Η ανθρωπότητα µετά από την ηρεµία των τελευταίων δεκαετιών, γνώρισε πολλούς γεωπολιτικούς κινδύνους κυρίως µετά το 2020, που επηρέασαν βαθύτατα τις οικονοµίες. Αφήνοντας το προηγούµενο µακροχρόνιο οικονοµικό κύκλο 1968-2024, ο νέος οικονοµικός κύκλος που ξεκίνησε το 2025 έχει χαρακτηριστικά διαπολιτισµικής διαµάχης µεταξύ δηµοκρατικών συστηµάτων διακυβέρνησης που έχει αναπτύξει ο δυτικός πολιτισµός και αυταρχικών χωρών, των οποίων οι υπέρµετρα φιλόδοξες ηγεσίες τους ονειροπολούν να αναβιώσουν τις χαµένες αυτοκρατορίες τους (Τουρκία, Ιράν, Ρωσία, Κίνα κ.λπ.).
Οι περισσότερες χώρες του κόσµου διέχυσαν τον πλούτο από τον υπερτριπλασιασµό του παγκόσµιου ΑΕΠ τα τελευταία 30 χρόνια (από $30 σε $110 τρισ.), για να αυξήσουν την ευηµερία των λαών τους. Οι παραπάνω 4 χώρες όµως, έχοντας αυτοκρατορικό παρελθόν, που βοηθούσε να µην ξεσηκώνονται οι λαοί τους (καθώς του υποσχόταν ότι θα ξαναγνωρίσουν τη δόξα της αυτοκρατορίας τους), στερούσαν από τους λαούς τους τον πλούτο που συνέλεξαν από την ευηµερία που δηµιούργησε το διεθνές εµπόριο µετά τον Β’ παγκόσµιο πόλεµο. Τον πλούτο που στέρησαν από τους λαούς τους τον δαπανήσαν σε στρατιωτικούς εξοπλισµούς σε βάρος της ευηµερίας των λαών τους.
Τα αυταρχικά καθεστώτα όπως αυτά του Ιράν, της Τουρκίας, της Ρωσίας της Κίνας κ.λπ., καταπνίγουν κάθε δυνατότητα µεταρρύθµισης, επειδή η υπεροχή του κόµµατος και του ηγέτη είναι απόλυτη. Αντί να συντονίσουν τον λαό τους στη δηµιουργία µε ένα µακροχρόνιο στρατηγικό σχέδιο ανάπτυξης της χώρας που απαιτεί κόπο, θυσίες και συνέπεια, στρέφονται προς την καταστροφή µε πολεµικά µέσα που είναι κάτι γρήγορο και έχουν την ψευδαίσθηση ότι είναι και εύκολο.
Κάθε λειτουργία του κράτους υποτάσσεται στο κόµµα. Όταν έχουν πλήρη έλεγχο των ΜΜΕ, του στρατού, της πολιτικής ζωής, και γενικά όλα τα «εργαλεία» µιας δικτατορίας στα χέρια τους, δεν θέλουν να την αφήσουν και οι φιλοδοξίες γίνονται υπερβολές που τους «τυφλώνουν» να δουν ότι σε όλη την ιστορία καµιά αυτοκρατορία δεν κατάφερε να ξανά αναβιώσει.
Το διεθνές εµπόριο, η τεχνολογία και η πολιτισµική επιρροή αποτελούν βασικά πεδία µάχης στο νέο διεθνές περιβάλλον. Οι 4 αυτές χώρες άρχισαν να απειλούν τις δυτικές χώρες που ήταν οι καλύτεροι πελάτες τους και από τους οποίους απέκτησαν τον πλούτο µέσω των εξαγωγών που έκαναν. Αρχίσαν να εκβιάζουν µειώνοντας τις εξαγωγές προϊόντων, να εισβάλουν και να απειλούν γειτονικές χώρες και άρχισαν και κοινές συναντήσεις µεταξύ των ηγετών τους.
