■ Η υλοποίηση της νέας Οδηγίας για τα αστικά απόβλητα απαιτεί επειγόντως µελέτες και εκτιµήσεις κόστους
Ιστορία και κοινή λογική. Τα «Χανιώτικα νέα» αναφέρονται τακτικά στα προβλήµατα που έχουν οι κάτοικοι µε την αποχέτευση στα Χανιά, όπως οι δυσοσµίες στην Παλιά Πόλη και στο Κουµπελή, αλλά και οι διαρροές λυµάτων από υπερχειλίσεις αγωγών στη Νέα Χώρα και αλλού.
Παράλληλα, η αύξηση της δυναµικότητας του Κουµπελή και η επέκταση του δικτύου αποχέτευσης, σε περιβαλλοντικά ευαίσθητες περιοχές όπως η Παχιά Άµµος στον Σταυρό ή στον Καλαθά, χωρίς τις προβλεπόµενες από το νόµο, δηµόσια διαθέσιµες, µελέτες περιβαλλοντικών επιπτώσεων, προκαλεί αντιδράσεις των κατοίκων.
Παράλληλα, όπως έδειξαν για άλλη µία φορά οι πρόσφατες πληµµύρες και υπερχειλίσεις αγωγών σε πολλά σηµεία των Χανίων (Σούδα, Νέα Χώρα, Κλαδισός κλπ.) υπάρχει σοβαρό πρόβληµα και στην αποµάκρυνση των νερών της βροχής, για τα οποία στις περισσότερες περιοχές δεν υπάρχουν δίκτυα οµβρίων προσαρµοσµένα στις εντεινόµενες βροχοπτώσεις λόγω της κλιµατικής αλλαγής.
Οι αιτίες αυτών των προβληµάτων θα πρέπει κατ’ αρχάς να αναζητηθούν στα δύο εθνικά σχέδια αναδιοργάνωσης της τοπικής και περιφερειακής αυτοδιοίκησης, το σχέδιο Καποδίστριας (1997) και το σχέδιο Καλλικράτης (2010). Το αποτέλεσµα ήταν στο ∆ήµο Χανίων να συµπεριληφθούν και οι ∆ήµοι Ακρωτηρίου, Σούδας, Ελευθερίου Βενιζέλου, Θερίσου, Νέας Κυδωνίας και Κεραµιών.
Τα λύµατα από όλα τα κτήρια των παραπάνω ∆ηµοτικών ∆ιαµερισµάτων (πλην Κεραµιών) αποφασίστηκε να διοχετευθούν µέσω δικτύων αποχέτευσης στην µοναδική εγκατάσταση επεξεργασίας λυµάτων (ΕΕΛ) στο Κουµπελή – κάτι που, λόγω της µορφολογίας του εδάφους απαίτησε µέχρι σήµερα τη λειτουργία 28 αντλιοστασίων … Επίσης, στην ΕΕΛ προστίθενται και «τα βοθρολύµατα από ολόκληρο το Νοµό Χανίων, καθώς και τα υγρά απόβλητα των βιοµηχανικών/ παραγωγικών µονάδων που είναι οµοειδή ως προς τη σύσταση τους µε τα αστικά λύµατα».
Επιπλέον, λόγω της οικιστικής ανάπτυξης, οι µονοκατοικίες αντικαταστάθηκαν από πολυκατοικίες, ενώ στα χωράφια κτίστηκαν βίλες και ξενοδοχειακές µονάδες. Λογικά, τα δίκτυα και η εγκατάσταση του Κουµπελή που σχεδιάστηκαν µε δεδοµένα της δεκαετίας του 1990 έχουν φτάσει στα όρια των δυνατοτήτων τους, ακόµη κι αν οι αρµόδιοι δεν θέλουν να το παραδεχτούν δηµόσια.
