Βιότοπος – περιγραφή
Η λατινική ονοµασία του βοτάνου είναι Spinacia Oleracea (Σπανάκι το λαχανώδες) και ανήκει στην οικογένεια των Χηνοποδιειδών. Είναι φυτό µονοετές. Στην εξάπλωσή του µεγάλο ρόλο έπαιξε και η ευκολία στην καλλιέργειά του στις εύκρατες περιοχές του κόσµου.
Τα φύλλα του στην αρχή αναπτύσσονται σα ροζέτα, κάτω από βραχύ άξονα και είναι λειόχειλα, βαθυπράσινα και µε λεία ή κυµατοειδή επιφάνεια. Τα άνθη είναι µικρά και πρασινωπά. Σε κάθε φυτό υπάρχει µόνο ένα φύλο (αρσενικό ή θηλυκό) και γονιµοποιούνται µε τον αέρα.
Είναι φυτό ψυχροαπαιτητικό. Σε υψηλές θερµοκρασίες και µεγάλες ηµέρες, δηµιουργεί στέλεχος µε άνθη, οπότε καταστρέφεται η εµπορική του αξία.
Καλλιεργείται σε µεγάλη ποικιλία εδαφών, αλλά τα αµµοπηλώδη είναι τα πιο κατάλληλα.
Έχει επιπόλαιο ριζικό σύστηµα και ευδοκιµεί σε οµοιόµορφο υγρό χώµα. Το πρώτο πότισµα γίνεται αµέσως µετά το φύτρωµα, εφόσον δεν υπάρχει υγρασία. Ανάµεσα στο φύτρωµα και το µάζεµα πρέπει να γίνονται τρία ποτίσµατα αν δεν υπάρχει βροχή ή υγρασία αρκετή.
Ιστορικά στοιχεία:
Οι περισσότεροι νοµίζουν ίσως ότι το σπανάκι είναι ένα από τα φυτά που υπάρχουν από αρχαιοτάτων χρόνων στην Ελλάδα. Εκείνο ίσως που δηµιουργεί αυτή την εντύπωση είναι οι αµέτρητες συνταγές µε σπανάκι που υπάρχουν σε ολόκληρη την Ελλάδα, τα Βαλκάνια και την Ευρώπη γενικότερα. Στην πραγµατικότητα όµως το σπανάκι συναντάται επίσηµα για πρώτη φορά στην κουζίνα της Κίνας περίπου το 700 µ.Χ. όπου εστάλη σαν δώρο προς την αυτοκρατορική αυλή από τον βασιλιά του Νεπάλ. Ήταν γνωστό επίσης και στην Περσία. Στην Ευρώπη εµφανίστηκε κάποια στιγµή µεταξύ του 900 και του 1,500 µ.Χ., άγνωστο µέχρι στιγµής µε ποιόν τρόπο (πιθανόν από τους Άραβες, µέσω της Ισπανίας).
Συστατικά-χαρακτήρας:
Το σπανάκι κατέχει την πρώτη θέση στα χόρτα από θρεπτικής απόψεως, γιατί περιέχει σηµαντική ποσότητα από λευκωµατούχες ουσίες 3,49%, και υδατάνθρακες 4,44%. Το φυτό περιέχει σαπωνίνη και ιδιαίτερα στη ρίζα του. Σήµερα έχουν επικρατήσει δύο κυρίως ποικιλίες σπανακιού, η πλατύφυλλη και η κατσαρή. Και οι δύο είναι πλούσιες σε άλατα σιδήρου 3,3% , οξαλικό ασβέστιο 0,19 – 0,317%, ιώδιο, χλωροφύλλη, φλαβονοειδή, φωσφόρο, µεγάλη ποσότητα βιταµίνης C και Κ1, φυλλικό οξύ, και προβιταµίνη Α. Τα φύλλα των περισσότερων ποικιλιών του βοτάνου περιέχουν µεγάλη ποσότητα οξαλικού οξέος. Αν και το οξαλικό οξύ δεν είναι τοξικό, αυτή η ουσία δεν επιτρέπει την απορρόφηση ασβεστίου από τις τροφές. Ως εκ τούτου σε περίπτωση κατανάλωσης υπερβολικής ποσότητας τροφών που περιέχουν οξαλικό οξύ µπορεί να προκαλέσει πρόβληµα στον οργανισµό. H φυσιολογική όµως κατανάλωση αυτών των τροφών δεν αποτελεί πρόβληµα και συγκεκριµένα στο σπανάκι τα οφέλη από τα µεταλλικά στοιχεία που περιέχει είναι σηµαντικά.
