Υπάρχουν δυο µεγάλες ανισορροπίες στην οικονοµία των ΗΠΑ, στην οικονοµία του δολαρίου. Από τη δεκαετία του 1980 οι ΗΠΑ έχουν ένα µόνιµο δηµοσιονοµικό και εµπορικό έλλειµµα, το οποίο το 2024 ανήλθε περίπου $1,2 τρις, (αλλά αφαιρουµένου του πλεονάσµατος των $300 δις στις υπηρεσίες, περιορίζεται στα $900 δις), πρόκειται για το 4 % του ΑΕΠ. Ενώ αρχικά τα µικρά εµπορικά ελλείµατα ήταν σκόπιµα για να βοηθήσουν την ανάπτυξη της Ευρώπης, της Ιαπωνίας και της Κίνας, σήµερα έχουν γίνει δυσβάσταχτα. Παράλληλα το οµοσπονδιακό δηµοσιονοµικό έλλειµµα ανήλθε σε $1,8 τρις (περίπου 6,3 % του ΑΕΠ), ενώ το δηµόσιο χρέος διαµορφώθηκε στα $36 τρις 122% επί του ΑΕΠ– το υψηλότερο επίπεδο στην ιστορία της χώρας (το 1945 είχε φθάσει στο 118%). Οι ΗΠΑ δαπανούν 37% ετησίως παραπάνω από ότι εισπράττουν, καθώς τα έξοδα του οµοσπονδιακού κράτους λόγω covid αυξήθηκαν κατά 40% το 2020, χωρίς να µειωθούν έκτοτε παρά την αντιµετώπιση του covid. Τα τελευταία 10 έτη το δηµόσιο χρέος των ΗΠΑ αυξήθηκε από $18 σε $36 τρις (σχεδόν 100%) χωρίς αυτό το τεράστιο ποσό των $18 τρις, να αναπτύξει αντίστοιχα την οικονοµία όπου το ΑΕΠ αυξήθηκε µόνο κατά 26%. Τα τελευταία 5 έτη το δηµόσιο χρέος αυξήθηκε από τα $22 τρις το 2020, στα $36 τρις (αυξήθηκε κατά $14 τρις ή κατά 63% και το ΑΕΠ µόνο κατά 13% πράγµα το οποίο δείχνει την κακή διαχείριση και την αναποτελεσµατικότητα των δηµοσίων δαπανών).
Ο συνδυασµός αυτών των «δίδυµων ελλειµµάτων» και η αναποτελεσµατική επένδυση των δανεικών, οδηγεί σε έναν φαύλο κύκλο όπου η υπερβάλλουσα κρατική δαπάνη αυξάνει το δηµοσιονοµικό έλλειµα. Το 20 % των οµοσπονδιακών εσόδων κατευθύνεται ήδη στην πληρωµή τόκων.
Η αυξηµένη κρατική δαπάνη, οδηγεί σε µεγαλύτερο έλλειµµα του οµοσπονδιακού προϋπολογισµού, µειώνει το εθνικό ποσοστό αποταµίευσης και αυξάνει το εµπορικό έλλειµµα καθώς αυξάνονται οι εισαγωγές για την κάλυψη της αµερικανικής ζήτησης. Ένα µέρος του ελλείµµατος του προϋπολογισµού χρηµατοδοτείται ουσιαστικά µέσω της αύξησης του συνολικού ποσού που δανείζονται οι ΗΠΑ µέσω πώλησης κρατικών οµολόγων προς το εξωτερικό αυξάνοντας την εξάρτηση της από τους ξένους δανειστές.
Το εµπορικό έλλειµα τροφοδοτείται, αφενός, από υπερ-κατανάλωση που χρηµατοδοτείται µε δηµόσιο δανεισµό και, αφετέρου, οφείλεται στον αθέµιτο διεθνή ανταγωνισµό άλλων κρατών: κυβερνητικές επιδοτήσεις, τεχνητές υποτιµήσεις νοµισµάτων, κεφαλαιακούς ελέγχους, κρυφούς δασµούς κ.λπ.. Η επιβολή δασµών µπορεί να µειώσει ένα µέρος του εµπορικού ελλείµατος και τα έσοδα των δασµών να µειώσουν ένα µέρος του ελλείµµατος του προϋπολογισµού.
Ο φόβος ότι οι ΗΠΑ σύντοµα δεν θα µπορούν να αναχρηµατοδοτήσουν το χρέος µε χαµηλά επιτόκια, δηµιουργεί προσδοκίες νοµισµατοποίησης του δηµόσιου χρέους µέσω της «εκτύπωσης χρήµατος» και της διολίσθησης του δολαρίου ώστε τα οµόλογα των ΗΠΑ να πληρωθούν µε δολάρια λιγότερης αξίας στο µέλλον. Οταν υπάρχει υπερβολικός δανεισµός, ο κλασικός τρόπος αντιµετώπισής του, είναι η µείωση των πραγµατικών επιτοκίων και η υποτίµηση του δολαρίου, κάτι που είναι αρνητικό για τους πιστωτές και ευνοϊκό για τους οφειλέτες καθώς θα αποπληρώσουν το χρέος µε π.χ. 20% υποτιµηµένα δολάρια.
