Αρχίζει η σύγκρουση
Στις 3 ∆εκέµβρη, από νωρίς το πρωί, χιλιάδες κόσµου άρχισαν να συρρέουν στις προσυγκεντρώσεις, που είχαν καθοριστεί σε κάθε λαϊκή συνοικία της Αθήνας και του Πειραιά. Σύντοµα, τα δεκάδες ρυάκια λαού συνέκλιναν σε µια τεράστια λαοθάλασσα µε κατεύθυνση την πλατεία Συντάγµατος. Καθώς η κεφαλή της πορείας πλησίαζε την πλατεία, οι δυνάµεις του Έβερτ, που ήταν παραταγµένες µπροστά στο κτίριο του Αρχηγείου της Αστυνοµίας άνοιξαν πυρ στο άοπλο πλήθος.
Ο απολογισµός αυτής της επίθεσης ήταν 21 νεκροί και 140 τραυµατίες.
Στις 14.30 το Α΄ ΣΣ του ΕΛΑΣ εξέδωσε «∆ιαταγή επιχειρήσεων» για την εφαρµογή του Σχεδίου Ενεργείας από την εποµένη το πρωί, κατά τα µεσάνυχτα, ωστόσο, εκδόθηκε νέα διαταγή, περιορίζοντας τη δράση του ΕΛΑΣ στον αφοπλισµό της Χωροφυλακής των προαστίων και τη συντριβή των Χιτών που βρίσκονταν συγκεντρωµένοι στο Θησείο. Είχε προηγηθεί σύσκεψη στελεχών της ΚΕ του ΕΛΑΣ µε το Α΄ ΣΣ, όπου συζητήθηκε ο συσχετισµός δυνάµεων στην πρωτεύουσα.
Το ίδιο βράδυ 2 τάγµατα της Ορεινής Ταξιαρχίας κινήθηκαν ανενόχλητα και εγκαταστάθηκαν στα Παλιά Ανάκτορα, στο Μετοχικό Ταµείο Στρατού και το Πανεπιστήµιο. Ο Τσόρτσιλ, από τη µεριά του, πίεζε τον στρατηγό Ουίλσον (ανώτατο αρχηγό των χερσαίων συµµαχικών δυνάµεων Μεσογείου) να αποσπάσει δυνάµεις από το ιταλικό µέτωπο και να τις αποστείλει άµεσα στην Αθήνα.
Η ακύρωση των επιχειρήσεων του ΕΛΑΣ άργησε να φτάσει στις µονάδες, ενώ σε αρκετές περιπτώσεις, δηµιούργησε σύγχυση, απογοήτευση, ακόµα και αγανάκτηση.
Η 4η του ∆εκέµβρη
Τις πρώτες πρωινές ώρες της 4ης ∆εκέµβρη, η ΙΙ Μεραρχία του ΕΛΑΣ δέχθηκε ένα σοβαρό πλήγµα, αφού το 2ο Σύνταγµά της, που ήταν καθ’ οδόν για τα Τουρκοβούνια, αιφνιδιάστηκε, περικυκλώθηκε και αιχµαλωτίστηκε από ισχυρές βρετανικές δυνάµεις στη Φιλοθέη. Περίπου 400 από τους µαχητές κατάφεραν να διαφύγουν µε τον οπλισµό τους. Το γεγονός χαρακτηρίστηκε «ύποπτο» από τον στρατηγό του ΕΛΑΣ Στ. Σαράφη, που το απέδωσε σε «προδοτική ενέργεια ορισµένων αξιωµατικών ή καπεταναίων».
Στο µέτωπο της απεργίας που είχε κηρύξει η ΚΕ του ΕΑΜ για τις 4 ∆εκέµβρη, η επιτυχία άγγιξε το 100%. Κανένα εργοστάσιο δεν κινήθηκε, κανένα µαγαζί δεν άνοιξε. Ο λαός της Αθήνας και του Πειραιά, σε µια συγκλονιστική ατµόσφαιρα πένθους και µαχητικότητας, συνόδευσε τους ηρωικούς νεκρούς του της προηγούµενης µέρας στο Α΄ Νεκροταφείο. Το πανό, που κρατούσαν µαυροφορεµένες κοπέλες στην κεφαλή της πορείας, έγραφε: «Οταν ο λαός βρίσκεται µπροστά στον κίνδυνο της τυραννίας διαλέγει ή τις αλυσίδες ή τα όπλα. ΕΑΜ».