Άνθιση – χρησιµοποιούµενα µέρη – συλλογή
Σπέρνεται από αρχές Σεπτεµβρίου έως αρχές Φεβρουαρίου. Σπανάκι που σπέρνεται αργά το καλοκαίρι (Αύγουστο) µαζεύεται το Φθινόπωρο. Η συγκοµιδή εξαρτάται από την αγορά και το µέγεθος του φυτού. Όταν οι τιµές είναι καλές, οι παραγωγοί µαζεύουνε µικρά έως µέτρια φυτά µε 3-7 τέλεια ανεπτυγµένα φύλλα. Μετά την εµφάνιση ανθικού στελέχους, τα φυτά είναι άχρηστα. Τα σπανάκια κόβονται στην κύρια ρίζα, λίγο κάτω από την επιφάνεια του χώµατος, µε διαφόρου είδους µαχαίρια ή σκαλιστήρι ή άλλα κοπτικά εργαλεία. Τα κίτρινα ή ξερά φύλλα πρέπει να αποµακρύνονται. Πρέπει να πλένονται, αλλά όχι όταν πρόκειται να ταξιδέψουν σε µακρινές αποστάσεις, γιατί η υγρασία επιταχύνει τη σήψη.
∆εν συντηρούνται πάνω από 10 ηµέρες στο ψυγείο και µε θερµοκρασία 1ο C.
Θεραπευτικές ιδιότητες
και ενδείξεις
Το σπανάκι δρα ως τονωτικό, άφυσο, αντιπυρετικό, υπογλυκαιµικό και ήπιο καθαρτικό. Λόγω της περιεκτικότητας του φυτού σε σαπωνίνη, το σπανάκι επηρεάζει ευνοϊκά την πέψη. Η µεγάλη περιεκτικότητα σε σίδηρο, χλωροφύλλη και σε βιταµίνες, ενισχύει ακόµη περισσότερο την θρεπτική αξία αυτού του λαχανικού.
Το φυλλικό οξύ που περιέχει του προσδίδει αντιαναιµικές ιδιότητες.
Ο φωσφόρος που περιέχει το κάνει πολύ χρήσιµο σε άτοµα που ασχολούνται µε πνευµατική εργασία και ο σίδηρος βοηθάει τα άτοµα που ζουν στο µολυσµένο περιβάλλον των µεγαλουπόλεων καθώς ενισχύει και επιταχύνει την οξυγόνωση του αίµατος.
Το σπανάκι έχει γλυκιά, πικρή και λίγο καυτερή γεύση, µε δροσιστική τελική δράση στον οργανισµό. ∆ιεγείρει τις εκκρίσεις του στοµάχου, του παγκρέατος και των ενδοκρινών αδένων και βοηθάει στην καλή πέψη.
Το ωµό σπανάκι στη σαλάτα δίνει στον οργανισµό περισσότερες βιταµίνες, κάλιο και σίδηρο από το βρασµένο, και έτσι µπορείτε να το ψιλοκόβετε σε µικρές ποσότητες µέσα σε κάθε πράσινη σαλάτα (χόρτα, λάχανο, µαρούλι, κλπ).
