Στην έγκριτη εφηµερίδα «Χανιώτικα νέα» δηµοσιεύτηκε στις 31-12-2025 ένα σχόλιο µε τίτλο «Η σηµασία της ασπιρίνης στον άνθρωπο και στον φυτικό κόσµο» του χηµικού Αναστάσιου Τριποδιανάκη. Το σχόλιο είναι σύντοµο και καλογραµµένο και δίνει την ευκαιρία σε κάθε αναγνώστη να το συµπληρώσει και να το εµπλουτίσει.
Καταρχήν θα πρέπει να λεχθεί πως κατά την αρχαιότητα στην Ελλάδα, στην Αίγυπτο, στην Σουµερία, στην Ασσυρία και στην Κίνα και µετέπειτα σε ολόκληρη την Ευρώπη χρησιµοποιούνταν η φλούδα της Ιτέας της λευκής (Salix alba). Οι αρχαιολόγοι εντόπισαν ίχνη σαλικυλικού οξέος (ΣΟ) σε θραύσµατα κεραµικής του 7ου αιώνα που βρέθηκαν στο ανατολικό κεντρικό Κολοράντο. Οι Τσερόκι και άλλοι ιθαγενείς Αµερικανοί χρησιµοποιούν εκχύλισµα του φλοιού της ιτιάς της λευκής . Μπορεί και άλλα είδη ιτιάς να περιέχουν σαλικύνη. Για παράδειγµα η Ιτέα η κλαίουσα ή κρεµοκλαδής ή βαβυλωνική ή κατά τον Γενάδιο βαβυλώνια (Salix babylonica). Αλλά το είδος αυτό όµως είναι γηγενές σε ξηρές περιοχές της βόρειας Κίνας, της Κορέας, της Μογγολίας, της Ιαπωνίας και της Σιβηρίας.
Από τον µεταβολισµό της ασπιρίνης και του φυσικού συγγενή της ασπιρίνης, τη σαλικύνη ,που υπάρχει στη φλούδα προέρχονται το ΣΟ ,το γεντισικό οξύ και τα γλυκουρονίδια. Το ΣΟ γνωστό και ως ιτεϋλικό είναι ένα λιπόφιλο µονοϋδροξυβενζοϊκό οξύ. Έχει τον τύπο C7H6O3. Παλαιότερα λεγόταν σπιραϊκό, γιατί βρέθηκε στο θάµνο Φιλιπεντούλα η πτελοειδής (Filipendula ulmaria), του οποίου είναι συνώνυµο το Σπιρέα η πτελοειδής (Spirea uulmaria). Η λέξη ΑΣΠΙΡΙΝΗ έχει ελληνική καταγωγή. Το αρκτικό Α προέρχεται από το Ακυλοσακυλικό οξύ, το ΣΠΙΡ από το θάµνο ,στον οποίο βρέθηκε και από την ΙΝΗ κατάληξη χηµικής ουσίας. Η ασπιρίνη (ακετυλοσαλικυλικό οξύ ή ASA) µπορεί να παρασκευαστεί µε την εστεροποίηση της φαινολικής υδροξυλοµάδας του σαλικυλικού οξέος µε την ακετυλοµάδα από οξικό ανυδρίτη ή ακετυλοχλωρίδιο. Το υπεραιωνόβιο φάρµακο της ασπιρίνης παράγεται σήµερα στην εντυπωσιακή ποσότητα των 40.000 τόνων ετησίως, που αντιστοιχούν σε περίπου 6 γραµµάρια για κάθε κάτοικο του πλανήτη µας. Η ευρεία χρησιµοποίηση της ασπιρίνης δηµιούργησε την και τη µεταφορική έκφραση «χρειάζεται θεραπεία και όχι ασπιρίνες». ∆εν πρέπει να αγνοηθεί η σηµασία που έχει και το «σούπερ» διάλυµα της ασπιρίνης . Επιστήµονες του Υπουργείου Γεωργίας των ΗΠΑ ανακάλυψαν ότι το ακετυλοσαλικυλικό