Στο πρώτο άρθρο είδαµε πώς, από την αρχαιότητα έως τον 19ο αιώνα, οι κύκλοι εξουσίας και χειραφέτησης διαδέχονταν ο ένας τον άλλον µε βραδύ ρυθµό: αυτοκρατορίες που άντεχαν αιώνες, θρησκευτικές αυθεντίες που καθόριζαν πολλαπλές γενιές, πολιτικά συστήµατα που έµοιαζαν πως δεν θα άλλαζαν ποτέ.
Αν ο πρώτος χάρτης της ανθρώπινης ιστορίας είναι γεµάτος αργές τεκτονικές κινήσεις, ο δεύτερος (αυτός που ξεκινά τον τελευταίο ενάµιση αιώνα) θυµίζει σεισµό διαρκείας. ∆ύο παγκόσµιοι πόλεµοι, άνοδος και πτώση ολοκληρωτισµών, δηµοκρατική επέκταση, οικονοµικές καταρρεύσεις, κοινωνικές εκρήξεις. Ό,τι άλλοτε ήθελε εκατοντάδες χρόνια συνέβαινε πλέον σε λίγες δεκαετίες. Ο χρόνος συστέλλεται, οι ιστορικοί κύκλοι επιταχύνονται δραµατικά. Πολιτικές φάσεις που κάποτε χρειάζονταν γενιές, τώρα διαδέχονται η µία την άλλη µέσα σε µια δεκαετία. Το εκκρεµές προοδευτισµού-συντηρητισµού κινείται πιο βίαια, πιο απρόβλεπτα. Το ερώτηµα είναι γιατί. Τι άλλαξε; Γιατί οι κοινωνίες δεν σταθεροποιούνται πια για µεγάλα διαστήµατα; Και τι σηµαίνει αυτό για το 2050, για το 2100, για το µέλλον της δηµοκρατίας; Ωστόσο, φαίνεται να υπάρχει µια λογική πίσω από αυτή την επιτάχυνση. Ας προσπαθήσουµε να ανιχνεύσουµε κάποιες αιτίες.
Πρώτα-πρώτα η τεχνολογία, που καλπάζει στις µέρες µας. Η τεχνολογία δεν είναι απλώς εργαλείο. Είναι το περιβάλλον µέσα στο οποίο λειτουργεί η συλλογική ψυχολογία. Στον 20ο αιώνα, το ραδιόφωνο και ο κινηµατογράφος έδωσαν στα αυταρχικά καθεστώτα µια πρωτοφανή δυνατότητα µαζικής επιρροής. Μετά τον Β΄ Παγκόσµιο Πόλεµο, η τηλεόραση ένωσε έθνη γύρω από ένα κέντρο αφήγησης. Στις αρχές του 21ου αιώνα, το διαδίκτυο έκανε το ακριβώς αντίθετο: διέλυσε τα κέντρα, έσπασε τις αφηγήσεις, αποδόµησε τις αυθεντίες.
Σε έναν κόσµο όπου κάθε άτοµο έχει µικρόφωνο, η κοινωνική σταθερότητα γίνεται εύθραυστη. Οι παραδοχές που κάποτε χρειάζονταν δεκαετίες ή αιώνες για να αµφισβητηθούν, τώρα αµφισβητούνται µέσα σε µήνες. Οι πολιτικές ιδέες δεν ανεβαίνουν και πέφτουν όπως παλιά. ∆ιαδίδονται, αναφλέγονται, θρυµµατίζονται, ξαναγεννιούνται. Η τεχνολογία, υπό αυτή την έννοια, λειτουργεί σαν ένας επιταχυντής χηµικής αντίδρασης· δηλαδή µειώνει τον χρόνο ανάµεσα στα στάδια. Και αυτό δεν οδηγεί κατ’ ανάγκη προς την πρόοδο. Οδηγεί προς την αστάθεια· και η αστάθεια, ιστορικά, υπήρξε πάντοτε γόνιµο έδαφος για αυταρχικές λύσεις.
