Μάλινα – Ιngeborg Bachmann (µτφρ. Αλέξανδρος Κυπριώτης, εκδόσεις Πότλατς)
Ο χρόνος κυλούσε. Η αναµονή παρατεινόταν. Το βιβλίο έφτασε. Πειθάρχησα. ∆εν ήταν εκείνη η στιγµή. Πολλές φορές έχω παροµοιάσει την ανάγνωση µε την φυσική άσκηση. Μέχρι να µπουν και τα τελευταία δώρα κάτω από το δέντρο, η ανάγνωση δεν βρίσκει χρόνο. Οι κυκλοφορίες στο τέλος της χρονιάς έρχονται και στοιβάζουν τις αναγνωστικές επιθυµίες, λαχτάρα και ανυποµονησία. Ποτέ δεν µπορείς να είσαι σίγουρος πως είναι η κατάλληλη στιγµή να διαβάσεις ένα βιβλίο. Ισχύει. Ισχύει επίσης πως ενίοτε ένα βιβλίο έρχεται σε µια δύσκολη/ακατάλληλη περίοδο και τη φέρνει στα µέτρα του. Ένιωθα πως έπρεπε να περιµένω. Να επανέλθω αργά και σταδιακά. Να είµαι έτοιµος για µια αναγνωστική επιστροφή που λαχταρούσα καιρό.
Το 2013. Τότε είχα διαβάσει το µυθιστόρηµα της Μπάχµαν, το µοναδικό που εξέδωσε εν ζωή, το Μάλινα, στα ελληνικά, σε µετάφραση Ιάκωβου Κοπερτί, είχε µεταφερθεί ως Ο Ιβάν, ο Μαλίνα κι Εγώ. Είχε προηγηθεί το σοκ µε το ανολοκλήρωτο Η περίπτωση Φράντσα, νωρίτερα τα βιβλία του Μαξ Φρις, ακριβώς πριν η Τζέννυ Έρπενµπεκ. Το µου άρεσε/δεν µου άρεσε ως δίπολο συχνά η λογοτεχνία το διαπερνά, το αφήνει πίσω της, άλλα ρήµατα πρέπει να αναζητήσει κανείς. Τέτοια η περίπτωση της Μπάχµαν. Ίσως µε στοίχειωσε; Ο χρόνος κύλησε. Το βιβλίο µεταφράστηκε ξανά από τον Αλέξανδρο Κυπριώτη, βρέθηκε στα βιβλιοπωλεία από τις εκδόσεις Πότλατς. Ένιωθα έτοιµος για µια διπλή αναµέτρηση, µε το βιβλίο και την επιστροφή µου, δώδεκα χρόνια µετά, σ’ αυτό.
Αντί εισαγωγής, φράση πρώτη: Αν είχαµε τον λόγο, θα είχαµε τη γλώσσα, δεν θα χρειαζόµασταν όπλα. Αντί εισαγωγής, φράση τελευταία: Θα σας µαρτυρήσω ένα τροµερό µυστικό: η γλώσσα είναι η τιµωρία. Μπαίνοντας στο µυθιστόρηµα, παρουσιάζονται τα πρόσωπα της πλοκής. Ύστερα ορίζεται ο χρόνος, αφού πρώτα το Εγώ της αφήγησης διατυπώσει τη δυσανεξία του για το σήµερα: Όποιος έχει γράψει ποτέ ένα τροµερά ικετευτικό γράµµα, για να το κάνει µετά ωστόσο κοµµάτια και να τ’ απορρίψει, γνωρίζει ακόµα καλύτερα τι εννοούµε µε το «σήµερα» εδώ. Με τον τόπο, τη Βιέννη, τα πράγµατα είναι πιο απλά, αποτέλεσµα µιας ήπιας σύµπτωσης καθώς υπήρξε. Όταν ο Ζίγκφριντ, πιθανότατα ο Ζίγκφριντ Ούνζελντ, διευθυντής του γερµανικού εκδοτικού οίκου Suhrkamp, ρωτάει το Εγώ: Τι βιβλίο θα είναι, τι θα είναι δηλαδή το βιβλίο σου; Εκείνο, στην κορυφή του πόλου, απ’ την οποία δεν υπάρχει επιστροφή, ουρλιάζει: Ένα βιβλίο για την κόλαση. Ένα βιβλίο για την κόλαση!
