Η 14η Σεπτεµβρίου έχει εδώ και λίγα χρόνια οριστεί ως «ηµέρα µνήµης του αλύτρωτου ελληνισµού και των αλύτρωτων πατρίδων». Με αυτήν την αφορµή ας προσπαθήσουµε όχι µόνο να φέρουµε στη µνήµη µας γεγονότα που σηµάδεψαν την πορεία και τις τύχες του λαού µας, αλλά και να προβληµατιστούµε και να διδαχτούµε, γιατί οι µέρες που περνάµε είναι δύσκολες και η χώρα µας βρίσκεται κυριολεκτικά πάνω σε µια µπαρουταποθήκη, αφού τα Βαλκάνια είναι σε φάση ιστορικών ανακατατάξεων.
Βλέπετε η περιοχή µας – και εννοούµε όλη τη βαλκανική χερσόνησο- είχε την ατυχία να βρεθεί για αιώνες κάτω από τον τουρκικό ζυγό. Αποτέλεσµα αυτής της µακρόχρονης υποδούλωσης των λαών των Βαλκανίων στους Τούρκους, ήταν η µετακίνηση και εγκατάσταση οµάδων του πληθυσµού έξω από τα παλιά όρια διαβίωσης του κάθε λαού, αφού τα σύνορα είχαν καταργηθεί, όσο διαρκούσε η τουρκοκρατία και η αναζήτηση καλύτερων συνθηκών ζωής ήταν επιτακτική ανάγκη για τους υπόδουλους.
Και όταν ήρθε η στιγµή που κάθε λαός διεκδίκησε και πέτυχε µε αγώνες την ελευθερία του, ένας ατελείωτος «χορός» συµφερόντων προκάλεσε τριβές και συγκρούσεις ανάµεσα στους βαλκανικούς λαούς που επιδίωκαν να κερδίσουν την «εθνική τους ολοκλήρωση», όπως συνήθιζαν να λένε και να απελευθερώσουν τους «αλύτρωτους αδελφούς» τους. Από αυτήν την κοινή µοίρα των Βαλκανίων δεν ξέφυγε ούτε η Ελλάδα βέβαια. Αν θυµηθούµε ότι ο ελληνισµός για λόγους ιστορικούς, οικονοµικούς, κοινωνικούς κ.λπ. είχε εξαπλωθεί πολύ πιο έξω από τον χώρο που σήµερα κατέχει, µπορούµε κατά συνέπεια να αναλογιστούµε πόσο δελεαστική ήταν η ιδέα να απελευθερωθούν όλοι οι Έλληνες που εξακολουθούσαν να είναι υπόδουλοι και µετά το τέλος της επανάστασης του 1821 και την ίδρυση του πρώτου ελληνικού κράτους. Έτσι πήρε διαστάσεις η ιδεολογία της «Μεγάλης Ιδέας» που έντεχνα καλλιεργήθηκε από πολιτικούς και πολιτικάντηδες και οδήγησε στη συρρίκνωση τον µικρασιατικό ελληνισµό πριν ταφεί οριστικά και αµετάκλητα µε τη συνθήκη της Λωζάννης το 1923.
Ο ελληνισµός της Μ. Ασίας είχε ιστορία 3.000 περίπου χρόνων. Οι ρίζες του φτάνουν στο τέλος του 12ου αι. π.Χ. όταν στα µικρασιατικά παράλια εγκαταστάθηκαν και οργανώθηκαν οι πρώτες αποικίες. Από τότε η παρουσία του ελληνισµού στην περιοχή (παράλια και ενδοχώρα) παρέµεινε ζωηρή και παρακολούθησε τις εξελίξεις που συντελέστηκαν εκεί. Έζησε όλες τις ανακατατάξεις και επιβίωσε αν και δοκιµάστηκε σκληρά από τους διάφορους κατακτητές: Λυδούς, Πέρσες, Ρωµαίους Τούρκους.
