» «Ἐγὼ δέ εἰµι σκώληξ καὶ οὐκ ἄνθρωπος, ὄνειδος ἀνθρώπων καὶ ἐξουθένηµα λαοῦ»
» Ἑρµηνευτικὲς προσεγγίσεις καὶ σύγχρονες προεκτάσεις τοῦ ψαλµικοῦ στίχου 21,7. – Του ∆ρος Ηλία Ευαγ. Μαζοκοπάκη.
Είχα την ευλογία και την ιδιαίτερη τιµή να λάβω στα χέρια µου ένα ακόµη εξαιρετικό πνευµατικό πόνηµα, το δέκατο τρίτο στη σειρά, του αγαπητού µας αδελφού και φίλου, Πλοιάρχου (ΥΙ) Ηλία Μαζοκοπάκη Π.Ν., Υποδιευθυντή του Ναυτικού Νοσοκοµείου Κρήτης (ΝΝΚ), ∆ιευθυντή της Παθολογικής Κλινικής του ΝΝΚ, αριστούχου ∆ιδάκτορος Ιατρικής και Θεολογίας.
Ο τίτλος του βιβλίου κουβαλά µέσα του βαθύτατα νοήµατα και µηνύµατα, ιδιαιτέρως επίκαιρα στη δύσκολη και συγχυσµένη εποχή που διανύουµε. Θα µπορούσε κάποιος επιφανειακός αναγνώστης να θεωρήσει ότι ο τίτλος δεν προϊδεάζει για µεγάλο βάθος. Ωστόσο, η µελέτη του βιβλίου αποκαλύπτει ακριβώς το αντίθετο: µια πνευµατική δεξαµενή νοηµάτων µε προεκτάσεις σε κάθε πτυχή της σύγχρονης ζωής: κοινωνική, ψυχολογική, θεολογική, υπαρξιακή. Το βιβλίο είναι, χωρίς υπερβολή, καθόλα επίκαιρο και διαχρονικό.
Σύµφωνα µε τον συγγραφέα, ταπεινός είναι ο άνθρωπος που δεν έχει µέσα του εωσφορικό εγωισµό και αλαζονεία· ο σεµνός άνθρωπος που δεν επιζητεί την προβολή, δεν καυχιέται για τις επιτυχίες του, δεν έχει µεγάλη ιδέα για τον εαυτό του. Ο αληθινά ταπεινόφρων αποδέχεται την απαξίωση, τη συκοφαντία και τον χλευασµό ως ευλογία, ως «ιαµατική λάσπη» που ο Θεός επιτρέπει για να τον προφυλάξει από την υπερηφάνεια. Η ταπείνωση, µας λέγει, δεν είναι ψυχολογική κατωτερότητα ή ένδειξη αδυναµίας, αλλά η πιο ισχυρή µορφή εσωτερικής δύναµης και η υψηλότερη έκφραση ελευθερίας, γιατί λυτρώνει τον άνθρωπο από τη σκλαβιά του «εγώ». Είναι η συνειδητοποίηση της ανθρώπινης αδυναµίας µας και, ταυτόχρονα, η εµπιστοσύνη στη θεία αγάπη που µας αποδέχεται όπως είµαστε, για να µας ανακαινίσει και να µας θεώσει. Στην Πατερική Γραµµατεία, η ταπείνωση είναι το θεµέλιο όλων των αρετών· είναι η βάση πάνω στην οποία οικοδοµείται η πνευµατική ζωή, το όχηµα που ανεβάζει τον άνθρωπο προς τον Θεό. Είναι η µητέρα και η κεφαλή όλων των αρετών, ενώ κορωνίδα όλων είναι η αγάπη.
Μπορεί, στη σύγχρονη εποχή της αυταρέσκειας, της επιδειξιοµανίας και της πνευµατικής ρηχότητας, ο ταπεινός άνθρωπος να µοιάζει «σηµείο αντιλεγόµενο». Κι όµως, είναι εκείνος που φέρει µέσα του την ειρήνη και τη θεία χάρη. Ο ταπεινός είναι ο πραγµατικά ισχυρός, διότι η δύναµή του πηγάζει από τον Θεό. Ο ίδιος ο Κύριος και Θεός µας έγινε ταπεινός άνθρωπος, «εκένωσεν εαυτόν µορφήν δούλου λαβών» (Φιλιπ. 2,7) για τη σωτηρία του ανθρώπινου γένους, ώστε εµείς να γίνουµε «θεοί κατά χάριν». Εκείνος µάς δίδαξε να είµαστε πράοι και ταπεινοί, διάκονοι όλων, λέγοντας: «Πας ο υψών εαυτόν ταπεινωθήσεται, ο δε ταπεινών εαυτόν υψωθήσεται» (Λουκ. 14,11) και «οι έσχατοι έσονται πρώτοι» (Ματθ. 20,16). Έπλυνε ακόµη και τα πόδια των µαθητών Του, ενώ υπέστη τα πάνδεινα από οµοεθνείς και αλλοεθνείς του, παραµένοντας υπήκοος µέχρι θανάτου – «θανάτου δε σταυρού» (Φιλιπ. 2,8). Κατά τον άγιο Ισαάκ τον Σύρο, «η ταπεινοφροσύνη είναι η στολή της Θεότητος». Ο Χριστός, µε τη θυσία Του, έγινε το αιώνιο πρότυπο κάθε ανθρώπινης ταπείνωσης. ∆εν απαντά στην ύβρη µε ύβρη, αλλά µε σιωπή· δεν ανταποδίδει το κακό, αλλά το µεταποιεί σε ευλογία. Αυτή είναι η οδός της θέωσης, ο δρόµος που καλείται να βαδίσει κάθε χριστιανός.
