Η κορυφή του κόσμου – Ηλίας Μπιστολάς (εκδόσεις Τόπος)
Τρία χρόνια πριν µε το καλοκαίρι στο έµπα, στη βοτσαλωτή παραλία, διάβασα το Χώµα στα µάτια, στα αυτιά, στο στόµα, το πρωτόλειο µυθιστόρηµα του Ηλία Μπιστολά. Για κάποιο λόγο, τη θυµάµαι τη µέρα εκείνη, την αίσθηση της κάλµας, µια ασυνήθιστη νηνεµία, µια θάλασσα εντυπωσιακά γαλήνια, ένα σκηνικό απόκοσµο, καρέ από κάποια βόρεια θάλασσα, τρεις γλάροι να οργιάζουν, οι τουρίστες ακόµα δεν είχαν φανεί, οι ντόπιοι λουόµενοι ακόµα κρύωναν, και αν η επικράτηση του φυσικού µοιάζει, και είναι, συντριπτική, στην ανάµνηση αυτή, στο κάδρο βρίσκεται και το βιβλίο, η ανάγνωσή του, αυτό το γλυκόπικρο της γραφής, η χαµηλόφωνη αφήγηση απανωτών εκρήξεων, υπόκωφων µα συντριπτικών θραυσµάτων. Εκείνη τη µέρα, ή µια άλλη, έγραφα στο σηµειωµατάριο µου: για τον θόρυβο εκτός πόλης υπεύθυνη είναι η φύση, εντός του αστικού ιστού ο άνθρωπος. Κάπως διαισθητικά αυτή η σηµείωση έχει να κάνει και µε το βιβλίο εκείνο, την ανάγνωσή του κυρίως.
Το περίµενα το δεύτερο βήµα του Μπιστολά, κάπως απογοητεύτηκα που δεν θα ήταν µυθιστόρηµα αλλά µία συλλογή διηγηµάτων, καθένας µε τις ορέξεις του, όµως. Στη χώρα µας, µε τα τόσα στραβά, από λογοτεχνική παραγωγή, συγγραφή ή µετάφραση, πάµε καλά, ζούµε πολύ πάνω από τις δυνατότητές µας, όσοι γκρινιάζουν το έχουν στη φύση τους. Τι και αν η αναλογία ανάγνωσης είναι συντριπτικά υπέρ της µεταφρασµένης λογοτεχνίας, λογικό και αναµενόµενο το θεωρώ, το αίσθηµα ανάγνωσης χωρίς γλωσσική διαµεσολάβηση είναι κάτι το ιδιαίτερο, ειδικά όταν, προσωπική άποψη, οι χρονικές συντεταγµένες, γραφής και ανάγνωσης, συγκλίνουν, όταν πρόκειται για συγχρονισµένο ντουέτο, τότε και ο τόπος, οι ιδιαιτερότητες, οι αναφορές, οι διασυνδέσεις, τα πρόσωπα, επίσης, εµφανίζονται γνώριµα επί σκηνής. Και αν αναφέρθηκα στη θετική πλευρά µιας τέτοιας αναγνωστικής σχέσης, θα έπρεπε επίσης να αναφέρω και τη δυσκολία να απολαύσεις/εκτιµήσεις κάτι για το οποίο πιστεύεις πως ξέρεις πολλά, όταν η απόσταση δεν είναι πανίσχυρη ώστε να καλύψει τις όποιες λακκούβες πίσω από ένα πέπλο συχνά εξωτικό.
Οκτώ διηγήµατα, µεσαίου και µεγάλου µεγέθους, συνθέτουν το Η κορυφή του κόσµου. ∆εν είναι εύκολο να µιλήσεις για µια σειρά από διηγήµατα, εκτός και αν αποφασίσεις να τα κοιτάξεις ένα ένα, να αναφερθείς στην πλοκή, να διακρίνεις χαρακτηριστικά, που εν συνεχεία ίσως γίνουν επαναλαµβανόµενα µοτίβα, και έτσι να φτάσεις ως την τελική απόφανση. Η περίληψη, από τα σχολικά χρόνια, µε έκανε να βαριέµαι, η ιστορία είναι εκεί, τα παράγωγα της ανάγνωσης είναι εκείνα που ζητούν ή τους ζητείται να φανερωθούν, εκείνος ο χώρος ανάµεσα στη γραφή και την ανάγνωση, εκεί, ίσως, να βρίσκεται η συζήτηση περί λογοτεχνίας, γιατί κάποιες ιστορίες ξεφεύγουν από τα όρια τους και καθίστανται λογοτεχνικό έργο. Θεωρητική πολυλογία, αλέρτ.