οξύ, η δραστική ουσία της ασπιρίνης, µπορεί να προστατέψει τα φυτά από την παρουσία ή την επιβλαβή δράση διαφόρων παράσιτων. Πρόκειται για ένα απλό διάλυµα ,που µπορεί να φτιάξει κάποιος εύκολα ακόµη και στο σπίτι του, αφού περιέχει νερό και ασπιρίνη. Η δοσολογία του διαλύµατος πρέπει να είναι 250-500 mg ασπιρίνης σε 4,5 λίτρα νερού και ο ψεκασµός πρέπει να γίνεται δύο-τρεις φορές τον µήνα. Το διάλυµα αυτό χρησιµοποιήθηκε και από το εργαστήριο Φυτοπαθολογίας και οικοτοξικολογίας του Ινστιτούτου Ελιάς ,Υποτροπικών Φυτών και Αµπέλου επί των ηµερών του γράφοντος µε εξαιρετικά προληπτικά αποτελέσµατα για τους εχθρούς και τις ασθένειες της τοµάτας, της αγγουριάς και αµπελιού, καθώς και για το σχίσιµο και ηλιοκαύµατα της µανταρινιάς ανκόρ της ροδιάς . και την επιµήκυνση της ζωής των κοπτόµενων ανθέων. Το δραστικό συστατικό ήταν ο µεταβολίτης της ασπιρίνης το σαλικυλικό οξύ και για την επιµήκυνση της ζωής των ανθέων σε ανθοδοχεία το αιθυλένιο.
Τελευταία η επιστήµη του βιοµιµητισµού ή βιοµιµητικής (biomimétisme ή biomimétique), που αφορά στην µίµηση των µοντέλων, των συστηµάτων και των στοιχείων της φύσης µε σκοπό την επίλυση σύνθετων ανθρώπινων προβληµάτων, έχει βρει την παρουσία του σαλικυλικού οξέος σε πολλά φυτά.
Η ολιστική θεώρηση της ασθένειας δίνει την ευκαιρία να µελετηθούν σε βάθος όλοι οι µηχανισµοί που εκδηλώνονται κατά τη διαδικασία της µόλυνσης από ένα παθογόνο ή της επίθεσης από ένα εχθρό. Είναι γνωστό λοιπόν σήµερα πως στη µάχη «κατάκτησης» ενός φυτού από ένα παράσιτο επιστρατεύονται από τους «αντιµαχόµενους» µία σειρά από βιοχηµικές διεργασίες που καταλήγουν ή στην «υποταγή» του φυτού ή στην αποτροπή της επίθεσης. Έχει αποδειχθεί πως κάθε φυτό εµπεριέχει «όπλα» άµυνας, τα οποία ενεργοποιούνται σε µικρό ή µεγάλο βαθµό. Πρόκειται για ουσίες δευτερογενούς µεταβολισµού γνωστές µε το όνοµα ινιµπιτίνες. Κάτι ανάλογο συµβαίνει και µε το φυτοπαράσιτο, που χρησιµοποιεί τα δικά του βιοχηµικά µέσα, τις παθοτοξίνες.
Η διέγερση των βιοχηµικών µηχανισµών αυτοάµυνας των φυτών µπορεί να γίνει τόσο από βιοτικούς όσο και αβιοτικούς παράγοντες, που ονοµάζονται φυτοδιεγέρτες και υπάρχουν στη φύση, στο φυτό ξενιστή και στο παθογόνο. Μεταξύ των φυτοδιεγερτών του αµυντικού συστήµατος των φυτών αναφέρονται το σαλικυλικό οξύ, το γιασµονικό οξύ, το αµψικισικό οξύ και το αιθυλένιο.
