Βιότοπος – περιγραφή
Η λατινική ονοµασία του βοτάνου είναι Ecbalium elaterium και ανήκει στην οικογένεια των Κολοκυνθωδών. Λατινικά συνώνυµα του είναι Momordica elaterium, Ecbalium cumunis sytvestris asinus dictus. Στη χώρα µας το συναντούµε µε τα ονόµατα Πικραγγουριά, Αγριαγγουριά, Γαιδουραγγουριά, Πεταχτούλα, Κοπραγκουρά και Εκβάλιον. Στην Κρήτη τα αποκαλούν ακόµη Αγριγιαγγουργιά, ∆ραγγουργιά ή Πρικαγγουριά.
Βρίσκεται σε ακαλλιέργητους και πετρώδεις τόπους σε όλες τις χώρες της Μεσογείου. Είναι φυτό πολυετές, αυτοφυές, που µπορεί να φτάσει το 1 µέτρο ύψος, ελαφρώς σαρκώδες µε πυκνές αδρές τρίχες και έρποντες βλαστούς. Έχει χοντρά φύλλα σε σχήµα καρδιοειδές ή τριγωνικό.
Χαρακτηριστικοί είναι οι κυλινδρικοί καρποί, µήκους περίπου 3 εκατοστών, που αποκαλούνται µήλα της πικραγγουριάς.
Μοιάζουν µε µικρά αγγούρια, είναι πολύ τριχωτοί και έχουν µήκος περίπου 5 εκατοστά. Όταν ωριµάζουν σπάνε και τινάζουν µε ορµή ένα υγρό γεµάτο σπόρους, το οποίο είναι πολύ ερεθιστικό για το δέρµα. Για τον λόγο αυτό οι καρποί αποκαλούνται και ελατήρια.
Το συναντούµε στις άκρες των δρόµων, σε κατολισθήσεις, σε χέρσα εδάφη σε χαµηλό και µέσο υψόµετρο. Τα άνθη του είναι κίτρινα, αρσενικά και θηλυκά, µε τα αρσενικά να έχουν 5 πέταλα (βγαίνουν το καλοκαίρι σε µικρά τσαµπιά), ενώ τα θηλυκά βγαίνουν µοναχικά στο τέλος µιας µακριάς ουράς. Γονιµοποιούνται από τα έντοµα.
Ιστορικά στοιχεία
Φυτό πολύ γνωστό από την αρχαιότητα. Το θεωρούσαν πανφάρµακο για όλες τις αρρώστιες και το καλλιεργούσαν στους κήπους για ιατρική χρήση. Ο Ιπποκράτης το συνιστούσε για καρκίνους του πεπτικού συστήµατος -«καρκίνου γενοµένου ..διδόναι πίνειν ελατήριον»-, σηµειώνοντας ότι ο ασθενής έπρεπε να είναι σε καλή φυσική κατάσταση για να το πιει, µια και το ρόφηµα είναι ισχυρό καθαρτικό. Ο Ιπποκράτης αναφέρει ακόµη πως έδωσε σε µια κατσίκα να φάει πικραγγουριά για να δώσει το γάλα της να το πιει ένα παιδάκι για καθάρσιο. Ο τρόπος χορήγησης τέτοιου καθάρσιου ήταν γνωστός από την αρχαιότητα. Ο Πλίνιος αναφέρει ότι από τη πικραγγουριά παρασκευάζεται το «ελατήριον», ο αποξηραµένος στον ήλιο χυµός του καρπού, που θεωρούσε ότι βοηθά για πολλές αρρώστιες των µατιών, των δοντιών, των όγκων των αυτιών, την κώφωση, την ψώρα και άλλα. Ο Θεόφραστος αναφέρει τις ρίζες της για την θεραπεία σε ψωρίαση των ζώων. Οι αρχαίοι έκαναν µεγάλη χρήση του φυτού σαν δραστικού καθαρτικού χρησιµοποιώντας κυρίως κατά της υδρωπικίας (για τη θεραπεία της οποίας το χρησιµοποιούσαν και µεταγενέστεροι γιατροί), σε δόση 0,05 έως 0,15 γραµµάρια 2 µε 3 φορές την ηµέρα, ενωµένο µε κάποια αρωµατική ουσία. Εκτιµήθηκε κυρίως για τη θεραπεία υδρωπικίας που συνοδεύει καρδιακά και νεφρικά νοσήµατα. Οι αρχαίοι χρησιµοποιούσαν ακόµη εξωτερικώς το χυµό για τη διάλυση αποστηµάτων και άλλων όγκων.
Οι Άραβες χρησιµοποιούσαν το φυτό κατά του ικτέρου.
