∆ιανύουµε µία εποχή κοσµογονικών αλλαγών που θα αλλάξει τον τρόπο που επικοινωνούµε, τον τρόπο που εργαζόµαστε και τον τρόπο που ζούµε. Μια εποχή που χαρακτηρίζεται από τη ριζική ανακατάταξη του παγκόσµιου εµπορίου, πλούτου και ισχύος. Στην αγροτική εποχή η οικονοµία βασιζόταν κυρίως σε αγροτικά προϊόντα. Στη βιοµηχανική εποχή κυριάρχησαν τα βιοµηχανικά προϊόντα και οι ολοένα πιο σύνθετες υπηρεσίες. Στη νέα αυτή περίοδο, ο πυρήνας δεν θα είναι το έδαφος ούτε τα εργοστάσια, αλλά θα είναι η γνώση, τα δεδοµένα και τα ευφυή αποτελέσµατα που προκύπτουν από αυτά.
Τέτοιες αλλαγές συµβαίνουν περίπου κάθε 5,5 δεκαετίες. Στο παρακάτω σχήµα εµφανίζονται οι µακροχρόνιοι κύκλοι οικονοµικής/τεχνολογικής ανάπτυξης διάρκειας 56 ετών. Οι κύκλοι έχουν υπολογιστεί µε βάση τις αποκλίσεις της κατανάλωσης ενέργειας από την αθροιστική καµπύλη (σιγµοειδή) κατανάλωσης ενέργειας.
Κάθε κύκλος αποτελείται από 28 έτη ανάπτυξης όπου αυξάνεται ο ρυθµός αύξησης της κατανάλωσης ενέργειας και 28 έτη στασιµότητας και ύφεσης όπου αντίστοιχα υπάρχει µείωση του ρυθµού αύξησης της κατανάλωσης ενέργειας.
Κάθε οικονοµικός κύκλος διαρκεί από την µια κορυφή µέχρι την άλλη κορυφή. Η έναρξη κάθε οικονοµικού κύκλου που απεικονίζεται στις κορυφές, συνδέεται µε την εµφάνιση µιας οµάδας νέων τεχνολογιών, µε µια νέα φθηνότερη πηγή ενέργειας, µια νέα υποδοµή µεταφοράς, και ένα νέο µεταφορικό µέσο.
1856-1912: Η εµφάνιση των νέων τεχνολογιών την περίοδο 1856-1884 µε την ευρεία διάδοση των ατµοµηχανών και του κάρβουνου, έδωσε την ανάπτυξη του οικονοµικού κύκλου 1884-1912, όπου το κάρβουνο συµµετείχε κατά 50% στο ενεργειακό µίγµα.
1912-1968: Η εµφάνιση των νέων τεχνολογιών την περίοδο 1912-1940 µε την ευρεία διάδοση των µηχανών εσωτερικής καύσεως και του πετρελαίου έδωσε την ανάπτυξη του οικονοµικού κύκλου 1940 -1968 όπου το πετρέλαιο συµµετείχε στο ενεργειακό µίγµα περίπου µε 40%.
1968-2024: Η ευρεία διάδοση της πληροφορικής, του ιντερνέτ, των τηλεπικοινωνιών και των αναρίθµητων εφαρµογών τους κατά την στασιµότητα του 1968-1996 µαζί µε την εµφάνιση του φθηνού φυσικού αερίου έδωσε την ώθηση του νέου κύκλου ανάπτυξης µέχρι το 2024. Όπου το 2024 το ενεργειακό µίγµα αποτελείται περίπου κατά 24% από φυσικό αέριο, 31% από πετρέλαιο και 27% από άνθρακα.
Μεταξύ 1968-2024 εµφανίστηκαν εταιρίες που δεν υπήρχαν πριν: IBM, Microsoft, Apple-iPhone, Facebook, YouTube, Instagram, Twitter, tick tock, Android, Bitcoin, Tesla, iPad, Gmail, Netflix Reddit, WhatsApp, Messenger, Google maps, Snapchat, LinkedIn, Skype, Airbnb, OpenaAI, κλπ.
2024-2080: Κατά την οικονοµική στασιµότητα που θα ακολουθήσει την περίοδο 2024-2052 η ανθρωπότητα θα αναπτύξει και θα εφαρµόσει νέες τεχνολογίες (τεχνητή νοηµοσύνη, κβαντική υπολογιστική, βιοτεχνολογία, τεχνολογίες νεών υλικών κλπ.) που όταν διαδοθούν ευρέως σε κάθε επιχείρηση και κάθε νοικοκυριό, θα οδηγήσουν στο νέο κύκλο οικονοµικής ανάπτυξης των ετών 2052-2080. Μερικές από αυτές τις νέες τεχνολογίες θα επιτρέψουν την ευρεία διάδοση και την ενσωµάτωση στην παγκόσµια παραγωγική υποδοµή του φθηνού, «καθαρού» και ανεξάντλητου καυσίµου παραγωγής ενέργειας από την πυρηνική σύντηξη, περίπου µετά το 2035.