Ο χυµός από τα φύλλα του σπανακιού µπορεί να χρησιµοποιηθεί σε περιπτώσεις άσθµατος και βρογχίτιδας (µισό ποτήρι του κρασιού µε µία πρέζα σκόνη ginger ή µαύρο πιπέρι, δύο φορές την ηµέρα), καθώς και σε κρυολογήµατα.
Η µεγαλύτερη ίσως γαστρονοµική αρετή του σπανακιού (πέρα από την αδιαµφισβήτητη υπεροχή του σε σχέση µε άλλα χορταρικά λόγω της υψηλής του περιεκτικότητας σε σίδηρο και άλλα µεταλλικά ιχνοστοιχεία), είναι η ουδετερότητα της γεύσης του. Αυτό το γεγονός κάνει το σπανάκι να ταιριάζει µε πάρα πολλά λαχανικά και χορταρικά, όπως πατάτες, ντοµάτες, κρεµµύδια, καρότα, µε πολλά όσπρια όπως ρεβύθια και κουκιά, µε ζυµαρικά και ρύζι ακόµη και µε θαλασσινά. Είναι πρωταγωνιστής σε πολλές συνταγές για πίτες και συνδυάζεται µε όλα τα τυριά (σκληρά και µαλακά) και µε κάθε είδους µπαχαρικό.
Συνίσταται κυρίως για το διαιτολόγιο των ασθενών και για την διατροφή των βρεφών και των παιδιών.
Παρασκευή και δοσολογία
Το σπανάκι είναι νόστιµο και ωφέλιµο λαχανικό που τρώγεται ωµό σε σαλάτα ή µαγειρεµένο. Νόστιµη σαλάτα γίνεται και από τα βρασµένα κοτσάνια των φύλλων.
Με το σπανάκι µπορούµε να ετοιµάσουµε ένα ωφέλιµο κρασί. Σε κόκκινο καλό κρασί ρίχνουµε µερικά φύλλα σπανακιού και τα αφήνουµε να µουλιάσουν για µια εβδοµάδα. Το κρασί που φτιάχνουµε έτσι είναι ζωογόνο.
Το βραστάρι του είναι διουρητικό, καταπραϋντικό των φλεγµονών της ουροδόχου κύστης και του εντερικού σωλήνα. Χορηγείται σε ηπατικές καταστάσεις, διάρροιες και δυσεντερίες.
Οι σπόροι του δίνονται κατά της δυσκοιλιότητας ως υπακτικοί σε δόση 5-10 γραµµάρια ως βραστάρι σε ένα φλιτζάνι του τσαγιού νερό.
Προφυλάξεις
∆εν θα πρέπει να χρησιµοποιούν συχνά το σπανάκι τα άτοµα που υποφέρουν από πέτρες της χολής ή των νεφρών. Να το αποφεύγουν όσοι για ιατρικούς λόγους αποφεύγουν το σίδηρο. Να το αποφεύγουν όσοι πάσχουν από αρθριτικά, αρτηριοσκλήρωση και υπέρταση. Οι ασθενείς µε αντιπηκτικά θα πρέπει να αποφεύγουν την υπερβολική πρόσληψη λόγω της περιεκτικότητας σε βιταµίνη Κ.
∆εν πρέπει να ξαναζεσταίνεται επειδή είναι δυνατό να σχηµατιστούν τοξικές νιτρώδεις ουσίες. Εάν καταναλώνεται σε µεγάλες ποσότητες, µπορεί να φέρει αέρια στα έντερα και δυσκοιλιότητα.
Υ.Σ. Όλα τα προηγούµενα άρθρα της στήλης µπορούµε να τα βρούµε στη διεύθυνση www.herb.gr.
Επίσης αν κάποιος φίλος αναγνώστης γνωρίζει οποιαδήποτε θεραπευτική ιδιότητα βοτάνου του τόπου µας που δεν είναι ευρέως γνωστή ή έχει κάποιο ερώτηµα µπορεί να το απευθύνει στην ηλεκτρονική διεύθυνση dianthοs@otenet.gr
