Και τα πρόσωπα μας, καρδιά μου, φευγαλέα σαν φωτογραφίες
» John Berger (µτφρ. ∆ανάη Σιώζου, εκδόσεις Αλεξάνδρεια)
Όταν περνούν οι γιορτές, η εργασιακή εντατικοποίηση παραµερίζει, αφήνει πλέον χρόνο και χώρο στο πριν και µετά του ωραρίου, και τότε µία από τις απόπειρες επιστροφής είναι εκείνη προς την επικράτεια της ανάγνωσης, καθώς η στοίβα των επιθυµητών έχει γιγαντωθεί στα απόνερα της εκδοτικής πληµµυρίδας, η επανένταξη στις ράγες, η ανάκτηση του ρυθµού, η διεκδίκηση του ελέγχου απαιτούν µια οµαλή µετάβαση, σαν τον αθλητή που ξεκινά αποθεραπεία πριν επιστρέψει στο αγωνιστικό ταρτάν.
Βιβλία σύντοµα σε έκταση, η απώλεια της αναγνωστικής κατάστασης να µην προδώσει την αναµέτρηση, βιβλία µε υποσχόµενο ωστόσο ορίζοντα προσδοκιών, επανεθισµός. Να ένα βιβλίο που ταίριαζε στην περιγραφή.
Λίγο πριν το τέλος της χρονιάς, ενώ οι λίστες µε τα πιο αγαπηµένα συντάσσονταν συνειδητά και κυρίως υποσυνείδητα, κυκλοφόρησε στην καινούρια σειρά µεταφρασµένης λογοτεχνίας των εκδόσεων Αλεξάνδρεια, και σε µετάφραση ∆ανάης Σιώζου, το δύσκολα ειδολογικά κατατάξιµο Και τα πρόσωπά µας, καρδιά µου, φευγαλέα σαν φωτογραφίες του Τζον Μπέρτζερ, που για χρόνια πρόφερα το όνοµά του Μπέργκερ, ένα βιβλίο που συµπτωµατικώς και µόνο απουσίασε εν τέλει από τη λίστα των αγαπηµένων.
Εκείνο που µε τα χρόνια µεταβάλλεται είναι η επίγνωση της άγνοιας, η άγνοια προϋπήρχε, ο ωκεανός ήταν εκεί έξω, τα κοντινά νησιά της ήρεµης και γνώριµης θάλασσας τον κρατούσαν µακριά, όσο οι πλοηγήσεις πύκνωναν η υποψία εµφανίστηκε, αργότερα η επίγνωση της άγνοιας, αρχικά ο τρόµος του άπειρου, ακολούθως, µετά από αρκετά ναυτικά µίλια, η καθησύχαση, έτσι είναι. Πριν δέκα χρόνια, λοιπόν, δεν γνώριζα τον Τζον Μπέρτζερ, δεν είχα σχετικές σπουδές ώστε να έχω αναπόφευκτα πέσει πάνω στο Η εικόνα και το βλέµµα, µία από τις βίβλους των παραστατικών τεχνών. Τότε η Ν. µου µίλησε µε ενθουσιασµό για το Από την Άιντα στον Χαβιέρ. Έτσι ξεκίνησαν όλα.
Ύστερα, λες και όλα εκεί έξω περίµεναν αυτή τη γνωριµία, έπεφτα διαρκώς πάνω στο όνοµά του, αναφορές στο έργο του, αποσπάσµατα από τα λόγια του, µια παρουσία οικουµενικής χροιάς, ένας homo universalis από αυτούς που τόσο µας λείπουν πια στην εποχή της ολοένα εξειδίκευσης και αποµάγευσης, εδώ που τα νήµατα πια δεν γραπώνονται από πεινασµένα χέρια, στέκουν ορφανά.