Ας ξεκινήσω αλλιώς, επιστρέφοντας στην αρχική απογοήτευση. Έφτασα στα µισά της ανάγνωσης για να πάψω να διερευνώ το ερώτηµα: γιατί ο συγγραφέας δεν δούλεψε περαιτέρω, ώστε να βγει ένα µυθιστόρηµα από αυτά τα διηγήµατα, τα υλικά έµοιαζαν να είναι εκεί, οι δυνατότητες επίσης. Και κάπου εκεί ένιωσα πως µοιράζοµαι ένα κοινό εµβαδό µε κάτι που συνείχε τα διηγήµατα, πότε λιγότερο και πότε περισσότερο ορατό, σκεφτόµουν εµένα, την περαιτέρω απόλαυση που η µεγάλη φόρµα θα υποσχόταν και ίσως να ικανοποιούσε, δεν σκεφτόµουν τον συγγραφέα, δεν σκεφτόµουν τις ίδιες τις ιστορίες, είναι ίσως ένα σηµείο των καιρών, αυτών που επικρατούν στη συλλογή αυτή σίγουρα, η ιδιωτεία, η αναγωγή του χαοτικού σύµπαντος σε εγωκεντρικό, η παρελκόµενη φαιδρότητα που η οµφαλοσκόπηση επισυνάπτει. Όταν έπαψα να αναρωτιέµαι, ίσως από βαρεµάρα, ίσως γιατί σταδιακά και υποσυνείδητα την έπαιρνα την απάντησή µου, είδα µπροστά µου την αρετή της γραφής του Μπιστολά. Η αρετή αυτή έχει να κάνει ακριβώς µε την απάντηση στο ερώτηµα: γιατί δεν τα δούλεψες παραπάνω ώστε να τα αναπτύξεις; Η απάντηση είναι: τα δούλεψε παραπάνω απ’ όσο ήταν απαραίτητο, τα δούλεψε µε όρους µεγάλης φόρµας, πειθάρχησε στο γεγονός πως οι ιστορίες αυτές λειτουργούσαν καλύτερα στη µικρότερη φόρµα, κάθε ιστορία, άλλωστε, σε οδηγεί µε τον τρόπο της.
Το αναρωτιόµουν, κατάλαβα αργότερα, γιατί αυτό που διάβαζα µε ικανοποιούσε και επειδή µε ικανοποιούσε ήθελα να κρατήσει παραπάνω· παιδικό συναίσθηµα, ναι. Το αναρωτιόµουν γιατί τα υλικά και οι προϋποθέσεις ήταν εκεί. Το αναρωτιόµουν γιατί δεν είµαι συγγραφέας, γιατί δεν έχω δοκιµάσει να απαντήσω στην πράξη και απέναντι στον εαυτό µου σε τέτοιου είδους ερωτήµατα. Όταν έπαψα να αναρωτιέµαι, όλα έµοιαζαν καλώς καµωµένα ή ίσως επειδή όλα έµοιαζαν καλώς καµωµένα, έπαψα να αναρωτιέµαι. Το συναίσθηµα, ωστόσο, εκείνου που ο Χέµινγουεϊ έλεγε φαινόµενο του παγόβουνου, ήταν διαρκώς παρόν, το εµβαδό κάθε ιστορίας εκτεινόταν πολλά τετραγωνικά γύρω και κάτω από την ορατή, τυπωµένη επικράτειά της. Ο Μπιστολάς είχε απαντήσει σε πολλά ερωτήµατα, είχε γράψει πολλές παραπάνω σελίδες, εκεί δίνονταν οι λεπτοµέρειες, το γενεαλογικό δέντρο, τα βιώµατα, οι συνθήκες, τα ρούχα των προσώπων στην κλειστή ντουλάπα. Ύστερα αφαίρεσε το περιττό, ο,τι περίσσευε ή ο,τι δεν εξυπηρετούσε. Λένε πως το δύσκολο είναι να σβήσεις και ο Μπιστολάς µοιάζει να έσβησε πολύ.
