Σοβαροί λόγοι με οδήγησαν να γράψω βιβλίο για τη Δεξαμενή μας. Καταρχάς, για να αναγνωριστεί η δωρεά του ευπατρίδη Γεωργίου Σγουρού. Μια πράξη που οφείλουμε να τονίζουμε στους επισκέπτες του μνημείου.
Για να αναδείξω την πολλαπλή αμφίδρομη σχέση της Δεξαμενής και του περιβάλλοντος χώρου με τους περίοικους. Οι περίοικοι προστάτεψαν κι ανέδειξαν το χώρο του Υδραγωγείου από την κατασκευή του μέχρι σήμερα. Ιδιαίτερα, όταν πέτυχαν να ανακηρυχθεί ιστορικό διατηρητέο μνημείο το 1997. Για να ευχαριστήσω τους επώνυμους και ανώνυμους Χανιώτες που στήριξαν την επιτροπή περιοίκων την περίοδο 1995-1997. Για να περιγράψω γεγονότα με 49 ανέκδοτες φωτογραφίες και σχεδιαγράμματα από το συναρπαστικό χρονολόγιο του Υδραγωγείου μας. Σήμερα παραθέτω αποσπάσματα του βιβλίου. Διακόσια αντίτυπα του χαρίστηκαν στα σχολεία της Πρωτοβάθμιας Εκπαίδευσης Χανίων.
Η δωρεά του χώρου
Ο Γιώργος Σγουρός, έμπορος στην Οδησσό, επαναπατρίζεται το 1900. Αγοράζει μια έκταση στον Αϊ Γιάννη κι όταν μαθαίνει τις ανάγκες της πόλης για την δημιουργία Υδραγωγείου δωρίζει 4 στρέμματα στο Δήμο Χανίων το 1905. Η δωρεά της έκτασης έγινε για την ανέγερση της υδαταποθήκης των Χανίων με αντάλλαγμα τη δωρεά υδροδότηση της οικίας του. Ο Δήμος σε αναγνώριση της δωρεάς του ονόμασε ένα δρόμο προς τιμήν του.
Κατασκευή του Υδραγωγείου
Η μελέτη-κατασκευή έγινε από τον μηχανικό-μηχανολόγο Μιχάλη Σαββάκη που ολοκλήρωσε την κατασκευή του Υδραγωγείου το 1907 σύμφωνα με δημοσίευμα της εφημερίδας ‘Κρητικός Αστέρας’ (Δεκέμβριος, 1911). Χαρακτηριστικό είναι το απόσπασμα και οι φωτογραφίες από το δημοσίευμα. ‘Το προ τετραετίας κατασκευασθέν και τέλειον τούτο υπό πάσαν άποψιν υδραγωγείον της πόλεως Χανίων συγκαταλέγεται μεταξύ των πρώτων επιστημονικών έργων της Ανατολής. Το υδραγωγείο τούτο αποτελείται εκ μιάς κύριας δεξαμενής χωρητικότητος 4.000 χιλιάδων κυβικών μέτρων, συνδέεται με τας πηγάς δι’ ενός μοναδικού Σίφωνος μήκους 7.000 μέτρων και διαρκή πίεση 6 ατμοσφαιρών. Το σοβαρό αυτό επιστημονικό έργο ελκύει την προσοχή και την εκτίμηση ευρωπαίων μηχανικών επισκεπτόμενων την Κρήτη και οφείλεται εις την επιστημονική επιτυχία του μηχανικού Μιχαήλ Σαββάκη…’
Για την κατασκευή του χρησιμοποιήθηκε θηραϊκή γη και πέτρα από γειτονικό νταμάρι.Δημοσίευμα της εφημερίδας ‘Υψηλά Λευκά Όρη’ (Σεπτέμβριος, 1907) αναφέρει ότι εγκρίθηκε η αγορά χυτοσιδηρών σωλήνων που θα χρησιμοποιηθούν για επέκταση του δικτύου ύδρευσης. Η εφημερίδα καλούσε τη Δημοτική Αρχή να απαλλοτριώσει έκταση γύρω από την Δεξαμενή για να την προστατεύσει, όπως και να καλλωπίσει τον περιβάλλοντα χώρο.