Στο ψυχωφελές αυτό βιβλίο, ο ιατρός και θεολόγος κ. Ηλίας Μαζοκοπάκης, αξιοποιώντας τη διπλή του ιδιότητα και συνδυάζοντας τη θεία σοφία µε την ανθρώπινη γνώση, ερµηνεύει αριστοτεχνικά τον προφητικό ψαλµικό στίχο 21,7 µε τρόπο θεολογικό, ιατρικό, ψυχολογικό και κοινωνιολογικό. Υπενθυµίζει την αναγκαιότητα να καλλιεργήσουµε και να βιώσουµε την ύψιστη και πλουτοποιό αρετή της ταπεινοφροσύνης σε µια κοινωνία που κυριαρχείται από αλαζονεία, έπαρση και έλλειψη αυτογνωσίας, αγάπης και ενσυναίσθησης. Στην Ορθόδοξη Εκκλησιαστική Παράδοση, ο ψαλµικός αυτός στίχος ερµηνεύεται χριστολογικά: o ταπεινός και καταφρονηµένος «σκώληξ» προεικονίζει τον Θεάνθρωπο Ιησού Χριστό, που υπέφερε, ταπεινώθηκε και εξουθενώθηκε για τη σωτηρία του κόσµου. Ο συγγραφέας εξηγεί ότι το «σκουλήκι» εκφράζει το έσχατο όριο της ανθρώπινης εξουθένωσης: σωµατικής (κάποιος που δεν µπορεί να υπερασπιστεί τον εαυτό του), κοινωνικής (κάποιος που περιφρονείται από τους άλλους) και υπαρξιακής (κάποιος που αγγίζει τη φθορά και τον θάνατο). Κανένα άλλο έµβιο ον δεν θα µπορούσε να αποδώσει καλύτερα την απόλυτη ταπείνωση και συντριβή του Κυρίου κατά τα Πάθη Του.
Με ιδιαίτερα πρωτότυπο τρόπο, ο συγγραφέας, βαθύς γνώστης και µελετητής του Πρωτότυπου Εβραϊκού κειµένου της Παλαιάς ∆ιαθήκης, συνδέει τον ψαλµικό αυτό στίχο µε το έντοµο Coccus ilicis, το λεγόµενο «κόκκινο σκουλήκι», από το οποίο παλαιότερα ελάµβαναν την ερυθρά βαφική ουσία. Το έντοµο αυτό, που αναρριχάται και προσκολλάται στο δέντρο εκκρίνοντας κόκκινη σαν αίµα γέλη λίγο πριν πεθάνει, προτυπώνει θαυµαστά τη σταύρωση του Χριστού, ο οποίος θυσιάστηκε για τη γέννηση και σωτηρία των ανθρώπων. Η µεταβολή του σώµατος του εντόµου σε λευκή ουσία τρεις ηµέρες µετά τον θάνατό του, προτυπώνει την ένδοξη Ανάσταση του Κυρίου.
Ο συγγραφέας προσεγγίζει µε σεβασµό το µυστήριο της ανθρώπινης υπάρξεως, υπενθυµίζοντας ότι ο άνθρωπος, πλασµένος κατ’ εικόνα Θεού, προορίστηκε για τη θέωση. Η αποµάκρυνση όµως από τον ∆ηµιουργό, η φιλαυτία και η υπερηφάνεια, τον οδήγησαν στην πτώση. Η αυτογνωσία και η επίγνωση της αµαρτωλότητάς µας αποτελούν τις βάσεις της ταπεινοφροσύνης. Ο εγωκεντρικός άνθρωπος, στερούµενος αυτογνωσίας, στερείται και συναισθηµατικής νοηµοσύνης. Η µετάνοια, ως καρπός ταπεινοφροσύνης, είναι η µόνη οδός σωτηρίας, διότι «η ταπείνωση είναι η καρδιά της µετάνοιας, η λυδία λίθος που αποκαλύπτει τη γνησιότητά της». Ο άνθρωπος που ταπεινώνεται αγαπά αληθινά και ζει µε ευγνωµοσύνη και ελπίδα. Η ταπείνωση φωτίζει τον νου, γλυκαίνει την καρδιά, θεραπεύει τις σχέσεις και ενώνει τον άνθρωπο µε τον ∆ηµιουργό του. Είναι η βασιλική οδός της σωτηρίας, ο δρόµος που περνά µέσα από τον σταυρό και οδηγεί στην Ανάσταση. Στην κόλαση δεν υπάρχουν ταπεινοί άνθρωποι στον Παράδεισο βρίσκονται οι ταπεινοί, εκείνοι που υποµένουν, αγαπούν και ελπίζουν. Ο ταπεινός δεν αποδίδει ευθύνες στους άλλους, αλλά αναλαµβάνει τις δικές του. Το «µπράβο» που τόσο συχνά επιζητούµε δεν ανήκει σε εµάς, αλλά στον Θεό. Η Αγάπη και η Ταπείνωση είναι οι δύο αδελφωµένες αρετές που λυτρώνουν τον κόσµο.