Μόλις λοιπόν ένα φυτό αντιληφθεί την επίθεση ενός παράσιτου η πρώτη συνήθης αντίδραση είναι το νέκρωµα των κυττάρων, στα οποία βρίσκεται το παθογόνο. Είναι ο πρώτος τρόπος αποµόνωσης και αναστολής της δράσης του φυτοπαράσιτου γνωστός και ως φαινόµενο της υπερευαισθησίας. Το φαινόµενο αυτό στην περίπτωση των ζώων χαρακτηρίζεται ως απόπτωση.
Στη συνέχεια τα νεκρά κύτταρα παράγουν ουσίες διεγέρτες των µηχανισµών αυτοάµυνας. Οι µηχανισµοί αυτοί αυτοάµυνας µπορεί να είναι χηµικής µε µικροβιοκτόνο δράση ή φυσικής φύσης. Στην πρώτη περίπτωση παράγονται από το φυτό οι γνωστές ως PR (Pathogenesis Related) πρωτεΐνες και στη δεύτερη δηµιουργούνται χιτινικά ή κυτταρικά παρεµποδιστικά της εισόδου του φυτοπαράσιτου φράγµατα. Είναι δυνατόν οι φυτοδιεγέρτες αυτοί να αναστείλουν τη δράση των ενζύµων-καταστολέων των ινιµπινών και να βοηθήσουν αναπτυχθούν συστήµατα αντιµετώπισης του θρεπτικού, του θερµικού , του υδατικού ,του περιβαλλοντικού και τουτοξικού στρες. Εξάλλου είναι γνωστό πως οι περιβαλλοντικοί παράγοντες του στρες οδηγούν στο σχηµατισµό δραστικών µορφών οξυγόνου (ROS- reactive oxygen species). Μάλιστα τα υψηλά επίπεδα ROS στα φυτά είναι θανατηφόρα. Σε χαµηλά επίπεδα, τα ROS έχουν µια σηµαντική λειτουργία στα κύτταρα των φυτών. Πράγµατι τα ROS λειτουργούν σαν κλήση έκτακτης ανάγκης για δραστηριοποίηση, επιτρέποντας την παραγωγή προστατευτικών ορµονών όπως το σαλικυλικό οξύ. Οι ερευνητές διαπίστωσαν πως οι ακραίοι περιβαλλοντικοί παράγοντες της θερµικής και υδατικής καταπόνησης επιδρούν στους µηχανισµούς παραγωγής σακχάρων στα κύτταρα των φυτών να παράγουν ένα µόριο «συναγερµού» την Μετα-χλωροφενύλπιπεραζίνη (Meta chlorophe- nylpiperazine, MΕcPP). Η συσσώρευση MΕcPP σε φυτά προκαλεί την παραγωγή σαλικυλικού οξέος, που µε τη σειρά του εκκινεί µια σειρά προστατευτικών ενεργειών στα κύτταρα.
Τα τελευταία χρόνια πολλοί αξιόλογοι ερευνητές έχουν µελετήσει τις PR πρωτεΐνες σε µεγάλο βάθος. ∆ιανοίγεται έτσι ένας νέος προσανατολισµός της φυτοπροστασίας στην αντιµετώπιση των εχθρών και ασθενειών των φυτών και του περιβαλλοντικού στρες. Έχουν βρεθεί πάνω από 17 οικογένειες PR πρωτεϊνών σε 40 και πλέον είδη φυτών. ∆ιακρίνονται σε όξινες και βασικές PR πρωτεΐνες. Οι πρώτες διαπιστώνονται στους µεσοκυττάριους χώρους και οι δεύτερες µέσα στα κύτταρα. Μάλιστα η οικογένεια PR6 έχει σχέση µε την προστασία των φυτών από τους φυτοφάγους ζωικούς εχθρούς. Η αναζήτηση φυτοδιεγερτών της παραγωγής των πρωτεϊνών αυτών θα φέρει στο προσκήνιο νέα φυτοπροστατευτικά προϊόντα και νέες µεθόδους αντιµετώπισης των φυτοπαράσιτων και του θρεπτικού, του θερµικού , του υδατικού ,του περιβαλλοντικού και τοξικού στρες.