Η έµπνευση ποτέ δεν είναι αρκετή, η πρωτότυπη ιδέα, οι ανατροπές και τα ευρήµατα, επίσης, πόσο µάλλον το ταλέντο ή η δουλειά. Και τα διηγήµατα, ως είδος, πάσχουν από την ψευδαίσθηση πως κάτι από όλα τα παραπάνω µπορεί να είναι αρκετό. Η σύνθεση των παραπάνω, ιδιαιτέρως ορατή και αναγνωρίσιµη, είναι που συνέχει τη συλλογή, που καθιστά στην προκειµένη εκδοχή τον Μπιστολά διηγηµατογράφο, πως αυτά δεν είναι τα υπολείµµατα από µυθιστορηµατικές απόπειρες, είδατε;, πάλι στα ίδια επιστρέφω. Πλοκή, χαρακτήρες, εµφανής άξονας περιστροφής, ανταπόκριση στις απαιτήσεις της φόρµας. Θα ξεχώριζα δύο διηγήµατα, όχι για να αναδειχτεί κάποια ανισότητα, αλλά γιατί θεωρώ πως αυτά τα δύο µπορούν να δώσουν µε ευκρίνεια κάποια από τα χαρακτηριστικά της συλλογής, του τρόπου µε τον οποίο ο Μπιστολάς προσεγγίζει τη µικρή φόρµα, την τόσο παρεξηγηµένη, µε τόση αφέλεια διαδεδοµένη.
Στέκοµαι πρώτα στο διήγηµα Ο κουµπάρος. Στέκοµαι εδώ γιατί θεωρώ πως το διήγηµα αυτό αναδεικνύει κάτι που και στο µυθιστόρηµα ήταν ορατό και διάχυτο, µε πάσα επιφύλαξη υποστηρίζω πως αποτυπώνει τη γενικότερη µατιά του Μπιστολά στα πράγµατα, λογοτεχνικά ή εξωλογοτεχνικά, και αυτό έχει να κάνει µε το γλυκόπικρο, το κωµικοτραγικό, πως τα πράγµατα ταυτόχρονα µπορούν να είναι και το ένα και το άλλο, πως το γέλιο διαδέχεται τη φρίκη, πως το γέλιο είναι σύµπτωµα της φρίκης, εκεί µετριέται το όριο της ύπαρξης, της ανοχής στη φρίκη, η µαταιότητα και η επιµονή, τι ντούετο ε;, η φάρσα ως όχηµα περιφοράς της διάχυτης κακίας, της ανθρώπινης κακίας, αλλά δεν δίνεται µονόµπαντα ως τέτοια, ως κακία, δεν είναι εδώ µια αρένα που ο συγγραφέας εµφανίζει τα πρόσωπα ανίκανα τοποθετηµένα στο κέντρο της ώστε το πλήθος να τα γιουχάρει ή να τα πετροβολήσει, τα πλησιάζει για να τα παρατηρήσει, κάτι από τον ίδιο έχουν και εκείνα, δεν είναι ακατανόητη η συµπεριφορά τους εν τέλει, οι αντιφάσεις και οι αντιθέσεις µας είµαστε, άλλωστε και ο Μπιστολάς ενώ τα σιµώνει δεν τα σκεπάζει, δεν τον ενδιαφέρει ούτε το πείραµα, δεν βάφει τους τοίχους µε αυτό το ζαχαρί χρώµα των εργαστηρίων, δεν προσπαθεί να αποδείξει ή να επιβεβαιώσει, η σύµβαση του συγγραφέα δεν καταπατείται.
