ΙΣΛΑΜ – ΕΥΡΩΠΗ ΚΑΙ ΚΡΗΤΗ
» Με ποιο Ισλάµ µπορεί να συνοµιλήσει η Κρήτη;
Τα πρόσφατα θλιβερά γεγονότα στη Χίο, οι συνεχιζόµενες µεταναστευτικές ροές προς την Κρήτη -µε αιχµή τη Γαύδο- η νέα νοµοθεσία για την παράνοµη µετανάστευση στην Ελλάδα, καθώς και µια σειρά αντίστοιχων εξελίξεων στον ευρωπαϊκό χώρο, επαναφέρουν µε ένταση στο δηµόσιο προσκήνιο ένα κρίσιµο ερώτηµα: είναι η λεγόµενη ισλαµική «ευρωπαϊκότητα» απλώς µία θεωρητική κατασκευή ή αποτελεί αναγκαία προϋπόθεση για µία Ευρώπη που επιθυµεί να παραµείνει πραγµατικά πολυπολιτισµική και ανοιχτή προς την κοινωνία;
Το ερώτηµα αυτό αφορά άµεσα την Κρήτη, ως κοινωνία µε ιστορική συνέχεια, ισχυρή ταυτότητα και εµπειρία συνύπαρξης, αλλά και σύγκρουσης. Μπορεί το νησί να απορροφήσει ένα µέρος των µετακινούµενων πληθυσµών; Μπορεί να υπάρξει ουσιαστική συνύπαρξη χωρίς να διαρραγεί η κοινωνική συνοχή;
Αφορµή για έναν νηφάλιο στοχασµό δίνει το πρόσφατο βιβλίο του Μιχάλη Μαριόρα, «Το Ισλάµ από τα Βαλκάνια στην Ευρώπη: Το ζητούµενο της ισλαµικής ευρωπαϊκότητας» (εκδ. Πεδίο, 2025). Ο συγγραφέας, µέσα από µία ιστορική και κοινωνιολογική ανάλυση, φωτίζει την πορεία των µουσουλµανικών κοινοτήτων στα Βαλκάνια από την οθωµανική περίοδο έως σήµερα και αναδεικνύει τη βαλκανική εµπειρία ως «γέφυρα» Ανατολής και ∆ύσης. Η συµβολή του έγκειται στο ότι δείχνει πως η ισλαµική ταυτότητα δεν είναι µονολιθική, ούτε ασύµβατη εξ ορισµού µε την ευρωπαϊκή πραγµατικότητα – υπό την προϋπόθεση όµως σαφών πλαισίων ένταξης.
Η Κρήτη γνωρίζει από ιστορία. Έζησε αιώνες οθωµανικής κυριαρχίας, γνώρισε µουσουλµανικούς πληθυσµούς, εξισλαµισµούς αλλά και περιόδους συνύπαρξης. Αυτή η µνήµη δεν γεννά µίσος, αλλά γεννά επίγνωση. Και η επίγνωση µας διδάσκει ότι η συνύπαρξη δεν είναι ούτε αυτόµατη ούτε ουδέτερη. Προϋποθέτει κανόνες, όρια και κοινά αποδεκτό πλαίσιο. Η Κρήτη δεν είναι απλώς γεωγραφικός χώρος. Είναι τρόπος ζωής: ισχυροί οικογενειακοί δεσµοί, δηµόσιος χώρος, σεβασµός στον νόµο, έντονη αίσθηση ελευθερίας, γυναικεία επιχειρηµατικότητα κ.ά.. Αυτά δεν είναι διαπραγµατεύσιµα.