Έπειτα είναι η ψυχολογία των µαζών. Οι άνθρωποι δεν αλλάξαµε ως βιολογία. Αλλά αλλάξαµε ως ψυχολογία. Για πρώτη φορά στην ανθρώπινη ιστορία, η ταυτότητα δεν είναι δεδοµένη αλλά «επιλογή». Ο ρόλος, η θέση, η πίστη, η κοινότητα, όλα βρίσκονται υπό αίρεση, υπό συνεχή επαναδιαπραγµάτευση. Αυτό δηµιουργεί έναν βαθύ, διάχυτο ψυχικό κλονισµό: ότι τίποτα δεν είναι σταθερό, ότι όλα µπορούν να χαθούν ή να µεταβληθούν γρήγορα. Ο εγκέφαλος προτιµά το απλό αφήγηµα από την πολυπλοκότητα. Όταν οι κρίσεις διαδέχονται η µία την άλλη, οι άνθρωποι δεν ζητούν ελευθερία· ζητούν «σίγουρα χέρια». Συχνά πρόκειται για τα λάθος χέρια.
Ο ψυχισµός της σύγχρονης µάζας ταλαντεύεται ανάµεσα στην ανάγκη για ελευθερία και στην ανάγκη για προστασία. Αυτό εξηγεί γιατί βλέπουµε, µέσα στην ίδια δεκαετία, εκρήξεις προοδευτικής διεκδίκησης και, λίγο µετά, εκρήξεις συντηρητικής αντίδρασης. Η κοινωνία λειτουργεί σαν εκκρεµές που χάνει σταδιακά τη σταθερή της βάση. Οι κοινωνίες δεν αντέχουν διαρκή αβεβαιότητα. Σε περιόδους ταχείας αλλαγής, οι πολίτες αναζητούν σταθερότητα· ακόµη κι αν αυτή προσφέρεται από αυταρχικούς ηγέτες. Η ψυχολογία προηγείται της πολιτικής.
Η εκπαίδευση είναι ο µεγάλος χαµένος των ταχέων κύκλων. Θα περίµενε κανείς ότι, όσο αυξάνεται η πρόσβαση στη γνώση, οι κύκλοι θα εξοµαλύνονταν. Το αντίθετο συνέβη. Η γνώση δεν έγινε βαθύτερη, έγινε ταχύτερη. Οι άνθρωποι καταναλώνουν πληροφορίες αλλά δεν εκπαιδεύονται. Σε πολλές κοινωνίες, η εκπαίδευση έµεινε εγκλωβισµένη στη µετάδοση γνώσεων και όχι στη διαµόρφωση πολιτικής κρίσης. Το αποτέλεσµα είναι µια κοινωνία µε υπερπληθώρα δεδοµένων αλλά έλλειψη πνευµατικών φίλτρων.
Η εκπαίδευση, που ιστορικά υπήρξε σταθεροποιητική δύναµη, σήµερα υποχωρεί µπροστά στην ταχύτητα της αγοράς και στον κατακερµατισµό του ψηφιακού περιβάλλοντος. Έτσι, οι κοινωνίες δεν αποκτούν αντοχές στον λαϊκισµό και στις επινοηµένες βεβαιότητες. Όταν η παιδεία δεν καλλιεργεί πολίτες, γεννά καταναλωτές· και οι καταναλωτές δεν υπερασπίζονται θεσµούς. Οι κύκλοι λοιπόν µικραίνουν όχι µόνο επειδή αλλάζει η τεχνολογία, αλλά επειδή αλλάζει ο τρόπος που αντιλαµβανόµαστε τον κόσµο.
Οι κύκλοι δεν είναι µόνο ψυχολογικοί. Είναι και υλικοί. Η οικονοµική ανισότητα λειτουργεί ως µηχανή πολιτικής ταλάντωσης. Όταν η ανισότητα αυξάνεται πέρα από ένα όριο, εµφανίζονται εκρήξεις διεκδίκησης, συχνά προοδευτικές. Όταν το σύστηµα αντιδρά και «σφίγγει» τους µηχανισµούς ισχύος, ακολουθεί περίοδος συντηρητισµού. Στον 21ο αιώνα αυτός ο κύκλος επιταχύνθηκε επειδή η οικονοµική ανισότητα δεν αυξάνεται µε ρυθµό χρόνων, αλλά µε ρυθµό µηνών. Η παγκόσµια οικονοµία λειτουργεί σαν επιταχυντής κοινωνικών εντάσεων.
Κοντά στα παραπάνω, οι ελίτ δεν παραχωρούν εξουσία χωρίς πίεση. Κάθε φορά που διευρύνεται η δηµοκρατία, αναπτύσσεται και η αντίδραση των ισχυρών: πολιτική, οικονοµική ή τεχνολογική. Οι ισχυρές οµάδες βρίσκουν τρόπους να ανακατασκευάσουν την ανισότητα.