Μοναδικά χαρακτηριστικά
Ο εσωτερικός χώρος είναι διαμορφωμένος με συστήματα πεσών με τοξωτά ανοίγματα. Δημιουργούνται 112 αψίδες που σχηματίζουν 49 θολωτά τετράγωνα. Η Δεξαμενή έχει βάθος 4 μ., σε ορθογώνιο παραλληλόγραμμο με εξωτερικές διαστάσεις 30,55 μ. χ 37,00 μ. Η αποτύπωση έγινε από τους Παύλο Παυλάκη, Πολιτικό Μηχανικό και Νίκο Σωτηρόπουλο, Ηλεκτρολόγο Μηχανικό το 1963. Η είσοδος πλαισιώνεται από δύο παράθυρα και κατασκευάστηκε από λαξευμένη λιθοδομή με παραστάδες που φέρουν σχηματοποιημένα κιονόκρανα και τονίστηκε με την ελαφρά προς τα έξω προβολή του κτιρίου. Την περίοδο 1998-2006 πραγματοποιήθηκε αυτοματοποίηση της λειτουργίας του Υδραγωγείου. Στο κτήριο που κατασκευάστηκε (1998) εγκαταστάθηκε ο Κεντρικός Σταθμός Ελέγχου. Εδώ γίνεται ο έλεγχος των ηλεκτρομηχανολογικών εγκαταστάσεων Ύδρευσης, Αποχέτευσης, και καταγράφονται πληροφορίες που συλλέγονται από Σταθμούς Ύδρευσης, Αποχέτευσης και Διαρροών. Παρακολουθείται η καλή λειτουργία των ηλεκτρομηχανολογικών εγκαταστάσεων αν διαπιστωθεί δυσλειτουργία ειδοποιείται συνεργείο αποκατάστασης.
Το Χρονολόγιο Περίοδος 1910–1920
Σύμφωνα με την εφημερίδα ‘Κρητικός Αστέρας’ (1911) το Υδραγωγείο είναι σε πλήρη λειτουργία.
Περίοδος 1920–1930
Τα έτη 1925-28 πρόσκοποι με τους βαθμοφόρους Γ.Καντάρα και Α.Γαμπά δενδροφυτεύουν την περιοχή του Υδραγωγείου με δεκάδες πεύκα. Στην δενδροφύτευση βοηθούν περίοικοι και γειτονόπουλα που ποτίζουν τα πεύκα χρησιμοποιώντας άδεια κουτιά από παστές σαρδέλες.
Περίοδος 1930–1940
Το 1935 καθιερώνεται ο αγιασμός των υδάτων την ημέρα των Φώτων από τον ιερέα του Αϊ Γιάννη. Τότε, παραχωρείται χώρος στην Πολεμική Αεροπορία που κατασκευάζει το κτίριο του Μετεωρολογικού Σταθμού.
Περίοδος 1940-1950
Το Νοέμβριο 1940 περίοικοι με αεραμυνίτες φυτεύουν βρόμη στη στέγη του Υδραγωγείου. Όταν άρχισε ο βομβαρδισμός της πόλης (Μάιος,1941) η στέγη του ήταν καταπράσινη.
Περίοδος 1950–1960
Το έδαφος μπροστά από το Υδραγωγείο είναι ανισόπεδο. Υπάρχουν δύο πλατάνια και ανάμεσα τους πετρόχτιστη κρήνη για να δροσίζονται οι οδοιπόροι. Ανάμνηση της ήταν η βρύση στην πλατεία.
Περίοδος 1960–1970
Γίνονται εργασίες μελέτης-κατασκευής της Βόρειας πτέρυγας στην οποία τοποθετήθηκαν τα αντλιοστάσια (1963). Οι επιμελείς μελετητές-κατασκευαστές ο πολιτικός μηχανικός Παύλος Παυλάκης και ο ηλεκτρολόγος μηχανικός Νίκος Σωτηρόπουλος πετυχαίνουν ώστε η επέκταση να είναι απόλυτα συμβατή με το υπάρχον κτήριο. Στα σχέδια τους εμφανίζεται το περιστύλιο το οποίο κατεδαφίστηκε, όταν διανοίχθηκε η οδός Κνωσού επειδή εμπόδιζε την κατασκευή οικίας!
Περίοδος 1970-1980
Νιόφερτος στη γειτονιά, ξυπνώ με τον ήχο σειρήνας. ‘Τι συμβαίνει; ρωτώ τον Γιάννη, τον φύλακα, που έτρεχε αλαφιασμένος. ‘Τίποτα, μην ανησυχείς, Κυριάκο. Πρέπει να σταματήσω την χλωρίωση. Έλα να δεις. Δεν έχασα χρόνο. Πήδησα τη μάντρα και βρέθηκα μέσα στο Υδραγωγείο. ‘Είναι παγωνιά’, σχολιάζω. ‘Έχεις δίκιο, το καλοκαίρι εδώ είναι μέχρι 10°C πιο δροσερά. Αντίθετα το χειμώνα είναι μέχρι 7°C πιο ζεστά.