Στην περίπτωση αυτή δεν έχει νόηµα να κρατάς ένα οµόλογο ή άλλο στοιχείο ενεργητικού αν δεν µπορείς να το πουλήσεις χωρίς να χάσεις, για να αγοράσεις κάποιο άλλο περιουσιακό στοιχείο.
Οι κεντρικές τράπεζές αρκετών χωρών, µε προεξέχουσα την Κίνα, ενόψει του υπερβολικού χρέους και της διαφαινόµενης διολίσθησης του δολαρίου, τα τελευταία χρόνια, αντικαθιστούν τα συναλλαγµατικά τους αποθέµατα, πουλώντας χρέος που είχαν αγοράσει σε δολάριο (οµόλογα ΗΠΑ) και αγοράζουν χρυσό, για να καλύψουν το κενό της υποτίµησης του δολαρίου. ∆ιαφορετικά τα συναλλαγµατικά τους αποθέµατα σε υποτιµηµένα δολάρια δεν θα µπορούν να στηρίξουν την έκδοση του νοµίσµατος τους και προφανώς θα αναγκαστούν να υποτιµήσουν τα νοµίσµατα τους. Αλλά και οι επενδυτές αποµακρύνονται από το οµόλογα ΗΠΑ και αναζητούν στον χρυσό την προστασία του πλούτου τους.
Μια κρίση στις ΗΠΑ εξ αιτίας του χρέους, θα µπορούσε να έχει συστηµικό χαρακτήρα και να επηρεάσει όλες τις χώρες του κόσµου, καθώς θα µπορούσε να αποσταθεροποίησει τις διεθνείς αγορές, λόγω του κεντρικού ρόλου των ΗΠΑ στο παγκόσµιο χρηµατοπιστωτικό σύστηµα (το 46% των παγκόσµιων κεφαλαίων διαχειρίζονται από το χρηµαταγορές των ΗΠΑ). Η κρίση χρέους της Ιαπωνίας που ανήλθε στο 250% του ΑΕΠ, είχε ως αποτέλεσµα, όσοι διακράτησαν ιαπωνικά οµόλογα από το 2013, να είχαν ζηµίες της τάξης του 45% σε σχέση µε επενδύσεις σε δολαριακά οµόλογα, και 60% σε σχέση µε το χρυσό.
Οι ΗΠΑ θα επιδιώξουν την µείωση των επιτοκίων, ώστε οι τραπεζικές καταθέσεις που απολαµβάναν µέχρι τώρα ένα καλό επιτόκιο, να µη είναι ελκυστικές. Τότε θα συµφέρει να ανταλλάξουν τις καταθέσεις τους µε οµόλογα που θα έχουν µεγαλύτερες αποδόσεις. Αυτό θα αυξήσει την ζήτηση οµολόγων οπότε θα µειωθεί το επιτόκιο των οµολόγων (το 10ετές σήµερα είναι 4,02%) και θα µειωθεί για τις ΗΠΑ το ύψος των τόκων που θα πρέπει να πληρώνουν για το τεράστιο χρέος τους. Έτσι οι ΗΠΑ θα πάρουν µετρητά και οι καταθέτες θα αγοράσουν χρέος (οµόλογα ΗΠΑ).
Ο χρυσός είναι το πρώτο καταφύγιο του επιφυλακτικού επενδυτή. Όταν υπάρχουν προβλήµατα, ο κόσµος τρέχει στον χρυσό. Για τις ΗΠΑ δεν φαίνονται τόσο δύσκολα οικονοµικά προβλήµατα να µην µπορούν να λυθούν. Η διαφαινόµενη ειρήνη στη Γάζα κάνει σαφές σε όλους, ότι θα έχουνε πολύ ισχυρότερη οικονοµία και περισσότερη ειρήνη, πράγµα για το οποίο, θα έπρεπε, η τιµή του χρυσού να µειωθεί.
Οι επενδύσεις που γίνονται τώρα στις ΗΠΑ είναι πάνω από $7 τρις και αναµένονται να φθάσουν τα 18 τρις σε βάθος χρόνου. Η αύξηση της παραγωγής θα επιφέρει µείωση των τιµών αλλά και µείωση του εµπορικού ελλείµατος των ΗΠΑ. Η τιµή του πετρελαίου µειώνεται και µέσα από την κατάργηση γραφειοκρατικών διαδικασιών αδειοδότησης επιχειρήσεων αφαιρείτε σηµαντικό κόστος από την οικονοµία. Το πρόγραµµα των ΗΠΑ είναι µείωση φόρων, µείωση ρυθµίσεων, ενεργειακές πολιτικές υπέρ εξόρυξης, και ετοιµάζονται και εξορύξεις ορυκτών σπανίων γαιών, στοιχείων σπανίων γαιών και µαγνητών σπανίων γαιών. Όλα αυτά είναι αναπτυξιακά, οπότε αναµένεται αρκετή αισιόδοξία για την οικονοµία των ΗΠΑ, παρόλο που λόγω της τεχνητής νοηµοσύνης οι νέες θέσεις εργασίας είναι λιγότερες από τις αναµενόµενες.
