα του φυτού το συνέδεσε µε τη χολερική διάθεση και το έδιναν για τον ίκτερο και την υστερία.
Στις ΗΠΑ, το υπέρικο είναι ίσως το πιο δηµοφιλές φαρµακευτικό φυτό, και χρησιµοποιείται για την ήπια και µέτρια κατάθλιψη ως εναλλακτικό του αντικαταθλιπτικού φαρµάκου Prozac, µε δραστικό συστατικό τη φλουοξετίνη. Στην Ευρώπη κυκλοφορεί µε το εµπορικό όνοµα Ladose. Χρησιµοποιείται επίσης, ως σπασµολυτικό και βελτιωτικό της ποιότητας του ύπνου σε αϋπνίες. Μόνο το 1994 στη Γερµανία, συνταγογραφήθηκαν συνταγές για 20 εκατοµµύρια ασθενείς.
Υπάρχουν περίπου 300 είδη του φυτού αυτού και στην Κρήτη συναντούµε 9 από αυτά, από τα οποία τα 5 είναι ενδηµικά. Το αφέψηµα των ανθέων το χρησιµοποιούσαν για το ψωροφύτη των νηπίων (κηρίον το µολυσµατικό). Τις ανθισµένες κορυφές τις χρησιµοποιούσαν ακόµη κατά της δυσουρίας, των αµοιβάδων και ασκαρίδων. Με τον αγούδουρα επένδυαν και κάλυπταν τις κόφες για την µεταφορά ευαίσθητων φρούτων (βερύκοκα, δέσπολα). Το χρησιµοποιούσαν ακόµη για το σκάλωµα του µεταξαριού (κλάδωσις του µεταξωσκόληκος). Η φράση «πάει σαν τον αγούδουρα» στην Κρήτη σηµαίνει ότι τρέχει τόσο γρήγορα που δεν αγγίζει το έδαφος. Στην Κρήτη είχαν ακόµη το αίνιγµα για τον αγούδουρα που έλεγε «είµαι µικιός δεν πορπατώ, και σα γεράσω τρέχω». Από άνθη του φυτού, λάδι, κόκκινο κρασί και καµφορά έκαναν φάρµακο κατά των ρευµατισµών.
Συστατικά – χαρακτήρας
Το φυτό περιέχει ίχνη από ένα αιθέριο έλαιο και ένα γλυκοσίδιο την υπερικίνη που είναι κόκκινη χρωστική. Περιέχει φλαβονικό πολυφαινολικό παράγωγο, την γλυκοσίδη, ρητίνη και πηκτίνη. Περιέχει ακόµη υπεροσίδη (φλαβονικό πολυφαινολικό παράγωγο), ψευδοϋπερικίνη, υπερφορίνη, προανθοκυανιδίνη, αµεντοφλαβόνη, ταννίνες, ξανθόνες, ουµπελιφερόνη, σκοπολετίνη, κερκετινο-3-Ο-ραµνοσίδη (κερκιτρίνη).
Η υπερικίνη λέγεται ότι ευθύνεται για την αρρώστια του φωτός που παθαίνουν τα ζώα µε άσπρο τρίχωµα όταν τρώνε το φυτό, η οποία παρουσιάζει συµπτώµατα ερεθισµού δέρµατος και βλεννογόνου, µε φαγούρα και άλλες ανωµαλίες.
Άνθιση – χρησιµοποιούµενα µέρη – συλλογή
Ανθίζει από τον Ιούνιο έως τον Σεπτέµβριο. Οι σπόροι του ωριµάζουν από τον Ιούλιο µέχρι τον Σεπτέµβριο.Για θεραπευτικούς σκοπούς χρησιµοποιούνται όλα τα αέρια µέρη του φυτού. Τα άνθη πρέπει να χρησιµοποιούνται νεαρά και λίγο ξερά. ∆εν χρησιµοποιούνται µετά από µακροχρόνια φύλαξη. Όταν µείνουν πολύ τα άνθη αποχρωµατίζονται και όλο το φυτό παίρνει ένα χρώµα καστανό.
Θεραπευτικές ιδιότητες και ενδείξεις
Όλοι µας έχουµε ακούσει την έκφραση «βάλσαµο για την πληγή». Η φράση εννοεί ότι θεραπεύει κάθε πληγή. Και στη συγκεκριµένη περίπτωση αυτή είναι µία φράση που περιγράφει απόλυτα τις θεραπευτικές ιδιότητες του βοτάνου.