Τα παραπάνω κοµµάτια δίνουν µια ιδέα, δεν απαντούν ωστόσο: ποιος ήταν ο Μάλινα; Ακόµα πιο πέρα: ήταν ο Μάλινα; Κάποιες φορές, τα ερωτήµατα επιφέρουν περαιτέρω ερωτήµατα, όχι απαντήσεις, είναι λίγο σαν να απλώνεται µπροστά σου µια θέα που κόβει την ανάσα, ο συσχετισµός είναι παρών, οι απαντήσεις µάλλον όχι, το αίσθηµα είναι ιλίγγου ή δέους, µια ανοίκεια οικειότητα, της θέας αυτής, σκέφτεσαι, µέρος είµαι κι εγώ, δεν βοηθά πολύ η σκέψη αυτή, µάλλον επιτείνει το συναίσθηµα. Το τερατώδες τι θέλει να πει ο ποιητής, η απόπειρα για µονοσηµία, για καλούπι, εδώ αδυνατεί ακόµα και να επιχειρηθεί να εφαρµοστεί, ερωτήµατα και επιπλέον ερωτήµατα. Κάποιοι διαβάζουν για τις απαντήσεις, κάποιοι για τις ερωτήσεις, κάποιοι για το ταξίδι ανάµεσα σε υψώσεις και καταρρεύσεις.
Ας κάνω πρώτα ένα διαισθητικό σχόλιο γύρω από τη µετάφραση. Συνυπολογίζοντας τα χρόνια που µεσολάβησαν, όσα η εµπειρία και η λήθη επέφεραν, τότε, διαβάζοντας µαγεµένος αυτό το λογοτεχνικό επίτευγµα, ένιωθα πως ανάµεσα σε µένα και ένα ακραία απαιτητικό κείµενο κρεµόταν ένα πέπλο να δυσχεραίνει την επαφή. Αυτή τη φορά, σε αυτή τη µετάφραση αυτό δεν υπήρχε. Στέκοµαι σε αυτή την υποκειµενική αίσθηση, γερµανικά δεν ξέρω, µου φαίνεται απλό και φτηνό να κρίνω την προηγούµενη µετάφραση απλά και µόνο εξαιτίας του διαφορετικού τίτλου και του παρατονισµένου ονόµατος του Μάλινα.
Η τυχαιότητα είναι µια µοµφή που αποδίδεται ελαφρά τη καρδία, θεραπεία για πάσα νόσο, λες και αυτό και µόνο αρκεί για να περικλύσει, για να καθυποτάξει το κρινόµενο. Η συνειρµική γραφή, η ροή της συνείδησης, αναλογιστείτε, πώς έγινε η υποδοχή τους στην αρχή. Προτεταµένα δάκτυλα υποδείκνυαν. Η τυχαιότητα είναι ένας εύκολος και ασφαλής δρόµος κρίσης. Το Μάλινα, όταν κυκλοφόρησε, η κριτική το υποδέχτηκε µε δυσπιστία, ας µην πω µε δυσφορία. Κάτι που ήταν γυναίκα η συγγραφέας, κάτι που το κείµενο δεν προσέφερε απαντήσεις συγκεκριµένες, κάτι το απαιτητό της διαρκούς εγρήγορσης, κάτι το δυσφορικό της ενοίκησης εντός ενός µυαλού σε έκσταση και πυρετό, ίσως τίποτα απ’ όλα αυτά, ίσως όλα µαζί.
∆ιαισθητικά, όπως εγώ το υποδέχτηκα, µε τα δικά µου εργαλεία, τη στιγµή που το υποδέχτηκα, µε τη δική µου ικανότητα να αφήνοµαι µάλλον µικρή, θα χρησιµοποιούσα τη λέξη παραλήρηµα. Τεράστιου εύρους, κυρίως ανεξερεύνητων επικρατειών, επιλογή που επιτείνει το ανένταχτο του εγχειρήµατος, την υπέρβαση των θεωρητικών ορισµών ενός λογοτεχνικού λεξικού. Η ανάγνωση συχνά είναι και εµπειρία, όχι πάντα, όχι, σίγουρα όχι πάντα. Από την πλευρά των υποστηρικτών, έρχεται ακόµα ένας περιορισµός, για µένα, για εκείνους τιµητικός τίτλος που επιτείνει την εν γένει σηµαντικότητα του βιβλίου, αντιπατριαρχικό ή φεµινιστικό. Ναι, σίγουρα έχει στοιχεία τέτοια, αρκετά ίσως, αλλά είναι στενό και άβολο και αυτό το δωµατιάκι.