Και αυτό, η σύµβαση του συγγραφέα δεν καταπατείται, µε οδηγεί στο δεύτερο διήγηµα για το οποίο θέλω κάτι παραπάνω να πω, το Οι θεαµατικές κινήσεις του Κατς. Η πρωτοπρόσωπη αφήγηση, ένα πιθανό άλτερ έγκο του συγγραφέα, δεν καταπατεί τη σύµβαση του συγγραφέα, τον διαχωρισµό των δύο προσώπων, του συγγραφέα που γράφει και του συγγραφέα που πρωταγωνιστεί. Ο συγγραφέας-πρόσωπο, ο επίδοξος συγγραφέας τέλος πάντων, επιτρέπει στον αναγνώστη να διακρίνει κάτι από τον τρόπο µε τον οποίο ο Μπιστολάς εργάζεται: παρότι η ιστορία, η επιλογή της πρωτοπρόσωπης αφήγησης, απαιτεί τη φανέρωση, την αυτοαφήγηση, το προσωπικό στο επίκεντρο, δεν καταλαµβάνει τον κρίσιµο χώρο, εκείνον που εξαρχής έχει στηθεί ώστε να φιλοξενήσει την ιστορία του Κατς. Ο αφηγητής της ιστορίας κάνει στην άκρη, τι και αν ακούµε τη φωνή του διαρκώς. Αυτό το διήγηµα, το πιο µυθιστορηµατικό, ε ρε κόλληµα ο αναγνώστης, φανερώνει και επιπλέον αρετές του συγγραφέα, όπως αυτές διακρίνονται από την εγκιβωτισµένη ιστορία, τα µπρος πίσω στον χρόνο, τους διαλόγους σε ευθύ και πλάγιο λόγο, αλλά και, επιστρέφοντας πάλι στα παραπάνω, την αίσθηση πως ο συγγραφέας ξέρει πολλά πράγµατα, έχει σκεφτεί και αποφασίσει, έχει επιλέξει τελικά να µην τα χρησιµοποιήσει αλλά µε τρόπο που αυτά, έστω και στο σκοτάδι κάτω από την επιφάνεια, είναι παρόντα µε τρόπο καθοριστικό στην αναγνωστική πρόσληψη.
Εκτός από τα παραπάνω παρόντα αν και αφανή συστατικά, διαβάζοντας τα διηγήµατα της συλλογής, αναδύθηκαν και άλλα, κυρίως αυτό που έχει να κάνει µε το γεγονός πως ο Μπιστολάς µοιάζει να είναι ένας συνεπής αναγνώστης, θα µπορούσαµε να συζητάµε για ώρα πιθανές αναφορές, δάνεια και φορτία εκτίµησης, αλλά πέρα του παιχνιδιού αυτού, του πάντα ενδιαφέροντος, η αναγνωστική συνήθεια, η όχι και τόσο συνήθης πρακτική, οι συγγραφείς που διαβάζουν δεν είναι η πλειοψηφία, η σχέση του Μπιστολά µε την ανάγνωση εδώ περισσότερο έχει να κάνει µε την αίσθηση πως η αναγνωστική τριβή του προσφέρει ένα µέτρο εαυτού, του επιτρέπει, θέλω να πω, να έχει µια αυτεπίγνωση, όσο κάτι τέτοιο είναι δυνατόν για έναν δηµιουργό που παλεύει µε τις λέξεις, και ο Μπιστολάς, για να περάσω στο δεύτερο αναδυόµενο χαρακτηριστικό, µοιάζει να είναι ένα επίµονο και εργατικό µυρµήγκι της γραφής, φαντάζοµαι δεκάδες, αν όχι περισσότερα, ντραφτ, ιδέες και σηµειώσεις, απόπειρες γραφής εν γένει µε τις οποίες οι σκληροί δίσκοι ολοένα γεµίζουν, ενίοτε και τα καλαθάκια απορριµάτων.
Τη µέρα που διάβαζα το µυθιστόρηµά του, ή µια άλλη, έγραφα στο σηµειωµατάριο µου: για τον θόρυβο εκτός πόλης υπεύθυνη είναι η φύση, εντός του αστικού ιστού ο άνθρωπος· το τελευταίο διήγηµα, Κάτω από το σέλας, ήρθε, τρία χρόνια µετά, να ενισχύσει τον δεσµό εκείνο. Σε καµία περίπτωση δεν ισχυρίζοµαι πως Η κορυφή του κόσµου αναπροσάρµοσε τις αναγνωστικές µου προτιµήσεις, λέω απλώς πως δεν θα απογοητευόµουν αν και το επόµενο βιβλίο τού Μπιστολά ήταν µια συλλογή διηγηµάτων.