Εξαιρετικό ενδιαφέρον παρουσιάζει και η διαπίστωση της παραγωγής της πρωτεϊνης PR-10 µε το ΣΟ, το αιθυλένιο και το παθογόνο Venturia naequalis στην ποικιλία Golden Delicious. Μία εβδοµάδα αργότερα εκδηλώθηκε η επίκτητη έναντι στο φουσικλάδιο αντοχή και στο µηχανικό στρες.
Σχηµατική διαδικασία διέγερσης του αµυντικού συστήµατος του φυτού
Τα φυτά σε αντίδραση στην προσβολή ενός παθογόνου παράγουν τις αντιµικροβιακές φυτοαλεξίνες και τα πεπτίδια ,τις µικρού µοριακού βάρους πρωτεΐνες τις γνωστές ως PR, τις ντεφενσίνες (Defensins), τις τύπου γλυκοφιλίνης πρωτεΐνες, τις αδρανοποιητικές των ριβοσωµάτων πρωτεΐνες (RIPs -Ribosome-Inactivating Proteins ), τις πρωτεΐνες µεταφοράς των λιπιδίων ( LTPs -Lipid Transfer Proteins), τις πρωτεΐνες δολοφόνους (Killer proteins ) γνωστές και ως τοξίνες δολοφόνοι ((killer toxins), τις πρωτεΐνες παρεµποδιστές της πρωτεάσης (Protease inhibitors), τη βιριδίνη (Viridin) και τη σνακίνη-1 (Snakin-1). Πολλές από τις κατηγορίες των αλληλοχηµικών αυτών βρίσκονται και στα θηλαστικά, στα βακτήρια και στους µύκητες. Η ανακάλυψη των ενώσεων αυτών ανοίγει ένα πολύ µεγάλο κεφάλαιο για µελέτη και αναπτερώνει την ελπίδα ανάπτυξης φυσικών φυτοπροστατευτικών προϊόντων.
Το σαλικυλικό οξύ διεγείρει την παραγωγή της οικογένειας 2 των PR πρωτεϊνών µέσα σε 24 ώρες. Τελευταία µάλιστα αποµονώθηκε το γονίδιο που δραστηριοποιείται από το σαλικυλικό οξύ για την παραγωγή των πρωτεϊνών αυτών. Είναι το SAB2 .Η ανακάλυψη αυτή «λύνει» τα χέρια πολλών επιστηµόνων για να µελετήσουν σε βάθος τον ρόλο του ΣΟ και µε διασταυρώσεις να επιτύχουν επιστατική παρουσία του γονιδίου αυτού στο γονιδίωµα πολλών φυτών. Ο καθηγητής των ΗΠΑ Ντάνιελ Κλέσινγκ (Daniel Klessing) θα οµολογήσει: «Τώρα που ξέρουµε την πρωτεΐνη που διεγείρει κυρίως το αµυντικό σύστηµα των φυτών, µπορούµε να εργαστούµε στον τρόπο εντονότερης δραστηριοποίησης του φαινόµενου αυτού ,χωρίς ενδεχόµενη χρήση επιβλαβών φυτοφαρµάκων..». Ανάλογη είναι και η αναφορά του γενετιστή Τζιν-Ζενγκ Γουάνγκ (Jin-Zheng Wang) «Θα θέλαµε να µπορέσουµε να χρησιµοποιήσουµε τη γνώση που αποκτήθηκε για να βελτιώσουµε την αντοχή των φυτών».