Νέα δεδοµένα. Από την 1/1/2025 ισχύει στην Ευρωπαϊκή Ένωση η νέα Οδηγία (η 2024/3019), για την επεξεργασία των αστικών λυµάτων. Θα πρέπει να έχει ενσωµατωθεί στην ελληνική νοµοθεσία µέχρι τις 31/7/2027 ενώ µέχρι την 1/1/2028, η Ελλάδα θα πρέπει να έχει καταρτίσει Εθνικό Πρόγραµµα Εφαρµογής της εν λόγω Οδηγίας. Το πρόγραµµα αυτό θα πρέπει να στηρίζεται σε αξιολόγηση της υφιστάµενης κατάστασης εφαρµογής της προηγούµενης αντίστοιχης οδηγίας του 1991 και να περιλαµβάνει «εκτίµηση των επενδύσεων που απαιτούνται για την ανακαίνιση, την αναβάθµιση ή την αντικατάσταση των υφιστάµενων υποδοµών επεξεργασίας αστικών λυµάτων, συµπεριλαµβανοµένων των δικτύων αποχέτευσης», καθώς και «προσδιορισµό ή, κατ’ ελάχιστον, ένδειξη των πιθανών πηγών δηµόσιας χρηµατοδότησης, όταν αυτές χρειάζονται για να συµπληρωθούν τα τέλη χρήσης».
Με τη νέα Οδηγία, εισάγονται ορισµένες καινοτοµίες που πρέπει να ληφθούν υπόψη στο πλαίσιο των «ολοκληρωµένων σχεδίων διαχείρισης αστικών λυµάτων» που πρέπει να καταρτιστούν για κάθε «περιοχή αποστράγγισης οικισµών µε ισοδύναµο πληθυσµό πάνω από 100.000 κατοίκους». Ένας στόχος αφορά τη «µείωση της ρύπανσης από υπερχειλίσεις λόγω νεροποντής» κι αυτό µε τη λήψη «προληπτικών µέτρων … για την αποφυγή της εισόδου µη ρυπασµένων όµβριων υδάτων στα δίκτυα αποχέτευσης».
Αυτό µπορεί να επιτευχθεί µε «µέτρα που προάγουν τη φυσική συγκράτηση ή την αξιοποίηση των όµβριων υδάτων, και µέτρα για την αύξηση των πράσινων και των γαλάζιων χώρων στις αστικές περιοχές προκειµένου να µειωθούν οι υπερχειλίσεις λόγω νεροποντής ή για τον περιορισµό των αδιαπέραστων επιφανειών στους οικισµούς». Τέτοια µέτρα είναι οι λιµνούλες συγκέντρωσης οµβρίων και η µετατροπή αδιαπέραστων επιφανειών σε απορροφητικές (π.χ. χώροι στάθµευσης, πλακόστρωτες πλατείες – βλ. ΧΝ 2/10/2018).
Η νέα Οδηγία απαιτεί επίσης την εισαγωγή στις ΕΕΛ της τριτοβάθµιας και της τεταρτοβάθµιας επεξεργασίας. Σήµερα, στο Κουµπελή από την πρωτοβάθµια (αποµάκρυνση µεγάλων ανόργανων υλικών, αιωρούµενων στερεών και άµµου), τη δευτεροβάθµια (αερόβια επεξεργασία µε µικροοργανισµούς, απολύµανση, αναερόβια χώνευση) και την µερική τριτοβάθµια (αποµάκρυνση αζώτου δηλ. απονιτρικοποίηση) επεξεργασία των λυµάτων, παράγεται λυµατολάσπη (διατίθεται στο Χώρο Υγειονοµικής Ταφής Κορακιάς), βιοαέριο (καλύπτει µέρος των ενεργειακών αναγκών της ΕΕΛ) και νερό άρδευσης (µόνο για τις ανάγκες της ΕΕΛ).