Η πικραγγουριά αποτελούσε τα παλιά χρόνια κύριο συστατικό σαν ένα από τα καλύτερα φάρµακα στις συνθέσεις διαφόρων ειδικοτήτων , όπως το «πανχυµαγωγόν µατζούνι», οι «αλοιφές του Αγρίππα» και του «Αρθανίτα», το «διαβότανο έµπλαστρον» κ.α.
Σε θεραπευτικές δόσεις το φυτό εξυµνήθηκε σαν θεραπευτικό της υδρωπικίας, των σπλαχνικών εµφράξεων, των κωµατωδών παθήσεων, της λευκόρροιας, της αµηνόρροιας, της ελµινθιάσεως και των χρόνιων δερµατικών παθήσεων.
Ο Τόµσον το συνιστούσε ως ένα από τα καλύτερα υδραγωγά φάρµακα σε ηµερήσια δόση 0,15 του γραµµαρίου δύο φορές την ηµέρα, ανακατεµένο µε σκόνη σπερµάτων γλυκάνισου και εκχύλισµα άρκευθου σε περιπτώσεις ύδρωπος ασκίτου χωρίς φλογώσεις και ερεθισµούς των σπλάχνων.
Προκαλούσε άφθονες διαρροϊκές κενώσεις, συνοδευόµενες από µερικούς εµέτους, τις δύο πρώτες ηµέρες, λίγους κολικούς και στεγνότητα λάρυγγος. Εξαφάνιζε όµως τη νόσο µέσα σε 10 ηµέρες.
Το χρησιµοποιούσαν εσωτερικά ενάντια στην επίµονη δυσκοιλιότητα συνοδευόµενη µε ατονία των εντέρων για την απελευθέρωση του οργανισµού όσο πιο γρήγορα γίνεται από την συγκέντρωση υγρών σε οιδήµατα, ακολουθούµενα από νεφρικές παθήσεις, παθήσεις του συκωτιού (κίρρωση ήπατος και χρυσή) ρευµατισµούς, παράλυση και έρπη ζωστήρα. Η δόση που χρησιµοποιούσαν ήταν 0,05 γραµµάρια. Εξωτερικά το χρησιµοποιούσαν για την ιγµορίτιδα και για εντριβές και καταπλάσµατα στις επώδυνες κλειδώσεις (ρευµατισµούς).
Στη λαϊκή ιατρική θεράπευαν τον ίκτερο βάζοντας στη µύτη του ασθενούς πρόσφατο χυµό πικραγγουριάς, ο οποίος προκαλούσε αµέσως δακρύρροια και πταρµούς και αποβολή πολλών βλεννών πρασινοκίτρινων από τα ρουθούνια.
Στην Κρήτη τους καρπούς τους ονόµαζαν πρικαγγουράκια. Τον χυµό σε κατάπλασµα τον χρησιµοποιούσαν ενάντια στους µώλωπες και την αµυγδαλίτιδα. Χρησιµοποιούσαν ακόµη τον χυµό κατά του ικτέρου και εναντίον της ιγµορίτιδας ρουφώντας τον χυµό από τη µύτη. Γνώριζαν πως η ρίζα του φυτού έχει καθαρτικές ιδιότητες καθώς και την τοξικότητα του φυτού. Όπως χαρακτηριστικά έλεγαν «δεν πρέπει κανείς να πάρει περισσότερο από µισή δακτυλήθρα του ραψίµατος γιατί θα ψακωθεί (θα πάθει δηλητηρίαση)»
Συστατικά – χαρακτήρας
Όλα τα µέρη του βοτάνου έχουν γεύση πικρή και δυσάρεστη. Κατά τους Braconnot και Paris περιέχει µια αµυλώδη ουσία, µια εκχυλισµατική ουσία, όχι καθαρτική, φυτικό λεύκωµα και διάφορα άλατα. Ο Morries το 1831 αποµόνωσε ένα κύριο συστατικό που ονόµασε ελατηρίνη. Ο Paris την παρήγαγε σε ακάθαρτη κατάσταση, ρητινώδη, απαλή, πράσινη και πολύ καθαρτική, µε το όνοµα ελατίνη. Ο χυµός που βγάζουν οι καρποί είναι εξαιρετικά πικρός και δριµύς. Περιέχει τις ενεργείς ουσίες ελατετρίνη, αλφαελατετρίνη, µπεταελατετρίνη, πικρά γλουκονικά και άλλα.