∆ιαπιστώνεται µε το χρόνο πως το ενδογενώς παραγόµενο από τα φυτά σαλικυλικό οξύ διεγείρει το σύστηµα αυτοάµυνας του φυτού. Και στην περίπτωση αυτή η διασυστηµατική επίκτητη αντοχή εξωτερικεύεται τόσο για τους µύκητες ,τα βακτήρια και τους ιούς όσο και για τους ζωικούς εχθρούς. Η οικολογική χηµεία µπορεί να αναζητήσει φτηνές και φιλικές προς το περιβάλλον «ασπιρίνες» στα διάφορα είδη φυτών.
Πρέπει επιλογικά να γίνει αναφορά πως από τα φυτά ελευθερώνεται στο περιβάλλον το ΣΟ, το οποίο απορροφούν γειτονικά φυτά για να διεγείρουν τους αµυντικούς µηχανισµούς τους
. Ακόµα το διαχεόµενο ΣΟ απορροφάται και από ζωικούς εχθρούς, που το αποθηκεύουν και το χρησιµοποιούν για τη δικής τους διέγερση των µηχανισµών αντοχής. Βρέθηκαν περιπτώσεις που οι µηχανισµοί αντοχής των εχθρών υπερνίκησαν εκείνους των φυτών.
Παρενθετικά για την ιστορία παρατίθεται το ιδιαίτερο ενδιαφέρον που παρουσιάζει η Χαρπίνη Ea. Πρόκειται για βακτηριοσύνη που εκφράζει την παθογόνο δύναµη του «βακτηριακού καψίµατος των µηλοειδών», που προκαλείται από το βακτηριοπαθόνο Erwinia amylovora. Η χαρπίνη αυτή χρησιµοποιούµενη σε µικρή ποσότητα διεγείρει το αµυντικό σύστηµα των φυτών. Πράγµατι µε τη χρήση του χαρπινικού διεγέρτη το φυτό αναπτύσσει επίκτητη ανοχή στο στρες και αντοχή στα διάφορα φυτοπαράσιτα. Κι εδώ βασικός είναι ο ρόλος του ΣΟ, του γιασµονικού οξέος και του αθυλενίου Το εργαστήριο της φυτοπαθολογίας και οικοτοξικολογίας του Ινστιτούτου Ελιάς ,Υποτροπικών Φυτών και Αµπέλου Χανίων κατάφερε να εισαχθεί το σκεύασµα Messenger στην Ελλάδα. Όπου χρησιµοποιήθηκε έκανε «θαύµατα». ∆υστυχώς το σκεύασµα αυτό έπεσε «θύµα» του αδηφάγου διεθνούς ανταγωνισµού.
το Τελικά το ΣΟ είναι σαν το «Μάρτη τη Σαρακοστή». ∆εν λείπει από κανένα µηχανισµό διέγερσης του συστήµατος έκφρασης της αντοχής των φυτών στις ασθένειες στους εχθρούς και στο περιβαλλοντικό στρες. Ακόµα το ΣΟ βρέθηκε να προστατεύει τους χλωροπλάστες των φυτών. Κατά συνέπεια το οξύ αυτό είναι ό,τι πρέπει να αποτελέσει τη βάση παραγωγής της «φυτικής ασπιρίνης». «Επειδή το σαλικυλικό οξύ βοηθά τα φυτά να αντέξουν σε πιέσεις που γίνονται πιο συχνές µε την κλιµατική αλλαγή, το να µπορούµε να αυξήσουµε τη δυνατότητα των φυτών να το παράγουν αποτελεί ένα βήµα προς τα εµπρός για την αντιµετώπιση των επιπτώσεων της κλιµατικής αλλαγής στην καθηµερινή ζωή» θα καταλήξει η Καταγιούν Ντεχές (Katayoun Dehes) και έχει απόλυτα δίκαιο.
*Ο δρ Βαγγέλης Α. Μπούρµπος είναι γεωπόνος ερευνητής, φυτοπαθολόγος, οικοτοξικολόγος
