Βιότοπος – περιγραφή
Η λατινική ονοµασία του βοτάνου είναι Sideritis syriaca και την συναντούµε µε τις ονοµασίες µαλοτίρα και τσάι του βουνού. Στην ενετοκρατούµενη Κρήτη το βότανο το θεωρούσαν πανάκεια για τα κρυολογήµατα και τις παθήσεις του αναπνευστικού.
Ανήκει στην οικογένεια των Χειλανθών η οποία περιλαµβάνει 80 περίπου είδη, που φύονται στις παραµεσογείους χώρες, τις Καναρίους νήσους και την Βόρειο Ασία.
Στην Ελλάδα αυτοφύονται σε µεγάλα υψόµετρα (πάνω από τα 1000 µέτρα ) 17 είδη τα κοινότερα των οποίων είναι η µαλοτίρα (Siderites syriaca), το βλάχικο τσάι (Sideritis athoa-το οποίο ονοµάζουν στο Άγιον Όρος µπετόνικα), το τσάι του µαλεβού ή τσάι Ταύγετου (Sideritis clandestina), το τσάι Ευβοίας ή τσάι από το ∆έλφι (Sideritis euboea), το τσάι Ολύµπου (Sideritis scardica) και το τσάι Παρνασσού ή τσάι του Βελουχιού (Sideritis raeseri).
Η µαλοτίρα είναι φυτό πολυετές που το ύψος του κυµαίνεται από 10 έως 50 εκατοστά. Έχει κλάδους λεπτούς και στρογγυλούς που σκεπάζονται σε όλο το µήκος τους µε άφθονο χνούδι. Τα φύλλα του είναι αντίστοιχα και το µήκος τους είναι από 1-6 εκατοστά, χοντρά, λίγο σαρκώδη, µακρουλά, ελλειψοειδή και σκεπάζονται και αυτά από χνούδι. Τα άνθη του σχηµατίζουν κορύµβους και το χρώµα τους είναι κιτρινόλευκο. Είναι βότανο εύγευστο και αρωµατικό, πολύ δηµοφιλές στους συντοπίτες µας.
∆υστυχώς όµως, η υπερβόσκηση και η υπερβολική ζήτηση τόσο στην Κρήτη, όσο και την υπόλοιπη Ελλάδα, θέτει σε κίνδυνο τη διατήρηση αυτών των ειδών. Η µόνη λύση φαίνεται να είναι η καλλιέργεια του σιδερίτη σε όλη την Ελλάδα, πράγµα που γίνεται σήµερα, µόνο για το τσάι Παρνασσού (από τα τέλη της δεκαετίας του 60) και την µαλοτίρα σε µικρότερη έκταση. Αλλά σίγουρα χρειάζεται να γίνει ακόµη µεγαλύτερη καλλιέργεια.
Ιστορικά στοιχεία
Το φυτό ήταν γνωστό στους αρχαίους Έλληνες. Τον σιδερίτη τον αναφέρει ο Θεόφραστος (372-287 π.Χ. Ο ∆ιοσκουρίδης αναφέρει τρία είδη, ενώ ο Π. Γεννάδιος γράφει ότι ο σιδερίτης ονοµάστηκε έτσι από τον ∆ιοσκουρίδη λόγω της ικανότητάς του να θεραπεύει πληγές από σιδερένια αντικείµενα ή κατ’ άλλους, από τα δόντια που έχει ο κάλυκας του άνθους που µοιάζουν µε αιχµή λόγχης. Υπάρχει όµως και η εκδοχή, η ονοµασία να προέρχεται λόγω την µεγάλης ποσότητας σιδήρου που περιέχει το έγχυµα του βοτάνου.
Η ονοµασία µαλοτίρα προέρχεται από τις ιταλικές λέξεις male (αρρώστια) και tirare (σύρω). Αυτός είναι και ο λόγος που πρέπει να γράφεται µε γιώτα και όχι µε ήττα, µια και οι λέξεις που προέρχονται από σύνθεση ξένων λέξεων γράφονται µε τον απλούστερο τρόπο.
Συγκεκριµένα για το θέµα ο ∆ρ. Κώστας Οικονοµάκης αναφέρει χαρακτηριστικά
«Οι Βενετοί κατακτητές της Κρήτης έµαθαν από τους Κρητικούς τη χρήση του φυτού κατά των κρυολογηµάτων, στις παθήσεις του στοµάχου και τις παθήσεις του αναπνευστικού και της έδωσαν το όνοµα “maletira” από την ιταλική λέξη male = αρρώστια και το ρήµα tirare= σύρω εκφράζοντας έτσι την εκτίµηση τους στις θεραπευτικές ιδιότητες του κρητικού φυτού. Σύµφωνα µε την ετυµολόγηση αυτή ίσως θα πρέπει να αλλάξουµε την καθιερωµένη γραφή από “µαλοτήρα” σε “µαλοτίρα” για την ορθότερη απόδοση της ελαφρά παραφθαρµένης ιταλικής ονοµασίας. Κατά µία άλλη ετυµολόγηση η λέξη προέρχεται από το µαλλωτός=µαλλιαρός, λόγω της εµφάνισης των φύλλων και στελεχών της που καλύπτονται από πυκνό χνούδι.