Η δράση του είναι αντιφλεγµονώδης, στυπτική, επουλωτική και ηρεµιστική. Το βάλσαµο όταν ληφθεί εσωτερικά έχει ηρεµιστική και αναλγητική δράση. Χρησιµοποιείται στη θεραπεία της νευραλγίας, της ανησυχίας, της έντασης και παρόµοιων προβληµάτων. Θεωρείται κατάλληλο βότανο για τις αλλαγές της εµµηνόπαυσης που οδηγούν σε ευερεθιστότητα και ανησυχία. Ωστόσο συνίσταται να µην χρησιµοποιείται όταν υπάρχει έντονη κατάθλιψη και σε καµία περίπτωση αν ο ασθενής λαµβάνει αντικαταθλιπτικά φάρµακα.
Μπορεί να βοηθήσει σε αγχώδη διαταραχή και κατάθλιψη. Έχει βρεθεί ότι µπορεί να ρυθµίσει τις χηµικές ουσίες του εγκεφάλου και να σταθεροποιήσει τις διαθέσεις και τα συναισθήµατα. Στα υπέρ του βοτάνου είναι ότι:
-δεν προκαλεί υπνηλία κατά την διάρκεια της ηµέρας
-δεν προκαλεί εθισµό
-δεν προκαλεί ευερεθιστότητα ή νευρικότητα.
Καταπραΰνει τη συνδετικίτιδα, την ισχιαλγία και τους ρευµατικούς πόνους. Εξωτερικά είναι ένα πολύτιµο επουλωτικό και αντιφλεγµονώδες βότανο. Σαν λοσιόν επιταχύνει την επούλωση των τραυµάτων, µωλωπισµών κιρσών φλεβών και εγκαυµάτων. Το έλαιο του είναι ιδιαίτερα χρήσιµο για ηλιακά εγκαύµατα.
Το βαλσαµέλαιο παρασκευάζεται από τις ανθοφόρες κορυφές του βοτάνου. Έχει ένα έντονο κόκκινο χρώµα και είναι εξαιρετικά αποτελεσµατικό σε προβλήµατα φλεγµονών του δέρµατος, των µυών και του συνδετικού ιστού.
Παρασκευή και δοσολογία
Παρασκευάζεται ως έγχυµα στις περιπτώσεις άγχους, νευρικής έντασης, ευερεθιστότητα ή συναισθηµατικές διαταραχές που έχουν σχέση µε την εµµηνόπαυση ή το προεµµηνορροϊκό σύνδροµο. Ρίχνουµε ένα φλιτζάνι βραστό νερό σε 1-2 κουταλιές του τσαγιού ξηρό βότανο και το αφήνουµε σκεπασµένο για 10-15 λεπτά. Σουρώνουµε και πίνουµε έως τρεις φορές την ηµέρα. Το βάµµα το χρησιµοποιούµε για ένα διάστηµα περίπου 2 µηνών σε περιπτώσεις µακροχρόνιας νευρικής έντασης που οδηγεί σε εξάντληση και κατάθλιψη. Στα παιδιά που βρέχουν το κρεβάτι τους µπορούµε να δώσουµε 5-10 σταγόνες το βράδυ.
Άλλη επιλογή είναι το ηρεµιστικό µπάνιο µε Υπέρικο. Στο ζεστό νερό της µπανιέρα σας προσθέτετε 1 φλιτζάνι αποξηραµένου βοτάνου και χαλαρώνετε µέσα στο νερό.
Προφυλάξεις
Χρειάζεται προσοχή στη χρήση του, γιατί δεν κάνει να εκθέτουµε την περιοχή επάλειψης στον ήλιο. Εάν το βότανο χρησιµοποιηθεί παράλληλα µε φάρµακα που ταξινοµούνται ως αναστολείς της επαναπρόσληψης σεροτονίνης (φλουοξετίνη: Prozac, παροξετίνη: Paxil), µπορεί να εµφανιστούν συµπτώµατα συνδρόµου σεροτονίνης: διανοητική σύγχυση, ψευδαισθήσεις, διέγερση, κεφαλαλγία, κώµα, ρίγη, εφίδρωση, πυρετός, υπέρταση, ταχυκαρδία, ναυτία.
Υ.Σ. Όλα τα προηγούµενα άρθρα της στήλης µπορούµε να τα βρούµε στη διεύθυνση www.herb.gr.
Επίσης αν κάποιος φίλος αναγνώστης γνωρίζει οποιαδήποτε θεραπευτική ιδιότητα βοτάνου του τόπου µας που δεν είναι ευρέως γνωστή ή έχει κάποιο ερώτηµα µπορεί να το απευθύνει στην ηλεκτρονική διεύθυνση skouvatsos11@gmail.com