Σύντοµα η FED θα πιστεί ότι η ανάπτυξη είναι αρκετά καλή για να µειώσει τις τιµές των επιτοκίων.
Η άποψη ότι οι κεντρικές τράπεζες αγοράζουν χρυσό γιατί φοβούνται ότι οι ΗΠΑ θα τους κατασχέσουν τα περιουσιακά στοιχεία δεν ευσταθή, καθώς τα ρωσικά συναλλαγµατικά αποθέµατα (περίπου $300 δις) σχεδόν τα µισά από τα αποθέµατα τους είναι δεσµευµένα στην Ευρώπη, περί τα 295 δις ελέγχονται από την Ε.Ε., και µόνο 5 δις ελέγχονται από τις ΗΠΑ.
Ούτε η άποψη ότι λόγω πολέµων αυξάνεται η τιµή του χρυσού δεν ευσταθή καθώς η ειρήνευση στην Μέση Ανατολή θα έπρεπε να επιφέρει πτώση της τιµής του χρυσού.
Ενώ τα χρηµατιστήρια ανεβαίνουν θα έπρεπε η τιµή του χρυσού να µειώνεται, πράγµα το οποίο δεν συµβαίνει.
Και δεν συµβαίνει διότι η κύρια αιτία της αύξησης της τιµής του χρυσού είναι η διολίσθηση του δολαρίου. Εν µέρει ευσταθεί ότι η ζήτηση χρυσού θα ανεβεί εξ αιτίας της επικείµενης διαπραγµάτευσης ψηφιακού χρυσού από τον το 2026.
Η πολιτική πρόταση των ΗΠΑ για την αναδιάταξη της οικονοµίας τους, δεν ευαγγελίζεται αποχώρηση από το διεθνές σύστηµα, αλλά υπόσχεται επαναδιαπραγµάτευση κανόνων ώστε: να µειωθεί το αµερικανικό έλλειµµα κατά τρόπο συµµετρικό, να αναγεννηθεί η βιοµηχανία χωρίς χονδροειδή προστατευτισµό και να απαγκιστρωθούν οι ΗΠΑ από τον ξένο δανεισµό. Καµιά εµπορική µεταρρύθµιση δεν µπορεί να πετύχει χωρίς σύγχρονη δηµοσιονοµική εξυγίανση. Ανακατεύθυνση πόρων στην παραγωγική επένδυση και ευθυγράµµιση δαπανών-εσόδων είναι αναγκαίες προϋποθέσεις για να µειωθεί το χρέος και το κόστος εξυπηρέτησης του.
Οι ΗΠΑ έχουν το 4% του παγκόσµιου πληθυσµού, αλλά το 25% του παγκόσµιου ΑΕΠ και το 46% των παγκόσµιων κεφαλαιαγορών. Έχουν αρκετή ΄δύναµη να αναστρέψουν την δεινή τους οικονοµική κατάσταση.
Καθώς δεν υπάρχουν άλλα εναλλακτικά ισχυρά νοµίσµατα, η ανάκαµψη της οικονοµίας των ΗΠΑ, η οποία θα σταθεροποιήσει το δολάριο, θα προσελκύσει και πάλι το ενδιαφέρον των αγορών και θα µειώσει την ζήτηση σε χρυσό, οπότε θα σκάσει η «φούσκα» του χρυσού. Η τιµή του χρυσού αναµένεται να µειωθεί αρκετά έντονα τα επόµενα χρόνια, λόγο της πολύ καλής οικονοµικής κατάστασης που οδηγούνται σταδιακά οι ΗΠΑ µε µια σειρά αποφάσεων που λαµβάνονται αυτό το έτος. Και όταν θα επέλθει η επαναφορά της σταθερότητας του δολαρίου, θα συµβεί η πτώση της τιµής του χρυσού, όπως συνέβη από το υψηλό της τιµής του χρυσού το 1980 (αφού τα τελευταία 9 έτη είχε ανέλθει κατά 2.300%) όπου η τιµή του έπεσε κατά 65% (από $850 στα $300) αφού οι µεταρρυθµίσεις που είχαν γίνει πριν το 1980 οδήγησαν σε σηµαντική ανάκαµψη την οικονοµία των ΗΠΑ και στην σταθεροποίηση του δολαρίου. Οι ΗΠΑ, πολλές φορές στο παρελθόν, µε µια συχνότητα κάθε 5-6 δεκαετίες, αντιµετώπιζαν µια κρίση, την οποία κατάφερναν επιτυχώς να την ξεπεράσουν. Μένει να αποδεχθεί εάν θα τα καταφέρουν και αυτή την φορά.
*Ο Ατσαλάκης Γιώργος οικονοµολόγος, είναι αναπληρωτής kαθηγητής Πολυτεχνείου Κρήτης Εργαστήριο Επιστηµονικών ∆εδοµένων