∆εν είναι εύκολο, αλλά ούτε και χρήσιµο, να κατατάξει κανείς το συγκεκριµένο βιβλίο, κάπου στην επικράτεια της λογοτεχνίας κινείται, αλλά αυτό πολλά και τίποτα λέει. Μια σύνθεση ποιητικής πρόζας, µε διάσταση εµφανώς πολιτική, µε διάχυτη την ανάγκη για αναστοχασµό, µε τον έρωτα στο επίκεντρο, χέρι χέρι µε τη βούληση, παρέα µε το κόστος αυτής, για έναν κόσµο πιο δίκαιο, που καταφέρνει, ιδιοφυώς πώς, να λειτουργήσει ως σύνολο, παρότι αποτελείται από θραύσµατα που αναγκάζουν τον αναγνώστη να σταθεί, να επαναλάβει και να σηµειώσει, πριν προχωρήσει, την ώρα που µια δευτεροπρόσωπη απεύθυνση κυλάει πότε υπόγεια, εξαφανίζεται, πότε επίγεια, επανεµφανίζεται, µια απεύθυνση συγκεκριµένα ερωτική, µια επιστολή, ένα ηµερολόγιο, ένα ποίηµα σε µέρη πεζά, ένα άθροισµα από υποσύνολα, χωρισµένο στα δύο, Το πρώτο µέρος είναι για τον χρόνο, το δεύτερο µέρος είναι για τον τόπο σηµατοδοτεί εξαρχής ο συγγραφέας.
∆ιόλου διδακτικά αποστειρωµένο.
Στην εποχή της εκτεταµένης και επείγουσας ιδιώτευσης, ο Μπέρτζερ, σαράντα και πλέον χρόνια πριν, κληροδοτεί ένα υπόδειγµα στάσης στη δηµιουργία, στην καλλιτεχνική έκφραση αλλά και στην ίδια τη ζωή, πώς ξεκινάει από το εγώ, τον πυρήνα της σκέψης, του βιώµατος, του συναισθήµατος, της πρόσληψης, της εµπειρίας της ζωής και της ύπαρξης, της ανάγκης να εκφράσει και να προσδιορίσει αυτό το άγνωστο και πώς κατευθύνεται προς το συλλογικό, πώς το συµπεριλαµβάνει, πώς επωµίζεται την ευθύνη για τον κόσµο, πώς η µαρξιστική θεωρία στέκει παρά πόδα, πώς η δηµιουργία από αναχωρητική δύναται να µεταβληθεί σε ενεργητική πολιτική στάση, πώς η ποίηση δεν αιωρείται αλλά πατάει στη γη, στο χώµα και το νερό, τη λάσπη, σύνθεση ρυπαρά σιχαµερή µα ταυτόχρονα οικοδοµικά πολύτιµη.
∆ιατρέχω το κείµενο και στέκοµαι σε διάφορα σηµεία που ξεχώρισα και σηµατοδότησα, αναρωτιέµαι αν το ένα ή το άλλο θα ήταν αντιπροσωπευτικό, διστάζω, δεν είναι πως εκτοπισµένα από το σύνολο δεν στέκουν, µια χαρά το κάνουν, αλλά ποιο να ξεχωρίσεις, σε ποιο να στρέψεις τον στιγµιαίο προβολέα σε ένα κείµενο όπως αυτό, χωρίς να αµφιταλαντευτείς, ξανά και ξανά, µήπως κάποιο άλλο θα ήταν πιο ταιριαστό, πιο αντιπροσωπευτικό, πιο επείγον µε τον τρόπο που µια αποστροφή λόγου µπορεί να είναι.
Υπάρχουν βιβλία που σε αναγκάζουν να διαβάσεις ξανά και ξανά κάποιες επικράτειες που διέσχισες, κάποια, όχι αυτό, για λόγους κατανόησης, αυτό για την άµεση αναβίωση του στιγµιαίου συναισθήµατος που σπινθηροβόλησε. Εκείνη γράφει ποίηση. Έµοιαζα να είµαι έτοιµος να τα αφήσω πίσω όλα. Σήµερα της έγραψα, νοµίζω πως θα σου αρέσει αυτό το βιβλίο, υποσχέθηκε, βαρύγδουπο ψέµα, απλά είπε πως θα το αγοράσει, της άρεσε πολύ ο τίτλος, έτσι και αλλιώς.
Ύστερα από το καθηλωτικά πολιτικό και ποιητικό συνάµα, Από την Άιντα στον Χαβιέρ, ακολούθησε το Ένας ζωγράφος του καιρού µας, ένα µυθιστόρηµα που βασίζεται στο εύρηµα της εύρεσης του ηµερολογίου ενός ζωγράφου, πάντοτε, όταν αναθυµάµαι το µυθιστόρηµα αυτό, κάθε φορά κάνω το ίδιο lapsus, προσθέτοντας έναν επιθετικό προσδιορισµό, Ένας ζωγράφος του ρευστού καιρού µας, κάθε lapsus κάτι δείχνει, δεν απαιτείται ψυχαναλυτική εµπειρία για να το υποψιαστεί αυτό κανείς.
