■ Tο «αντισυστηµικό» ως επαναλαµβανόµενο αφήγηµα εξουσίας
Η αναγγελία ίδρυσης νέου πολιτικού κόµµατος από τη Μαρία Καρυστιανού προστίθεται σε µια µακρά αλυσίδα «αντισυστηµικών» εγχειρηµάτων που υπόσχονται ρήξη, κάθαρση και δικαίωση της κοινωνικής οργής. Για ένα πολιτικοποιηµένο κοινό, όµως, η είδηση δεν γεννά αυθόρµητο ενθουσιασµό αλλά εύλογη καχυποψία.
Η εµπειρία -εγχώρια και ευρωπαϊκή- έχει αφήσει βαθιά ίχνη.
Η ελληνική περίπτωση δεν είναι µοναδική. Στην Ιταλία, ο Σίλβιο Μπερλουσκόνι αναδύθηκε ως «αντισυστηµικός» επιχειρηµατίας που θα σάρωνε το παλιό πολιτικό κατεστηµένο. Στην πράξη, οικοδόµησε ένα πρότυπο εξουσίας προσωποκεντρικό, βαθιά διαπλεκόµενο µε τα µέσα ενηµέρωσης και προσαρµοσµένο στις ανάγκες της δικής του πολιτικής επιβίωσης. Η ρητορική της ρήξης µετατράπηκε σε µακρόχρονη αναπαραγωγή του ίδιου συστήµατος µε διαφορετικούς όρους.
Στην Ισπανία, οι ΠΟ∆ΕΜΟΣ γεννήθηκαν από τις πλατείες και την κοινωνική αγανάκτηση ως υπόσχεση βαθιάς δηµοκρατικής τοµής. Η γρήγορη θεσµική τους ενσωµάτωση, οι εσωτερικές συγκρούσεις και η σταδιακή µετάβαση από το κίνηµα στη διαχείριση εξουσίας λειτούργησαν για πολλούς ως επιβεβαίωση ενός επαναλαµβανόµενου µοτίβου: το «αντισυστηµικό» χάνει την αιχµή του όταν δεν συνοδεύεται από ανθεκτικούς θεσµούς και συλλογικό έλεγχο.
Αυτό το ευρωπαϊκό υπόβαθρο φωτίζει και την ελληνική εµπειρία. Η Χρυσή Αυγή αξιοποίησε την κοινωνική οργή της κρίσης, βαφτίζοντάς την «αντισυστηµική» εξέγερση, για να την εκτρέψει σε µίσος και αυταρχισµό. Ο ΣΥΡΙΖΑ, από διαφορετική ιδεολογική αφετηρία, εξέφρασε µια γνήσια προσδοκία ρήξης που, για πολλούς πολίτες, κατέληξε σε οδυνηρή διάψευση όταν η διαχείριση αντικατέστησε την ανατροπή.
Μέσα σε αυτό το συσσωρευµένο ιστορικό βάρος, κάθε νέα πολιτική πρωτοβουλία που επικαλείται το «έξω από το σύστηµα» περνά αναπόφευκτα από αυστηρό έλεγχο. Η αναγγελία κόµµατος από τη Μαρία Καρυστιανού, όσο φορτισµένη κι αν είναι από κοινωνικό συναίσθηµα και ηθικό κεφάλαιο, δεν αποτελεί εξαίρεση. Οι πολίτες δεν αναζητούν πρόσωπα-σύµβολα· αναζητούν σχέδιο. Ποιο είναι το πρόγραµµα; Ποιες κοινωνικές συµµαχίες συγκροτούνται; Πώς αποτρέπεται η µετατροπή της αγανάκτησης σε προσωποκεντρική εξουσία;
Η δυσπιστία δεν είναι προκατάληψη· είναι πολιτική µνήµη. Από την Ιταλία έως την Ισπανία και από την Αθήνα έως τις Βρυξέλλες, οι κοινωνίες έχουν δει το «αντισυστηµικό» να λειτουργεί ως σύνθηµα εισόδου στο σύστηµα. Γι’ αυτό και σήµερα ο θυµός δεν είναι τυφλός. Είναι στοχευµένος απέναντι σε ένα µοντέλο πολιτικής που επαναλαµβάνει µεγάλες λέξεις χωρίς αντίστοιχο βάθος.
Η πραγµατική ρήξη δεν αυτοανακηρύσσεται ούτε εισάγεται µε επικοινωνιακές εξαγγελίες. Αποδεικνύεται µε πρόγραµµα, διαφάνεια, συλλογικές διαδικασίες και λογοδοσία. ∆ιαφορετικά, κάθε νέο «αντισυστηµικό» εγχείρηµα κινδυνεύει να προστεθεί απλώς στον ευρωπαϊκό κατάλογο των χαµένων ευκαιριών, διευρύνοντας το χάσµα ανάµεσα στην κοινωνία και την πολιτική.
*Ο Σταύρος Φυντικάκης είναι συνταξιούχος του Υπουργείου Οικονοµικών