Ποιο ήταν το όνοµα του φυτού για τους αρχαίους Κρητικούς και τους µετέπειτα µέχρι τη Ενετοκρατία δεν το γνωρίζουµε.
Παρά την ονοµασία που του δόθηκε από τους βοτανικούς, Sideritis syriaca L., η µαλοτήρα δεν φαίνεται να ανταποκρίνεται στη «Σιδηρίτιδα» των αρχαίων και του ∆ιοσκουρίδη, του πατέρα της Φαρµακογνωσίας, που όπως υποστηρίζουν οι σχολιαστές του έργου του, µε το όνοµα αυτό αναφέρεται σε άλλα είδη φυτών (Stachys κλπ) στα οποία απέδιδαν ιδιότητες θεραπευτικές για τραύµατα από σιδερένια όπλα και εργαλεία, όσο για το syriaca, αντί για cretica, αυτό οφείλεται µάλλον στη σύγχυση του βοτανικού που την ονοµάτισε και που έχοντας µαζέψει φυτά και από τη Συρία φαίνεται ότι κάποια ξαφνική φουρτούνα µετακίνησε τα δείγµατα στο αµπάρι του πλοίου κατάφερε να αλλάξει «εθνικότητα» στα φυτά.»
Συστατικά-χαρακτήρας
Η Μαλοτήρα περιέχει φλαβονοειδείς ουσίες, τριτερπενικά οξέα, αιθέριο έλαιο (διτερπένια, καρβακρόλη, κουρκουµίνη και καρυοφυλλίνη).
Για το έλαιο της Μαλοτίρας αναφέρονται δύο µελέτες. Η πρώτη το 1985 από τους
Komαitis και των συνεργατών του, στην οποία βρέθηκαν πάνω από 30 συνολικά
συστατικά. Η δεύτερη εργασία έγινε το 1996 (Laer et al) µε υλικό από το 1987 και 1989. Και στις δυο περιπτώσεις ως κύρια συστατικά βρέθηκαν τα Caryophyllene,
carvacrol, και thymol, µε κάποια διαφοροποίηση µεταξύ των δυο εργασιών στα επί
µέρους συστατικά του ελαίου. Από όλες τις σχετικές αναλύσεις στα διάφορα είδη του γένους Sidetitis φαίνεται ότι το αιθέριο έλαιο αποτελείται από µια πληθώρα οξυγονούχων και µη οξυγονούχων συστατικών (Αλκοόλες, κετόνες, αλδεύδες, τερπένια, µονοτερπένια, διτερπένια, εστέρες), µε πιο σηµαντικές όσον αφορά την ποιότητα και γενικά τις ιδιότητες του ελαίου, τα τερπενοειδή τα φλαβονοειδή, τις κουµαρίνες κ.α.
Άνθιση – συλλογή – χρησιµοποιούµενα µέρη
Το βότανο ανθίζει από το τέλος Ιουνίου µέχρι το τέλος Ιουλίου. Συλλέγεται κατά την διάρκεια της ανθοφορίας του και για θεραπευτικούς σκοπούς χρησιµοποιούνται τα επίγεια τµήµατα. Η αποξήρανση του βοτάνου παίζει µεγάλο ρόλο στην θεραπευτική του αξία. Ο καλύτερος τρόπος αποξήρανσης είναι σε υπόστεγο µε κεραµοσκεπή.
Θεραπευτικές ιδιότητες και ενδείξεις
Η µαλοτίρα δρα ως αντιφλεγµονώδες, βακτηριοστατικό, αντιοξειδωτικό, αντιµικροβιακό, ευστόµαχο, εφιδρωτικό, τονωτικό, αντιερεθιστικό και αντιαναιµικό. Έρευνες τα τελευταία χρόνια αναφέρουν ότι δρα εναντίον της οστεοπόρωσης και του καρκίνου.
Βοηθά το πεπτικό σύστηµα και δρα εναντίον των κρυολογηµάτων. Είναι θερµαντικό, τονωτικό, διουρητικό και αποτοξινωτικό.
Χρησιµοποιείται για τα κρυολογήµατα και τις παθήσεις του αναπνευστικού καθώς επίσης για τις παθήσεις του ουροποιητικού λόγω της διουρητικής της δράσης. Αν προσθέσουµε στο αφέψηµα ξυλαράκια κανέλλας και µέλι έχουµε ένα άριστο µαλακτικό και αντισηπτικό για τον βήχα. Πιστεύεται τέλος ότι είναι ευεργετικό για τα αιµοφόρα αγγεία της καρδιάς.
Παρασκευή και δοσολογία
Παρασκευάζεται ως αφέψηµα. Το βράζουµε για 4 περίπου λεπτά και συνδυάζεται άριστα µε την µαντζουράνα.
Προφυλάξεις:
∆εν έχει αναφερθεί καµία παρενέργεια σε περίπτωση υπερδοσολογίας
Υ.Σ. Όλα τα προηγούµενα άρθρα της στήλης µπορούµε να τα βρούµε στη διεύθυνση www.herb.gr.
Επίσης αν κάποιος φίλος αναγνώστης γνωρίζει οποιαδήποτε θεραπευτική ιδιότητα βοτάνου του τόπου µας που δεν είναι ευρέως γνωστή ή έχει κάποιο ερώτηµα µπορεί να το απευθύνει στην ηλεκτρονική διεύθυνση skouvatsos11@gmail.com