Μαζί µε την οικονοµική του ευρωστία, πρέπει να µνηµονεύσουµε και τα λαµπρά δείγµατα του σπουδαίου πολιτισµού του. Πεζός και ποιητικός λόγος, φιλοσοφική σκέψη και επιστήµη ανθίζουν και προκόβουν στην περιοχή. Εδώ, στον χώρο της Μ. Ασίας ο Χριστιανισµός θα βρει πρόσφορο έδαφος και ο µικρασιατικός ελληνισµός στήριξε πολιτικά και ιδεολογικά τη βυζαντινή αυτοκρατορία. Η τουρκοκρατία προκάλεσε σοβαρά προβλήµατα στο ελληνικό στοιχείο: ο βίαιος εξισλαµισµός και εκτουρκισµός που επιχειρήθηκε, η τροµοκρατία, οι διώξεις και οι σφαγές έκαναν δύσκολη την επιβίωση και των Ελλήνων της Μ. Ασίας. Όµως, παρά τα προβλήµατα ανασύνταξε γρήγορα τις δυνάµεις του και στηριγµένος από τη διαφορετικότητα της θρησκείας και της γλώσσας του ο ελληνισµός διαµόρφωσε την εθνική του συνείδηση και ταυτότητα που τον βοήθησε να ξεπεράσει όλες τις δυσκολίες και να επιβιώσει στις αρχές του αιώνα µας. Οι Έλληνες της Μ. Ασίας ήταν το 20% περίπου του πληθυσµού, συγκεντρωµένοι οι περισσότεροι στα παράλια: είναι χαρακτηριστικό ότι οι ίδιοι οι Τούρκοι ονόµαζαν Γκιαούρ Ισµίρ τη Σµύρνη, εξαιτίας του πολυάριθµου ελληνικού στοιχείου.
Όµως, από τα πρώτα χρόνια του αιώνα µας αρχίζει και µια νέα περίοδος δοκιµασιών δοκιµασιών για τον ελληνισµό της Μ. Ασίας, που τελικά οδήγησε στον ξεριζωµό του. Η αρχή έγινε µε την εµφάνιση και ανάπτυξη του τουρκικού εθνικισµού που εκφράστηκε αρχικά από τα κίνηµα των Νεοτούρκων (και αργότερα από το κίνηµα του Μουσταφά Κεµάλ). Στόχος τους ήταν η απαλλαγή της Τουρκίας από τις µειονότητες, παράλληλα µε τον εκσυγχρονισµό της.
Στα χρόνια αυτά είναι που έρχεται σε σύγκρουση η ελληνική µεγάλη ιδέα µε την αντίστοιχη έκφραση του τουρκικού εθνικισµού: οι βαλκανικοί πόλεµοι έφεραν για άλλη µια φορά τον αλυτρωτισµό και τον µεγαλοϊδεατισµό των λαών της Βαλκανικής και ένα προσέφεραν σηµαντικά εδαφικά κέρδη στους νικητές, οδήγησαν όµως και στην ένοπλη αναµέτρηση τους πρώην συµµάχους. Άλλωστε το πρόβληµα δεν ήταν καινούργιο και οι διπλωµατικές και στρατιωτικές συγκρούσεις είχαν από καιρό προκαλέσει εντάσεις στην περιοχή (βλέπε συνθήκη Αγ. Στεφάνου και συνθήκη Βερολίνου, προσάρτηση Ανατολ. Ρωµυλίας, Μακεδονικό).
Τα ίδια εκείνα χρόνια, ο αποικιακός ανταγωνισµός των βιοµηχανικά αναπτυγµένων χωρών είχε φτάσει σε επικίνδυνη όξυνση: όλες αυτές οι χώρες διεκδικούσαν µεγαλύτερο µερίδιο του πλανήτη µας µε στόχο την εξεύρεση αγορών και πρώτων υλών για τη βιοµηχανία τους και πολλαπλασιασµό των κερδών τους.
1914. Με την έναρξη του Α΄ Παγκοσµίου Πολέµου ο δρόµος για το πετρέλαιο της Μέσης Ανατολής «περνά» µέσα από την Τουρκία και τα εδάφη της.
*Φωτ. ΕΡΤ