Οµως, στην επιστροφή, στη συµβολή Αιόλου και Σταδίου, πραγµατοποιήθηκε νέα δολοφονική επίθεση κατά του πλήθους από το ξενοδοχείο «Μητρόπολις» (κέντρο του Ε∆ΕΣ) και τη Γενική Ασφάλεια, µε αποτέλεσµα το θάνατο 40 και τον τραυµατισµό 70 ακόµη αγωνιστών.
Στο µέτωπο των πολεµικών επιχειρήσεων, η «σφηκοφωλιά» των Χιτών στο Θησείο εκµηδενίστηκε. Οι Βρετανοί που κατέφθασαν εσπευσµένα, µε πρόσχηµα την «τήρηση της τάξης», δεν µπόρεσαν να αποτρέψουν τη συντριβή της «Χ» από τον ΕΛΑΣ, ενώ, κάτω από τις µαζικές λαϊκές αντιδράσεις, αναγκάστηκαν να αποχωρήσουν. Σύµφωνα µε Εκθεση του Α΄ ΣΣ, έως το απόγευµα, το 60% των αστυνοµικών τµηµάτων της πρωτεύουσας είχε αφοπλιστεί (σε αρκετές περιπτώσεις χωρίς αντίσταση – πολλοί αστυνοµικοί ήταν οργανωµένοι ή φιλικά προσκείµενοι στο ΕΑΜ). Ο Τσόρτσιλ απέστειλε οδηγίες στους Ουίλσον, Σκόµπι και Λίπερ.
Στις 4 ∆εκέµβρη ο Γ. Παπανδρέου παραιτήθηκε υπό το βάρος της λαϊκής κατακραυγής για τα αιµατηρά γεγονότα των προηγούµενων ηµερών, ζητώντας από τον Θ. Σοφούλη να σχηµατίσει κυβέρνηση. Ο Σοφούλης συµφώνησε. Ο Γ. Καφαντάρης και άλλοι αστοί πολιτικοί (Π. Ράλλης, Στ. Στεφανόπουλος κ.ά.), βλέποντας και εκείνοι ότι η κατακραυγή κατά της κυβέρνησης Παπανδρέου ήταν µεγάλη, συµφωνούσαν µε την κυβερνητική αλλαγή. Τελικά ο Γ. Παπανδρέου – έπειτα από παρέµβαση και του Τσόρτσιλ – υπαναχώρησε, δίχως να δεχτεί ποτέ ότι είχε παραιτηθεί. Ας σηµειωθεί ότι το ΚΚΕ και το ΕΑΜ εκτίµησαν θετικά το ενδεχόµενο σχηµατισµού νέας κυβέρνησης υπό τον Σοφούλη, διαµηνύοντας στον τελευταίο την πρόθεσή τους να συµµετάσχουν σε αυτή. Ηταν πολιτικές πράξεις που δείχνουν τη σύγχυση, την αντιφατικότητα και προβληµατικότητα στη γραµµή του ΚΚΕ.
Ο ηρωικός αγώνας ΕΛΑΣ – ΕΑΜ
Κατά τις 33 µέρες των µαχών της Αθήνας και του Πειραιά ο ΕΛΑΣ, µπροστά στη συντριπτική υπεροπλία του αντιπάλου, διέθετε 3.000 τουφέκια, 300 αυτόµατα όπλα και 500 πιστόλια κάθε µορφής και είδους.Στα µέσα ∆εκέµβρη διέθετε µόλις 2.400 τουφέκια, κυρίως κατάλοιπα του ιταλοελληνικού πολέµου και λάφυρα του απελευθερωτικού αγώνα, εκ των οποίων τα 300 χωρίς καν φυσίγγια. Εθελοντές, για να επανδρώσουν το λαϊκό στρατό, υπήρχαν χιλιάδες. Οχι όµως και ο αντίστοιχος οπλισµός. Ωστόσο, έδωσε δεκάδες µάχες, σηµειώνοντας σηµαντικές νίκες.
Καταλυτική υπήρξε επίσης η µαζική, ενεργή υποστήριξη του ΕΑΜ – ΕΛΑΣ από τις λαϊκές µάζες. Οι Λαϊκές Επιτροπές συγκρότησαν πράγµατι ένα αξιοθαύµαστο δίκτυο καταγραφής, συγκέντρωσης και διανοµής των διαθέσιµων αποθεµάτων της πρωτεύουσας.