Περίοδος 1980-1990
Διακρίνονται δεξιά ο οικίσκος του Χημείου και η τουαλέτα κι αριστερά τα γραφεία του Συνοικιακού Συμβουλίου (1984) και μια αποθήκη. Ο Πολιτιστικός Σύλλογος Αϊ Γιάννη οργανώνει δωρεάν μαθήματα Κρητικών χορών, στο Νότιο ακάλυπτο χώρο κι ανοίγει τον Κλήδονα τον Ιούνιο. Η Μαρία, μια ανύπαντρη γειτονοπούλα, μεταφέρει αμίλητη την κανάτα μέσα από τη Δεξαμενή. Στον ίδιο χώρο μαθητές του Κέντρου Αγγλικής ΠΟΛΥΓΝΩΣΗ στόλισαν το άρμα τους με θέμα τη Δεξαμενή σε όχημα που παραχώρησε η Δ.Ε.Υ.Α.Χ. και παρέλασαν στο Καρναβάλι μας (1987).
Περίοδος 1990-2000
Αρχίζει τη λειτουργία του το 1ο Κέντρο Παιδικής Δημιουργίας σε χώρο του Μετεωρολογικού Σταθμού (1995). Όταν φύτεψα ένα πεύκο στη Νότια πλευρά (1995), υπήρχαν 44 δέντρα. Το Υδραγωγείο ανακηρύσσεται σε διατηρητέο μνημείο το 1997. Εκατοντάδες περίοικοι κινητοποιήθηκαν στην ανοικτή συνέλευση στην πλατεία 1912. Αφορμή ήταν η απόφαση της Δ.Ε.Υ.Α.Χ. να κατασκευάσει κτήριο στην πρόσοψη –σχεδόν εφαπτόμενο- του Υδραγωγείου με εκδηλωθείσα πρόθεση να κατασκευάσει κτήριο Διοίκησης. Υπήρξαν διαμαρτυρίες και δημοσιεύματα συμπαράστασης στις εφημερίδες ‘Χανιώτικα Νέα’, ‘Χανιώτικη Ελευθεροτυπία’ και Κήρυξ’ από ιδιώτες, τον Ιατρικό Σύλλογο, το Σύλλογο Δασκάλων-Νηπιαγωγών, την Οικολογική Πρωτοβουλία και Επιτροπή του Τεχνικού Επιμελητηρίου Δυτ.Κρήτης. Καθοριστική ήταν η βοήθεια κληρονόμων του δωρητή που έστειλαν εξώδικο στην Δ.Ε.Υ.Α.Χ., του πολιτικού μηχανικού Παύλου Παυλάκη, του Ευρωβουλευτή Κωστή Χατζηδάκη, του βουλευτή Σήφη Μιχελογιάννη, και της εφημερίδας ‘Χανιώτικα Νέα’. Σχετικό ήταν το αφιέρωμα της Περιβαλλοντικής Ομάδας του Κέντρου Αγγλικής ΠΟΛΥΓΝΩΣΗ για την ‘Ημέρα της Γης’ (Χανιώτικα Νέα 21.4.96.) Συγκροτείται επιτροπή των περιοίκων. Μέλη της ο Κυριάκος Βασιλομανωλάκης, η Μαρίνα Θεοδωράκη, ο Γιώργος Παπαϊωάννου, o Μανώλης Μπενιουδάκης, ο Αντώνης Μπιτσάκης, ο Μανώλης Σαλεβουράκης, ο Μανώλης Σγουρός, και ο Γιάννης Χριστουλάκης. Η επιτροπή έδρασε με δικηγόρο το Γιάννη Ν. Γεωργιακάκη και τεχνικό σύμβουλο την αρχιτέκτονα Κυριακή Ντουνιαδάκη. Ο Μανόλης Σγουρός βρέθηκε κατηγορούμενος επειδή κατήγγειλε την αδιαφορία των υπευθύνων για την ασφάλεια του Υδραγωγείου. Αθωώθηκε πανηγυρικά, αφού αποδείχθηκε ότι είχε δίκιο. Τα υπομνήματα της επιτροπής προς την 7η Εφορεία Νεότερων Μνημείων, συνοδευόμενα από αδιάσειστα στοιχεία, έπεισαν ότι η καταστροφή του περιστυλίου, της κρήνης, τα αυθαίρετα κτίσματα, το κόψιμο δένδρων, και η απουσία συντήρησης είχαν αλλοιώσει την αρχιτεκτονική και την αισθητική του χώρου. Στην απόφαση του Υπ. Πολιτισμού 1499/23979/22.4.1997 που δημοσιεύτηκε σε Φ.Ε.Κ., με λεπτομερές σχεδιάγραμμα, αναφέρεται: Xαρακτηρίζουμε ως ιστορικό διατηρητέο μνημείο το κτίριο της Δεξαμενής στον Αϊ Γιάννη Χανίων διότι αποτελεί αξιόλογο δείγμα ειδικού κτιρίου σημαντικό για τη μελέτη της ιστορίας της αρχιτεκτονικής του τόπου και σημείο αναφοράς των κατοίκων της πόλης των Χανίων. Επίσης, ορίζουμε ως ζώνη προστασίας τον περιβάλλοντα χώρο για την προβολή και ανάδειξη του μνημείου.