Ως Κρήτη ανήκουµε στην Ευρώπη. Και η Ευρώπη δεν είναι µόνο µιί οικονοµική κοινότητα. Είναι πολιτισµικό και πολιτικό κεκτηµένο: δηµοκρατία, κράτος δικαίου, ανθρώπινα δικαιώµατα, κοσµικό κράτος. Οι ρίζες αυτού του κεκτηµένου είναι σαφείς – χριστιανικές και ανθρωπιστικές. Αυτό δεν σηµαίνει αποκλεισµό του «άλλου», αλλά σαφή όρια συνύπαρξης. Ο «άλλος» δεν είναι εχθρός εκ προοιµίου. Γίνεται φίλος ή εχθρός ανάλογα µε το εάν αποδέχεται το κοινό πλαίσιο. Η εµπειρία µεγάλων ευρωπαϊκών πόλεων δείχνει ότι έχουν διαµορφωθεί διαφορετικές µορφές «ευρωπαϊκού Ισλάµ» – όχι όλες ίδιες, όχι όλες επιτυχηµένες (Λονδίνο, Νέα Υόρκη κ.ά.). Το ερώτηµα για την Κρήτη είναι απλό αλλά επίµονο: Ποιο από αυτά τα Ισλάµ µπορεί να σταθεί εδώ; Το Βαλκανικό, το Αραβικό ή το νέο «Ευρωπαϊκό»;
Η Ευρώπη δεν ζήτησε ποτέ από κανέναν να απαρνηθεί την πίστη του. Ζήτησε όµως κάτι θεµελιώδες: ο νόµος του κράτους να υπερισχύει κάθε θρησκευτικού κανόνα. Η εκκοσµίκευση του κράτους –όχι της πίστης– αποτελεί κόκκινη γραµµή. Ο Χριστιανισµός, µέσα από συγκρούσεις και µεταρρυθµίσεις, αποδέχθηκε τη διάκριση Εκκλησίας και Πολιτείας. Για να ενταχθεί το Ισλάµ σε µια κοσµική κοινωνία, όπως η κρητική, οφείλει να αποδεχθεί δύο αδιαπραγµάτευτες αρχές: α) καµία παράλληλη δικαιοσύνη, καµία αναφορά στη Σαρία (=Ισλαµικός Νόµος), και β) πλήρη σεβασµό στους νόµους, στην ισότητα των φύλων και στα ανθρώπινα δικαιώµατα. Χωρίς αυτά, δεν µιλάµε για ένταξη, αλλά για παράλληλες κοινωνίες – κάτι που µια µικρή και δεµένη κοινωνία όπως η κρητική δύσκολα αντέχει.
Τα θρησκευτικά σύµβολα αποτελούν κι αυτά µέρος της συζήτησης. ∆εν απειλούν από µόνα τους, αλλά µετασχηµατίζουν τον δηµόσιο χώρο και την κοινωνική ισορροπία. Η απότοµη αλλαγή της αστικής αισθητικής, η συγκέντρωση πληθυσµών και η δηµιουργία κλειστών κοινοτήτων γεννούν αντιδράσεις – όχι πάντα από µίσος, αλλά από αίσθηµα απώλειας του οικείου. Εκεί τρέφονται δύο άκρα: η ισλαµοφοβία και η ισλαµική ριζοσπαστικοποίηση. Και τα δύο υπονοµεύουν τη συνοχή. Υπάρχουν ήδη παραδείγµατα στην περιοχή µας.
Ο κανόνας είναι ότι δεν υπάρχει «ένα» Ισλάµ. Υπάρχουν βαλκανικές, αραβικές, αφρικανικές, ασιατικές εκδοχές, µε διαφορετικές θεολογικές και πολιτισµικές παραδόσεις. Υπάρχουν διαφορετικές ερµηνείες του Κορανίου. Το κρίσιµο ερώτηµα είναι µε ποιο Ισλάµ συνοµιλούµε ως Κρήτη και ως Ευρώπη. Η εµπειρία δείχνει ότι καµία πολιτική ένταξης δεν πετυχαίνει χωρίς: ανεξαρτησία των θρησκευτικών δοµών από ξένα κράτη, εκπαίδευση εντός του ελληνικού πλαισίου, ιδιαίτερη έµφαση στην παιδεία και ιδίως στην εκπαίδευση της µητέρας-γυναίκας, πλήρη αποδοχή της δηµόσιας τάξης και των ανθρωπίνων δικαιωµάτων.
Το 2015 η Ευρώπη (δια στόµατος της τότε καγκελαρίου της Γερµανίας Άνγκελα Μέρκελ) είπε: «Wir schaffen das» (=µπορούµε να το διαχειριστούµε). Σήµερα η Ευρώπη γνωρίζει ότι τα πράγµατα είναι πιο σύνθετα. Τα διέξοδα περισσότερα και η Ευρώπη λιγότερη. Η Κρήτη δεν καλείται να φοβηθεί. Καλείται όµως να µη ξεχάσει ποια είναι. Η εξέλιξη δεν σηµαίνει αµνησία, αλλά επιλογή. Και η επιλογή δεν µπορεί να είναι «όλοι», «πάντα» και «µε όλους». Μπορεί όµως να είναι µε όρους, µε πλαίσιο και µε ευθύνη.
Το πρώτο βήµα είναι απλό, αλλά και δύσκολο. Να µιλήσουµε ανοιχτά, ήρεµα και υπεύθυνα. Γιατί η Κρήτη άντεξε πολλά. Άντεξε όµως επειδή ήξερε πότε να ανοίγει – και πότε να προστατεύει τον εαυτό της.
*Ο δρ Κωνσταντίνος Ζορµπάς είναι γενικός διευθυντής της Ορθοδόξου Ακαδηµίας Κρήτης