Άνθιση – χρησιµοποιούµενα µέρη – συλλογή:
Το φυτό ανθίζει στις αρχές του καλοκαιριού. Οι σπόροι ωριµάζουν Αύγουστο και Σεπτέµβριο. Για θεραπευτικούς σκοπούς χρησιµοποιείται ο χυµός των καρπών (ελατήριο) και η ρίζα. Το ελατήριο, είναι το κατακάθι που συγκεντρώνεται στον πάτο του δοχείο όταν στύψουµε τους καρπούς (λίγο πριν ωριµάσουν) και αφήσουµε τον χυµό τους σε ηρεµία για αρκετή ώρα. Τα πλήρως αναπτυγµένα άγρια φρούτα συλλέγονται κατά τη διάρκεια του καλοκαιριού, αφήνονται σε δοχεία µέχρι να αποξηρανθούν για µεταγενέστερη χρήση.
Θεραπευτικές ιδιότητες
και ενδείξεις
Ο χυµός του καρπού δρα ως αντιρευµατικό, καρδιακό και καθαριστικό.
Ισχυρότατο καθαρτικό που προκαλεί την εκκένωση του νερού από τα έντερα. Εσωτερικά χρησιµοποιείται ενάντια στην επίµονη δυσκοιλιότητα συνοδευόµενη από ατονία των εντέρων. Βοηθά στην απελευθέρωση του οργανισµού από τη συγκέντρωση υγρών (οιδήµατα), που προκαλούνται από νεφρικές παθήσεις, κίρρωση ήπατος, χρυσή, ρευµατισµούς, παράλυση και έρπη ζωστήρα.
Εξωτερικά χρησιµοποιείται για την ιγµορίτιδα και για εντριβές και καταπλάσµατα στις επώδυνες κλειδώσεις σε ρευµατισµούς.
Παρασκευή και δοσολογία
Για εσωτερική χρήση το εκχύλισµα παρασκευάζεται ως εξής. Παίρνουµε τους καρπούς του φυτού, τους καθαρίζουµε, βγάζουµε από µέσα τα σπέρµατα και τα εκθλίβουµε για να βγάλουµε τον χυµό, που τον καθαρίζουµε και τον εξατµίζουµε στη φωτιά για να πάρει τη µορφή και σύσταση εκχυλίσµατος. Χορηγείται σε δόση 2-15 εκατοστών του γραµµαρίου, σε χάπια 2-3 φορές την ηµέρα, ελαττώνοντας ή αυξάνοντας τη δόση ανάλογα µε τα αποτελέσµατα.
Ο ∆ιοσκουρίδης το χορηγούσε σε δόση 5-10 κόκκων (δηλαδή 25 – 50 εκατοστά του γραµµαρίου).
Εξωτερικά ο πολτός της ρίζας χρησιµοποιείται ως κατάπλασµα.
Προφυλάξεις
Παρά το γεγονός ότι στο παρελθόν το «ελατήριον» της πικραγγουριάς χρησιµοποιήθηκε κατά κόρον, η πραγµατικότητα είναι ότι το βότανο αυτό πρέπει να χρησιµοποιείται µε προσοχή και µόνο µετά από συµβουλή ιατρού ή έµπειρου βοτανοθεραπευτή.
∆όση µεγαλύτερη των 6 γραµµαρίων αρκεί για να επιφέρει τον θάνατο. ∆όση ενός γραµµαρίου είναι ικανή να προκαλέσει φλεγµονή στον βλεννογόνο του στοµάχου και να φέρει έντονους εµετούς και πόνους. Είναι βίαιο καθαρτικό και διουρητικό και κατά τον Θεόφραστο οι τροµεροί εµετοί που προκαλεί είναι σηµάδι της δύναµης του βοτάνου.
Η αναρρόφηση µία µόνο σταγόνας από τον χυµό των καρπών της µπορεί να προκαλέσει φοβερή καταρροή της µύτης για µία ολόκληρη εβδοµάδα και να αποσυµφορήσει τελείως τον ρινικό βλεννογόνο. Αυτός ήταν και ο λόγος που το χρησιµοποιούσαν στη θεραπεία της ιγµορίτιδας. Απαγορεύεται η χρήση του κατά τη διάρκεια της εγκυµοσύνης.
Τελικά µπορούµε να συµπεράνουµε ότι το βότανο αυτό καλύτερο είναι να το αποφεύγουµε µε δεδοµένο ότι σήµερα υπάρχουν πολλά άλλα ασφαλή βότανα για τις ίδιες παθήσεις, που µπορούµε να χρησιµοποιήσουµε.
Καλό όµως είναι να το γνωρίζουµε και να ενηµερώνουµε, ιδιαίτερα τα παιδιά µας, ότι πρέπει να αποφεύγουµε την επαφή µε τους καρπούς του φυτού, µια και στην περίοδο ωρίµανσης όπως αναφέραµε, η απλή επαφή µε τον καρπό µπορεί να προκαλέσει το πέταγµα του χυµού µε πίεση πάνω µας, πράγµα καθόλου ευχάριστο µια και είναι εξαιρετικά ερεθιστικό.