Περίοδος 2000-2010
Η Δ.Ε.Υ.Α.Χ. δεν τηρεί τις δεσμεύσεις της (Πρακτικό 13/9.7.96) ότι θα γίνει διαμόρφωση της πλατείας 1912, θα κατεδαφιστούν τα παλιά χτίσματα, και η ταράτσα του υπάρχοντος κτιρίου θα διαμορφωθεί σε χώρο πρασίνου. Γίνεται προσπάθεια από τον Δ.Ε.Δ.Η.Ε. να εγκαταστήσει υποσταθμό στο χώρο (2005). Ευτυχώς, εμποδίστηκε από την Εφορεία Νεότερων Μνημείων και τους περίοικους. Περίοδος 2010–2020 Εκτός από τις εξαιρετικές εργασίες μόνωσης (2019), δεν έγινε καμμιά συντήρηση, επισκευή ή κλάδεμα. Περίοδος 2020-2026
Τοποθετούνται καλαίσθητα κάγκελα στην Δυτική και την Ν.Δ. πλευρά και ξύλινοι πάγκοι-τραπέζια για τους επισκέπτες μαθητές. Διαμορφώνεται το Ν.Δ. τμήμα του χώρου όπως, ήταν στα αρχικά σχέδια με σκαλοπάτια και πεζούλια και φυτεύονται δεκάδες φυτά.
Χλωρίδα και Πανίδα
Κατέγραψα (2026) 13 μικρά δένδρα και 22 μεγάλα πεύκα, ένα πλάτανο και μια χαρουπιά στο χώρο. Τα περισσότερα από τα μεγάλα 100χρονίτικα πεύκα φθάνουν τα 18 μ. ύψος. Συγκεκριμένα, στην Ν.Α. πλευρά υπάρχει συμπαγής συστάδα 14 πεύκων και στην Βόρεια πλευρά μια μικρότερη με 6 πεύκα.
Στην Ν.Δ. πλευρά υπάρχει 1 χαρουπιά, 1 πλάτανος, 1 πεύκο (1926), 1 πεύκο (1995) και 6 μικρά δένδρα. Κατέγραψα, επίσης, 10 μικρά και 2 μεγάλα δένδρα στο χώρο του Κέντρου Παιδικής Δημιουργίας, σχεδόν όλα φυτεύτηκαν μετά το 1996. Στο σχεδιάγραμμα τα δένδρα σημαδεύονται με τα σύμβολα ο για τα μικρά και Ο για τα μεγάλα. Τα μόνα είδη πανίδας είναι αμέτρητα πουλιά που φωλιάζουν στα δένδρα και μια ζουρίδα που κυκλοφορεί τα μεσάνυχτα…
ΠΡΟΣΤΑΣΙΑ ΤΟΥ ΥΔΡΑΓΩΓΕΙΟΥ ΚΑΙ ΤΗΣ ΧΛΩΡΙΔΑΣ ΤΟΥ ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝΤΟΣ ΧΩΡΟΥ
Είναι απόλυτα αναγκαίο να γίνουν οι παρακάτω ενέργειες:
*Εγκατάσταση συστημάτων πυρανίχνευσης, πυρασφάλειας και 24ώρης επιτήρησης, για να μην κινδυνεύει ο χώρος, όπως το 2024 και 2025. *Οι 2 αποθήκες εφαπτόμενες στο Ν.Δ. τοίχο να κατεδαφιστούν και ο μαντρότοιχος επί της οδού Κνωσσού να αποκατασταθεί όπως επιβάλλουν οι οδηγίες της Εφορείας Νεότερων Μνημείων και του Υ.ΠΕ.ΧΩ.ΔΕ. *Να συντηρείται τακτικά, ιδιαίτερα η πρόσοψη του.
*Πτυχ. Ψυχολογίας-Ανάπτυξης Παιδιού, Master Εκπαίδευσης στη ∆ιά Βίου Μάθηση. Επικοινωνία polygnosi@otenet.gr
Τα βιβλία ‘Τα Καλοζώιτά µας χρόνια’, ‘Μαθαίνω εύκολα΄ ‘Θυµάµαι εύκολα’ ‘Μελετώ αποτελεσµατικά’ διατίθενται από τα βιβλιοπωλεία Libraire και ΚΥΒΟΣ και το Μουσείο Τυπογραφίας