Καλές, ενδέχεται να πει κανείς, όλες αυτές οι αναλύσεις, αλλά το κρίσιµο ερώτηµα είναι πώς θα πορευτούµε µέχρι το 2100; Το σίγουρο είναι ότι ο 21ος αιώνας δεν θα είναι µια ευθεία γραµµή. Θα είναι πεδίο µάχης µεταξύ τεχνολογίας, κλιµατικής πίεσης και κοινωνικής συνοχής. Από εκεί και πέρα πρέπει να περάσουµε αναπόφευκτα στη «σεναριολογία». Σε πολλές µελέτες και αναλύσεις συναντάµε τρία βασικά σενάρια (όλα φυσικά µε πολιτικό βάθος): το απαισιόδοξο, το πιθανότερο και το αισιόδοξο.
Στο πρώτο σενάριο, το απαισιόδοξο, συµβαίνει εκτροχιασµός. Οι κύκλοι επιταχύνονται τόσο, ώστε η κοινωνική σταθερότητα καταρρέει. Η κλιµατική κρίση, η τεχνητή νοηµοσύνη και η ανισότητα γεννούν διαρκείς αντιδράσεις. Οι δηµοκρατίες δεν αντέχουν την πίεση και καταφεύγουν σε «τεχνοκρατικό αυταρχισµό» ή λαϊκιστική δηµαγωγία. Είναι το πιο σκοτεινό σενάριο, αλλά καθόλου απίθανο.
Στο δεύτερο σενάριο, το πιθανότερο, επικρατεί µια διαρκής ταλάντωση. Ο κόσµος δεν σταθεροποιείται, αλλά και δεν καταρρέει. Ζούµε µικροκύκλους διάρκειας 8–15 ετών, όπου εναλλάσσονται προοδευτικά και συντηρητικά κύµατα. Η δηµοκρατία επιβιώνει, αλλά µε µόνιµη νευρικότητα, σαν οργανισµός µε χρόνια αρρυθµία.
Στο τρίτο σενάριο, το αισιόδοξο, επέρχεται δηµοκρατική ανασύνθεση. Η τεχνολογία σταθεροποιείται, η εκπαίδευση αναθεµελιώνεται, οι κοινωνίες αποκτούν νέους µηχανισµούς ανθεκτικότητας. Η δηµοκρατία ωριµάζει µέσα από κρίσεις και δεν καταλύεται. Μπαίνουµε σε νέο, βραδύτερο κύκλο, όπου η πρόοδος δεν εναλλάσσεται βίαια µε την αντίδραση αλλά συνυπάρχει µε θεσµικά αντίβαρα.
Οι κύκλοι της Ιστορίας δεν είναι φυσικό φαινόµενο. Είναι πολιτικό. Γεννιούνται από τον φόβο, την επιθυµία, την ανισότητα· από την ταχύτητα της τεχνολογίας και την ποιότητα της εκπαίδευσης· από τον τρόπο µε τον οποίο οι κοινωνίες θυµούνται και ξεχνούν.
Η Ιστορία δεν επαναλαµβάνεται επειδή το θέλει· επαναλαµβάνεται επειδή οι κοινωνίες ξεχνούν ότι µπορούν να την αλλάξουν. Ξεχνάµε ότι δεν είµαστε παρατηρητές των κυµάτων, είµαστε οι δηµιουργοί τους.
Το ερώτηµα, λοιπόν, δεν είναι αν θα έρθει νέος κύκλος· αλλά ποιος θα τον καθορίσει. Αυτό θα κριθεί όχι από το παρελθόν, αλλά από το θάρρος του παρόντος.
Γιατί, ας µην ξεχνάµε ότι, η δηµοκρατία είναι ο πιο ακριβός τρόπος διακυβέρνησης αλλά και ο µόνος που αποτρέπει τη διολίσθηση στη βαρβαρότητα.
* Ο Μανώλης Κουφάκης είναι δρ. µηχανικός
τ. δ/ντής ∆Ε∆∆ΗΕ Α.Ε.
Αν θέλετε να λαµβάνετε τα κείµενα του Μ. Κουφάκη και σε ηλεκτρονική µορφή, µπορείτε να στείλετε ένα απλό email στο: e.koufakis@gmail.com