Το Ιράν προσπάθησε µέσω των πληρεξούσιών του (Χαµάς, Χούθι, Χεζµπολάχ, Συρία κ.λπ.) που χρηµατοδότησε και εξόπλισε για πολλά χρόνια, εις βάρος της ευηµερίας του δικού του λαού, να ελέγξει τους εµπορευµατικούς διαδρόµους της Μέσης Ανατολής και να αποτρέψει τη διέλευση του ινδικού «δρόµου του µεταξιού» (IMEC) µέσω των ΗΑΕ, Σαουδικής Αραβίας, Ιορδανίας, Ισραήλ και Ελλάδας. Ενέργειες που έβρισκαν συµφώνους την Τουρκία γιατί θα µειωνόταν η δύναµη της από τους εµπορικούς διάδροµους που τη διασχίζουν, την Κίνα διότι η Ινδία είναι ανταγωνιστής της και δεν θέλει να έχει πρόσβαση στις ευρωπαϊκές αγορές, και τη Ρωσία διότι η Ευρώπη θα µπορούσε να απεξαρτηθεί από τα ρωσικά προϊόντα. Την ανάσχεση του αυτοκρατορικού οράµατος του Ιράν την ανέλαβε το Ισραήλ µε τις ΗΠΑ να δίνουν το τελικό χτύπηµα µε τον βοµβαρδισµό των πυρηνικών εγκαταστάσεων.
Η Κίνα εποφθαλµιά την Ταϊβάν στην οποία βρήκαν καταφύγιο ένα µέρος των Κινέζων το 1949 µετά τον εµφύλιο πόλεµο για να γλυτώσουν τη ζωή τους. Η Ταϊβάν θα έπρεπε να είναι χώρα που θα µπορούσε να µοιάσει η Κίνα καθώς έχει 3πλάσιο κατά κεφαλή ΑΕΠ από την Κίνα. Η συνεχώς επιδεινούµενη οικονοµική κατάσταση της Κίνας στο εσωτερικό, και η πλήρης εξάρτηση της οικονοµίας της από τις εξαγωγές, την κάνουν ευάλωτη, καθώς η ∆ύση αναζητάει άλλους ασφαλείς προµηθευτές να εισάγει που να µην µπορούν να την εκβιάσουν.
Την ανάσχεση της Κίνας έχουν αναλάβει οι ΗΠΑ, όπου σταδιακά αναζητούν νέους ασφαλείς και εγγύτερους προµηθευτές. Μικρή µείωση των εισαγωγών των ΗΠΑ και της ΕΕ από την Κίνα θα επιταχύνει την ήδη υπάρχουσα πορεία της Κίνας προς την «ιαπωνοποίηση» της οικονοµίας της (η Ιαπωνία τα τελευταία 30 χρόνια δεν έχε σχεδόν καθόλου ανάπτυξη). Οι ΗΠΑ προωθούν ως την επόµενη «Κίνα» τις χώρες της Λατινικής Αµερικής, αφού την «καθαρίσουν» από τα ναρκοκαρτέλ ώστε να µπορούν να αναπτύξουν υγιείς οικονοµίες όπου οι επενδύσεις δεν θα ελέγχονται από τα καρτέλ ναρκωτικών. Και η ΕΕ προσβλέποντας στην ανάπτυξη των χωρών της Λατινικής Αµερικής προωθεί τη συµφωνία Mercosur.
Η Ρωσία, η άλλοτε πανίσχυρη Σοβιετική Ένωση, αποδείχθηκε αδύναµη να καταλάβει την Ουκρανία, καθώς τα 2 µέτωπα εισβολής αναχαιτίστηκαν και το εναποµείναν µέτωπο χρειάστηκε να πολεµήσει σχεδόν 4 χρόνια για να καταλάβει το 11% περίπου της Ουκρανίας (και ένα 8% που είχε καταλάβει το 2014 στην Κριµαία). Η ΕΕ αναλαµβάνει να αναχαιτίσει τις µελλοντικές επεκτατικές φιλοδοξίες της Ρωσίας και µαζί µε τις ΗΠΑ την αποκόπτουν από την προµήθεια ενέργειας στην ΕΕ.
Η Τουρκία, που συνεχώς απειλεί τη χώρα µας και έχει ήδη εισβάλει στη Συρία, ανατίθεται η ανάσχεσή της στην Ελλάδα, Κύπρο, Ισραήλ και ΗΠΑ αλλά και µερικές άλλες χώρες που επωφελούνται από τον «κάθετο διάδροµο» της Αλεξανδρούπολης. Από τη Βουλγαρία, το αέριο εκτοξεύεται βόρεια προς Ρουµανία, Μολδαβία και τελικά Ουκρανία. Αντιστρέφοντας τη φυσική ροή, η Ελλάδα κατασκεύασε ένα δοµικό φράγµα: το ρωσικό αέριο δεν µπορεί πλέον να κυριαρχεί σε αυτούς τους αγωγούς, επειδή είναι γεµάτοι µε αµερικανικό αέριο που κινείται στην αντίθετη κατεύθυνση παρακάµπτοντας τα στενά του Βοσπόρου και Ελλήσποντου.