Στο οπισθόφυλλο υπάρχει το απόσπασµα από µια συνέντευξη: Ήθελα να δείξω ότι η κοινωνία µας είναι τόσο άρρωστη, που αυτή αρρωσταίνει και το άτοµο. Πεθαίνει, λένε. Όµως δεν είναι αλήθεια αυτό: ο καθένας από µας σε τελική ανάλυση δολοφονείται.
Κάπου, παράφραση δική µου, λέει το Εγώ κάτι που θα συνοψιζόταν στο τι άλλο να έκανε, άντρας ήταν. Στο περίπου. Το τριγκάρισµα είναι ακαριαίο, διόλου αντιπατριαρχικό δεν είναι αυτό, ένα στεγνό ξέπλυµα, µια φωνή αντίδρασης. Υπάρχουν έργα, τα σπουδαία έργα, που είναι ακατάβλητα θηρία, κάπου κάτι κυνηγάς, κάτι άλλο σε περικυκλώνει, ξεφεύγεις, επιστρέφεις και πάλι από την αρχή, εγκλωβίζεις και εγκλωβίζεσαι. Είναι κλισέ, αλλά αµελείται συχνά, ενίοτε και εµπρόθετα, κάποια έργα δεν υποτάσσονται ποτέ οριστικά στην ανάγνωση, απλώς τοποθετούνται στο απλό µου άρεσε/δεν µου άρεσε και προχωράµε µπροστά. Ποτέ δεν είµαστε οι ίδιοι.
Τα ερωτήµατα που ένα τέτοιο βιβλίο γεννά δεν περιορίζονται σε όσα διαδραµατίζονται εντός των γραµµών της πλοκής, όσο προσχηµατική και αν είναι αυτή η πλοκή, αλλά έρχονται και παίρνουν θέση και στο εσωτερικό, στον µέσα πυρήνα της ανάγνωσης, αρχικά µε µια ανάγκη κατανόησης, απαντήσεων, ακολούθως το πώς νιώθω γι’ αυτό που διαβάζω να µετατρέπεται σε πώς νιώθω µε αυτό που διαβάζω, εν τέλει: πώς νιώθω; Και το Μάλινα, στο οποίο υπάρχουν κάποια ρήγµατα στον ορθολογισµό, κάποια σκόρπια κοµµάτια και αποστροφές λόγου που σαν να προλόγισαν τα όσα ακολούθως συνέβησαν στη ζωή της Μπάχµαν, µαζί µε το υπόλοιπο έργο της, την έντονη προσωπικότητά της και την παρουσία της στα πράγµατα, κυρίως αλλά όχι µόνο στα λογοτεχνικά, µετέτρεψαν για πολλούς το πρόσωπο σε λογοτεχνία, είναι και αυτός ένας τρόπος να αναζητήσει κανείς απαντήσεις, λογικές και αντικειµενικές ζαριές σε ασφαλές περιβάλλον παιχνιδιού, παρέα µε τις πιο εµετικές: γυναίκα, σαλή και/ή διαταραγµένη.
Ούτε είµαι σίγουρος πως επισηµαίνοντας πως η Μπάχµαν υπήρξε εξαίρετη ποιήτρια, και αυτό είναι κάτι πιο συνολικά αποδεκτό, δίνουµε µια κατεύθυνση σύλληψης, εκτέλεσης και πρόσληψης του Μάλινα. Ούτε αυτό είναι αρκετό. Κάπου προς το τέλος, το Εγώ, συνοµιλώντας µε τον Μάλινα, λέει: ∆εν αφηγούµαι, ποτέ δεν θ’ αφηγηθώ, είναι κάτι παραπάνω από µια διαταραχή στη µνήµη µου. Κάτι τελευταίο. Συχνά λέγεται για κάποιο έργο τέχνης πως ο δηµιουργός επιχείρησε και πέτυχε/δεν πέτυχε να εντάξει την εποχή του ή ακόµα και τη συνθήκη της ανθρώπινης ύπαρξης. Τότε, επισηµαίνονται αυτά και συντελούν στο πέτυχε/δεν πέτυχε. Η Μπάχµαν πέτυχε, ακόµα και αν δεν είναι πρόδηλο πως επιχείρησε κάτι τέτοιο, µια ανθρωποποίηση, µια οριακή συνθήκη διάπλευσης του ρεύµατος.
Η ανάγνωση είναι αυτό που µας µένει και η καθησυχαστική προοπτική πως το βιβλίο θα είναι εκεί, αν το χρειαστούµε ξανά.