Σε πολλές χώρες επαναχρησιµοποιείται ευρύτερα στη γεωργία το νερό άρδευσης, και, µετά από περαιτέρω κατεργασία, η παραγόµενη λυµατολάσπη ως λίπασµα. Η Οδηγία προβλέπει ευρύτερη χρήση του παραγόµενου βιοαερίου αλλά και ανανεώσιµων πηγών ενέργειας προκειµένου η επεξεργασία των λυµάτων και η λειτουργία των δικτύων αποχέτευσης να µην καταναλώνει ενέργεια από εξωτερικές πηγές (ενεργειακή ουδετερότητα). Επίσης, η Οδηγία προβλέπει ότι οι ΕΕΛ και τα δίκτυα αποχέτευσης πρέπει «να σχεδιάζονται, να κατασκευάζονται, να λειτουργούν και να συντηρούνται µε τρόπο που να εξασφαλίζει επαρκείς αποδόσεις υπό όλες τις συνήθεις τοπικές κλιµατικές συνθήκες» και να λαµβάνονται ταυτόχρονα υπόψη «οι εποχιακές διακυµάνσεις του φορτίου και η ευπάθεια στην κλιµατική αλλαγή».
Η επέκταση της τριτοβάθµιας επεξεργασίας προβλέπει αποµάκρυνση εκτός από το άζωτο και του φωσφόρου, ενώ η τεταρτοβάθµια επεξεργασία περιλαµβάνει την αποµάκρυνση επιλεγµένων φαρµάκων (π.χ. αντιβιοτικά), και άλλων χηµικών ουσιών (αντιοξειδωτικά, επιβραδυντικά φλόγας, απολυµαντικά, καλλυντικά, εντοµοκτόνα), καθώς και µικροπλαστικά. Ιδιαίτερη σηµασία δίνουν οι επιστήµονες στις υπέρ- και πολύ-φθοριωµένες αλκυλιωµενες ενώσεις (PFAS) οι οποίες επειδή δεν διασπώνται χαρακτηρίζονται και ως «αιώνια χηµικά». Μέρος του κόστους της τεταρτοβάθµιας επεξεργασίας θα κληθούν να καλύψουν οι βιοµηχανίες φαρµάκων και καλλυντικών…
Αποκέντρωση και συµµετοχή του κοινού. Η Οδηγία προβλέπει επίσης ότι ακόµη και οικισµοί µε ισοδύναµο πληθυσµό 1.000 κατοίκους θα πρέπει να συνδεθούν σε δίκτυο αποχέτευσης. Και το ερώτηµα είναι θα σχεδιαστεί και πάλι η επέκταση των δικτύων αποχέτευσης µε επιπλέον ενεργοβόρα αντλιοστάσια που θα προωθούν τα λύµατα σε µια κεντρική ΕΕΛ (Κουµπελή), ή θα επιλεγούν πιο οικολογικές λύσεις. Όπως οι τεχνητοί υγροβιότοποι που παρουσιάστηκαν σε πρόσφατη σχετική Ηµερίδα την οποία οργάνωσε το Εργαστήριο Τεχνολογίας και ∆ιαχείρισης Περιβάλλοντος του Πολυτεχνείου Κρήτης (καθηγητής Αλέξανδρος Στεφανάκης) (βλ. ΧΝ 25/10/2025). Πρόκειται για µια πολλά υποσχόµενη πράσινη τεχνολογία που έχει δοκιµαστεί επί σειρά ετών σε πολλά µέρη του κόσµου, πρόσφατα ακόµη και στη ∆ΕΥΑΧ (πειραµατικά).
Στην Οδηγία ενσωµατώνονται επίσης διατάξεις περί ενηµέρωσης του ενδιαφερόµενου κοινού σε επίπεδο οικισµού καθώς και προβλέψεις για την δυνατότητα προσφυγής στη δικαιοσύνη από θιγόµενα άτοµα, ιδίως αν έχει προκληθεί βλάβη της υγείας. ∆ικαίωµα προσφυγής έχουν και «µη κυβερνητικές οργανώσεις που προάγουν την προστασία του περιβάλλοντος ή της ανθρώπινης υγείας».