Μπορεί η οµορφιά να σώσει τον κόσµο; Εξαρτάται τι ορίζει ως κόσµο κανείς, σκέφτοµαι, χωρίς το είδος µας, προχωρώ τη σκέψη µου, η οµορφιά είναι αδιαπραγµάτευτα παρούσα, παρ’ όλα τα αντιθετικά ζεύγη, ζωή-θάνατος, φως-σκοτάδι, κυρίαρχα αυτά. Επιστρέφω στα παραπάνω λόγια, το έργο του Μπέρτζερ, στο σύνολό του, είναι µια παρακαταθήκη, ένας οδηγός πλοήγησης εντός της ιδιώτευσης, µια υπενθύµιση πως η δηµιουργία, σε όποια µορφή, µε όποιο τρόπο επιτέλεσης, δεν διαχωρίζεται από την ευθύνη, από τον λόγο, από την ηθική, την πολιτική, το αίσθηµα δικαίου, δεν απαλλάσσει από την υποχρέωση το υποκείµενο. Καταφέρνει, ο Μπέρτζερ, να συνδυάσει το πολιτικό µε το ποιητικό, τον έρωτα, την ηδονή και τον πόνο, επίσης, σε ένα κείµενο που αναβλύζει µια διάχυτη προσωπική ανάγκη, µια σωσίβια λέµβος ατοµική, µια απόπειρα οι λέξεις να αποδώσουν και να εκτονώσουν το φλέγον µέσα, καταφέρνει, έλεγα, ένα τέτοιο κείµενο να λειτουργήσει συµπεριληπτικά, οικουµενικά, όχι γιατί ο αναγνώστης, εγώ στην προκειµένη περίπτωση, απλώς θα βρει, βρήκα είναι η αλήθεια, δικά του πράγµατα, σκέψεις και συναισθήµατα, ανάγκες και φόβους, ελπίδες και µαταίωση, πείνα και δίψα, αλλά γιατί ο αναγνώστης, πάλι εγώ, θα διακρίνει µια σπορά για έναν κόσµο που πρέπει, διάολε, κάποια στιγµή να αλλάξει.
Κάπου στα µέσα της νεαρής µεσήλικης ζωής µου, αναρωτιέµαι, συχνά το κάνω, µήπως είναι κάποιο µπαρµπαδίστικο αντανακλαστικό εκείνο που µε κάνει να βλέπω µε τρόµο το παρόν και το µέλλον επιπλέον ζοφερό, ανέλπιδο, εφιαλτικό, ή αν όντως έτσι είναι, ευχόµενος να θυσιάσω την αισιόδοξη και έτοιµη ανά πάσα στιγµή να βγάλει τη γλώσσα νεότητά µου, να κάνω λάθος, να είµαι λάθος. Αναρωτιέµαι αν κάποιος σαν τον Μπέρτζερ, µε αυτή την διάχυτη αισιοδοξία και πίστη, τι και αν κρυµµένες πίσω από την παρατήρηση εκ του σύνεγγυς της αδικίας, ας χρησιµοποιήσω µόνο αυτή τη λέξη, αναρωτιέµαι αν κάποιος σαν τον Μπέρτζερ ζούσε στο σήµερα, πώς θα αντιδρούσε;
∆ιαισθητικά, άγνωστο µέσα από ποια κανάλια σκέψης, ανάµνησης και συναισθήµατος, το Και τα πρόσωπά µας, καρδιά µου, φευγαλέα σαν φωτογραφίες, ήρθε και στάθηκε στον αντίποδα της ανάγνωσης των σκέψεων του Λεοπάρντι στο Η θεωρία της ηδονής, που διάβαζα αχόρταγα, χωµένος µέσα στο ατοµικό µου παλάτι πόνου και ηδονής, ένα καλοκαίρι, είκοσι χρόνια πριν, κάπου στο Αιγαίο. Αντίποδας που έχει να κάνει ακριβώς µε αυτό που το κείµενό µου τελικά διαπραγµατεύεται, τη θέση του παρόντος βιβλίου στην εποχή της ιδιώτευσης.
Πολύτιµο.