Ο Ερντογάν διέκρινε µια χρυσή ευκαιρία. Με την υποστήριξη µιας πρότασης από τον Πούτιν στα τέλη του 2022, προώθησε ένα κέντρο φυσικού αερίου. Επιδίωκε να γίνει ο φύλακας της πύλης ενέργειας προς την Ευρώπη, αναµειγνύοντας ρωσικό αέριο στην Τουρκία και πουλώντας το στην Ευρώπη. Ήθελε τα Βαλκάνια να απευθύνονται στην Κωνσταντινούπολη για την επιβίωση τους. Επί είκοσι χρόνια, η Άγκυρα λειτουργούσε µε µία ισχυρή γεωπολιτική δοξασία: να γίνει η αναντικατάστατη «Γέφυρα Ενέργειας» µεταξύ Ανατολής και ∆ύσης. Το σχέδιο ήταν απλό. Αν ήθελες να µεταφέρεις αέριο από το Αζερµπαϊτζάν, τη Ρωσία ή τη Μέση Ανατολή στην Ευρώπη, έπρεπε να διασχίσεις τουρκικό έδαφος. Αυτή η γεωγραφία έδινε στην Τουρκία τεράστια διαπραγµατευτική ισχύ. Σηµαινε ότι κάθε φορά που οι Βρυξέλλες ήθελαν να ανάψουν τα φώτα, έπρεπε να διατηρούν καλές σχέσεις µε την Άγκυρα.
Πίστευε πως η ∆ύση δεν είχε άλλη επιλογή παρά οι προµήθειές της να περνούν από την Ανατολία. Έκανε όµως λάθος. Ο «Κάθετος ∆ιάδροµος» δεν είναι απλώς ένα δίκτυο αγωγών. Είναι ένα γεωπολιτικό τείχος. Αποκόπτει τη Ρωσία από τη ∆ύση. Και, το κυριότερο, παρακάµπτει πλήρως την Τουρκία. Για τις Ηνωµένες Πολιτείες, πρόκειται για ενεργειακή ανεξαρτησία. Για την Ελλάδα, είναι ένα χρυσό δελτίο. Αλλά για την Τουρκία είναι γεωπολιτικός εφιάλτης που πρόκειται να σβήσει δεκαετίες τουρκικής επιρροής.
Αυτό πλέον δεν αφορά απλώς τον ανταγωνισµό µε την Τουρκία, αλλά αφορά την εγκαθίδρυση της Ελλάδας ως ανεξάρτητου, αναντικατάστατου πόλου ισχύος στη Μεσόγειο. Η Ελλάδα έχει τοποθετηθεί ως η πύλη προς τη ∆ύση και γίνεται ένα από τα κέντρα ισχύος στον νέο πολυκεντρικό κόσµο που αναδύεται. Μετατρέποντας το Αιγαίο στη νέα πύλη εισόδου της ∆ύσης, η Ελλάδα έχει ουσιαστικά οικοδοµήσει µια ασπίδα που προστατεύει το µισό της Ευρώπης από ενεργειακό εκβιασµό. Οι αγωγοί έχουν τοποθετηθεί. Τα συµβόλαια έχουν υπογραφεί. Ο χάρτης άλλαξε για πάντα.
Η πρόοδος του πολιτισµού µας απαιτεί την ειρηνική συνύπαρξή και ευηµερία όλων των λαών. Αλλά δεν θα πρέπει να έχουµε την ψευδαίσθηση ότι η ειρήνη µπορεί να επιτευχθεί όταν υπάρχουν τέτοιοι αυταρχικοί ηγέτες που εξοπλίζονται και δεν διστάζουν να θυσιάζουν την ευηµερία των λαών τους για το κόµµα τους και τις προσωπικές τους φιλοδοξίες ώστε να τους γράψει η ιστορία. Για αυτό η αποτρεπτική ισχύ των κρατών µε ισχυρές και σύγχρονες ένοπλες δυνάµεις και οι στρατηγικές συµµαχίες είναι ο µόνος τρόπος να αντιµετωπιστούν οι τωρινοί αυταρχικοί ηγέτες αλλά και οι µελλοντικοί. Το 2026 θα ξεδιπλωθούν αυτές οι στρατηγικές ανάσχεσης των χαµένων αυτοκρατοριών.
* Ο Ατσαλάκης Γιώργος είναι Οικονοµολόγος, Αναπληρωτής Καθηγητής Πολυτεχνείου Κρήτης Εργαστήριο Επιστηµονικών ∆εδοµένων