Ο συγγραφέας διακρίνει µε σαφήνεια τη γνήσια ταπείνωση από την ταπεινολογία, θεωρώντας τη δεύτερη επίδειξη ανύπαρκτης αρετής, πνευµατικό θράσος και µορφή υποκρισίας. Ο αληθινά ταπεινός χριστιανός δεν είναι µοιρολάτρης ούτε ψυχικά συµπλεγµατικός, αλλά αγωνιστής της πίστης, που έχει αληθινή αυτοεκτίµηση, αγαπά και σέβεται τον εαυτό του, αναγνωρίζει τα πάθη και τα σφάλµατά του, και µε ταπείνωση αγωνίζεται για τη βελτίωση του χαρακτήρα του.
Με τη διπλή του ιδιότητα, ο συγγραφέας συνδέει τη θεολογία της ταπεινοφροσύνης µε την ψυχοσωµατική υγεία του ανθρώπου, δείχνοντας ότι η ταπείνωση λειτουργεί ως «αντικαταθλιπτικό φάρµακο» που θεραπεύει και προλαµβάνει την ψυχική νόσο. Ο υπερήφανος άνθρωπος ζει µέσα στη σύγχυση και την αποµόνωση, ενώ ο ταπεινός βιώνει ειρήνη, χαρά και πληρότητα, γιατί ζει συµφιλιωµένος µε τον Θεό, µε τους άλλους και µε τον εαυτό του. Έτσι, η ταπείνωση δεν είναι µόνο πνευµατική αρετή αλλά και θεραπευτική στάση ζωής, πηγή ψυχοσωµατικής υγείας.
Εξαιρετικό ενδιαφέρον παρουσιάζει το τέταρτο κεφάλαιο, όπου ο συγγραφέας αναδεικνύει την αναγκαιότητα της ταπεινότητας σε όλους τους ηγέτες (πολιτικούς, στρατιωτικούς, εκκλησιαστικούς), τους επιστήµονες, τους εκπαιδευτικούς και τους γονείς. Υπενθυµίζει ότι οι ηγέτες καλούνται να είναι ταπεινοί διάκονοι και όχι εξουσιαστές. Επισηµαίνει τις παθογένειες της σύγχρονης κοινωνίας: ανευθυνότητα, αναξιοκρατία, συµφεροντολογία, έλλειψη ενσυναίσθησης και συνεργασίας, ακόµη και µέσα σε θεσµούς που θα έπρεπε να φωτίζουν την κοινωνία. ∆εν παραλείπει να θίξει την κρίση εκκοσµίκευσης που πλήττει την Εκκλησία µας, αλλά και τη διαφθορά και ιδιοτέλεια που συχνά µολύνουν την πολιτική και τον δηµόσιο βίο.
Αγαπητοί µου αδελφοί, ας αγαπήσουµε τη συγχώρηση, τη µετάνοια, την προσευχή. Ας αποµακρυνθούµε από την κενοδοξία και τον θόρυβο της επίδειξης. Ας αφουγκραστούµε τα βαθιά µηνύµατα του βιβλίου αυτού, που δεν είναι απλώς ένα δοκίµιο, αλλά µια πνευµατική εµπειρία, καρπός προσευχής, πίστης και αγάπης. Είναι ένα βιβλίο που δεν κρίνει, αλλά θεραπεύει· δεν διδάσκει απλώς, αλλά αγιάζει. Ευχαριστούµε από καρδιάς τον αγαπητό ιατρό και θεολόγο, φίλο και εν Χριστώ αδελφό, ∆ρα Ηλία Μαζοκοπάκη, το καύχηµα της Κισάµου και των Ενόπλων ∆υνάµεων της πατρίδας µας. Ευχόµαστε ο Θεός να τον χαριτώνει µαζί µε την οικογένειά του και να συνεχίζει να σπέρνει τον καλό σπόρο της αλήθειας και της ταπείνωσης µέσα στην κοινωνία µας. Το έχουµε µεγάλη ανάγκη.
Γράφει ο Πανοσιολογιώτατος Αρχιµανδρίτης κ. Φιλόθεος Γεωργιλάς, συντ. Καθηγητής – Ιεροκήρυκας.