Οι διατάξεις αυτές συµπληρώνουν τις διατάξεις της Οδηγίας 2011/92/ΕΕ για την εκτίµηση των επιπτώσεων ορισµένων σχεδίων δηµοσίων και ιδιωτικών έργων στο περιβάλλον. Οδηγία η οποία καταστρατηγήθηκε το 2016 όταν αποφασίστηκε η επέκταση της δυναµικότητας του Κουµπελή από ισοδύναµο πληθυσµό 150.000 κατοίκων σε 170.000 κατοίκους, χωρίς να δηµοσιοποιηθεί η σχετική Μελέτη Περιβαλλοντικών Επιπτώσεων (ΜΠΕ) ούτε να οργανωθεί η υποχρεωτική δηµόσια διαβούλευση µε βάση την ισχύουσα από τότε νοµοθεσία της ΕΕ.
Τέλος, η Οδηγία προβλέπει υποχρέωση εξασφάλισης της πρόσβασης σε υποδοµές υγιεινής και αποχέτευσης «για όλους, ιδίως τις ευάλωτες και περιθωριοποιηµένες οµάδες». Μάλιστα, σε όλους τους οικισµούς ι.π. 10.000 κατοίκων και άνω πρέπει να προβλεφθεί η «δηµιουργία επαρκούς αριθµού εγκαταστάσεων υγιεινής σε δηµόσιους χώρους, µε ελεύθερη και, ιδίως για τις γυναίκες, ασφαλή πρόσβαση». Για οικισµούς µε ι.π. 5.000 κατοίκων και άνω οι αρµόδιες αρχές πρέπει να διαθέτουν «επαρκή αριθµό δωρεάν εγκαταστάσεων υγιεινής σε δηµόσια κτίρια, ιδίως σε διοικητικά κτίρια». Και τέλος, ενθαρρύνεται η «διάθεση εγκαταστάσεων υγιεινής για όλους, δωρεάν ή µε µικρό τέλος εξυπηρέτησης, σε εστιατόρια, καταστήµατα και παρόµοιους προσβάσιµους στο κοινό ιδιωτικούς χώρους».
Το µέλλον. Η εφαρµογή της Οδηγίας θα απαιτήσει σηµαντικές επενδύσεις. Οι επενδύσεις ως γνωστόν απαιτούν σωστές, κοστολογηµένες µελέτες, αφού η υλοποίηση των σχετικών έργων θα γίνει µε ορίζοντα 20ετίας. Ποιος θα αναλάβει να κάνει µια πρώτη προµελέτη µε µια πρώτη εκτίµηση του κόστους; Μήπως ο δήµος που λειτουργεί µε ορίζοντα 4ετίας και στόχο τις επόµενες εκλογές; Μήπως οι υπηρεσίες που κινούνται δηµοσιοϋπαλληλικά, προσπαθώντας συχνά να ικανοποιήσουν τον εκάστοτε πολιτικό τους προϊστάµενο; Βέβαια, θεωρώ ότι όσο πιο γρήγορα καταρτιστεί και τεθεί στη δηµόσια συζήτηση µια τέτοια προµελέτη, τόσο πιο εύκολα θα βρεθεί και η απαραίτητη χρηµατοδότηση για την υλοποίηση του έργου. Μήπως πρέπει να αναλάβουν δράση το Πολυτεχνείο, το Τεχνικό Επιµελητήριο, ή ακόµη και µια σύµπραξη εταιρειών ή και φιλανθρωπικών ιδρυµάτων (π.χ. Ωνάσειο, Ίδρυµα Σταύρου Νιάρχου, …);
Στην ηλεκτρονική ανάρτηση του άρθρου στο ιστολόγιό µου ενσωµατώνονται συστηµατικά υπερσύνδεσµοι προς τις πηγές που χρησιµοποιούνται.
*O Παναγιώτης Αλεβαντής είναι φυσικός,
τέως στέλεχος της Ευρωπαϊκής Επιτροπής.
Οι απόψεις είναι προσωπικές και δεν εκφράζουν κατ’ ανάγκη την Ευρωπαϊκή Επιτροπή.