Από τις 20 ∆εκέµβρη η πλάστιγγα της σύγκρουσης άρχισε να γέρνει σαφώς προς την πλευρά των αστικών – βρετανικών δυνάµεων, µε τον ΕΛΑΣ να περνά κυρίως σε θέσεις άµυνας. Η πείνα αποτέλεσε επίσης βασικό όπλο των αστικών δυνάµεων: Ηδη από τις 4 ∆εκέµβρη η UNRRA είχε διακόψει τη διανοµή τροφίµων στην πρωτεύουσα,ο ∆ιεθνής Ερυθρός Σταυρός παρεµποδιζόταν, ενώ βρετανικά αεροπλάνα στόχευαν σκοπίµως τα συσσίτια των Λαϊκών Επιτροπών.
Στις 24 ∆εκέµβρη ειδικό απόσπασµα του ΕΛΑΣ µετέφερε υπογείως έναν περίπου τόνο δυναµίτη, τον οποίο τοποθέτησε κατάλληλα στα θεµέλια του ξενοδοχείου «Μεγάλη Βρετανία» στο Σύνταγµα, που λειτουργούσε ως Στρατηγείο των Βρετανών και των εγχώριων αστικών πολιτικών δυνάµεων. Οταν όµως έγινε γνωστό ότι ερχόταν στην Αθήνα ο Τσόρτσιλ και ενδεχοµένως να διέµενε στη «Μεγάλη Βρετανία», η επιχείρηση ακυρώθηκε. Λίγο αργότερα οι Βρετανοί εντόπισαν και αφαίρεσαν τα εκρηκτικά.
Η ανακωχή
Στις 26 ∆εκέµβρη συνήλθε στο υπουργείο Εξωτερικών διάσκεψη υπό την προεδρία του αρχιεπισκόπου ∆αµασκηνού.
Ο συσχετισµός δυνάµεων είχε γείρει πια σαφώς υπέρ της αστικής πλευράς και η έκβαση της µάχης του ∆εκέµβρη είχε κριθεί. Η σύσκεψη ήταν οργανωµένη από θέση ισχύος και έχοντας απέναντι στο ΕΑΜ – ΕΛΑΣ τελεσιγραφικό χαρακτήρα. Είναι χαρακτηριστικό ότι στις 27 ∆εκέµβρη, ενώ συνεχιζόταν η πολιτική σύσκεψη, εξαπολύθηκε γενική επίθεση των βρετανικών δυνάµεων κατά του ΕΛΑΣ.
Τελικά, µετά από διάφορες ενστάσεις και αντεγκλήσεις, αποφασίστηκε η αναβολή της διάσκεψης για άλλη µέρα (ουσιαστικά επ’ αόριστον).
Στις 3 Γενάρη σχηµατίστηκε νέα κυβέρνηση, µε πρωθυπουργό τον Ν. Πλαστήρα
Αξιολογώντας τις εξελίξεις στα πεδία των µαχών, η ΚΕ του ΕΛΑΣ εξέδωσε διαταγή για γενική σύµπτυξη προς Πεντέλη – Πάρνηθα. Χιλιάδες άοπλοι πολίτες, µέλη των µαζικών λαϊκών οργανώσεων, του ΕΑΜ και του ΚΚΕ, ακολούθησαν τον ΕΛΑΣ σε αυτήν την πορεία.
Τελικά, στις 11 Γενάρη υπογράφτηκε στην Αθήνα ανακωχή, µε την οποία ο ΕΛΑΣ υποχρεωνόταν να αποσυρθεί, έως τις 18 Γενάρη 1945, από περιοχές όλης της χώρας. Ορίζονταν, τέλος, η ανταλλαγή αιχµαλώτων και η απελευθέρωση εκ µέρους του ΕΛΑΣ όλων ανεξαιρέτως των αστυνοµικών και χωροφυλάκων, καθώς και των Βρετανών στρατιωτών.
Οι απώλειες των Βρετανών ήταν 210 νεκροί και 1.000 περίπου τραυµατίες. Υπήρξαν ακόµη 55 αγνοούµενοι. Οι απώλειες των εγχώριων αστικών ενόπλων δυνάµεων αριθµούσαν περίπου 1.000 – 1.200 νεκρούς. Υπολογίζεται ότι οι νεκροί των στρατιωτικών και πολιτικών οργανώσεων του ΕΑΜ ήταν περίπου 2.000. Τα θύµατα µεταξύ των αµάχων ενδεχοµένως να έφτασαν και τις 3.000, οι περισσότεροι από τους οποίους ήταν θύµατα των 1.326 επιχειρήσεων της βρετανικής αεροπορίας.
Ο ∆εκέµβρης κατατάσσεται αµετάκλητα στις µεγάλες ώρες της ταξικής πάλης στην Ελλάδα, στις κορυφαίες φάσεις της πορείας του λαϊκού µας κινήµατος, κατά τον εικοστό αιώνα.