Η τεχνολογία µέχρι σήµερα αύξανε την µυϊκή µας δύναµη, αύξανε κυρίως τις παραγόµενες ποσότητες προϊόντων µε τις µηχανές. Τώρα αρχίζει και αυξάνει την πνευµατική µας δύναµη.
Τι αναµένεται από την τεχνολογία τα επόµενα έτη είναι πολύ σηµαντικό να τα γνωρίζουµε από τώρα.
Θα υπάρξει η άνοδος της τεχνητής νοηµοσύνης παντού: Όλα τα προϊόντα και οι υπηρεσίες θα είναι έξυπνες και ενσωµατωµένες µε νοηµοσύνη. Η συνεργασία ΤΝ και ανθρώπου θα εκτοξευθεί στα ύψη σε όλα τα επαγγέλµατα. Τα περισσότερα άτοµα θα χρησιµοποιούν ένα είδος αλγορίθµου τύπου Chat GPT ως βοηθό για να βελτιώσουν την ανάπτυξη τους και την ποιότητα ζωής τους. Κάθε άνθρωπος θα µπορεί να µάθει ότι θέλει, όποτε το θέλει και σχεδόν δωρεάν. Η πρόσβαση στην γνώση θα είναι απεριόριστη.
Θα υπάρξει άνοδος της ροµποτικής (ανθρωποειδής, κινητικότητα): Θα κατασκευαστούν ανθρωποειδή ροµπότ για κάθε είδους εργασία. Τα αυτόνοµα αυτοκίνητα και τα ιπτάµενα αυτοκίνητα (drones) θα κάνουν το ανθρώπινο ταξίδι και τις µεταφορές ταχύτερες, ασφαλέστερες και φθηνότερες. Τα σηµερινά ροµπότ ενεργοποιούνται από γραµµές κώδικα υπολογιστή και λειτουργούν µε έναν αρκετά µηχανικό τρόπο. Σφίγγουν µπουλόνια, στερεώνουν βίδες και ούτω καθεξής. Τα αυριανά ροµπότ θα έχουν εγκεφάλους που µπορούν να εκπαιδεύονται µόνα τους µε τη δική τους εµπειρία.
Η τρισδιάστατη εκτύπωση θα δηµιουργήσει παραγωγή και παράδοση κατόπιν παραγγελίας που θα µπορεί να πραχθεί και στο πιο αποµακρυσµένο χωριό που διαθέτει ίντερνετ. Η παράδοση προϊόντων θα γεννήσει µια «Στιγµιαία οικονοµία των πραγµάτων» κυρίως µέσω των drones.
Θα υπάρξει παγκόσµια συνδεσιµότητα και πανταχού παρόντες αισθητήρες: Η παγκόσµια συνδεσιµότητα θα συνδέει όλους, παντού, πάντα µε εξαιρετικά χαµηλό κόστος. Μέσω του ίντερνετ των πραγµάτων και των πάντων (IoT/IoE) θα δηµιουργηθεί µια οικονοµία τρισεκατοµµυρίων αισθητήρων: θα υπάρχει η ικανότητα να αισθάνεστε και να γνωρίζετε οτιδήποτε, οποτεδήποτε, και οπουδήποτε.
Για να λειτουργήσει η Τεχνητή Νοηµοσύνη χρειάζονται κέντρα δεδοµένων (data centers). Μια κατασκευή ενός κέντρου δεδοµένων ενός γιγαβάτ (ένα δισεκατοµµύριο watt)] σήµερα είναι µια επένδυση περίπου $50 δις η οποία αναλύεται σε περίπου $15 δις για τις εγκαταστάσεις και την πηγή ενέργειας και περίπου $35 δις για τα τσιπ. Επιπλέον, χρειάζεται και η οπτική τεχνολογία (optics) που θα κάνει την επικοινωνία µεταξύ των συστηµάτων (την συνδεσιµότητα).
Τα νέα µοντέλα τεχνητής νοηµοσύνης γενικής χρήσης έχουν τη δυνατότητα για ευρύ κοινωνικό όφελος, αλλά µπορούν επίσης να προκαλέσουν πραγµατική βλάβη στην ανθρωπότητα. Μπορούν να παράγουν παραπληροφόρηση σε µεγάλη κλίµακα, αλλά οι µελλοντικές βλάβες είναι δυνητικά πολύ χειρότερες καθώς µπορούν να χρησιµοποιηθούν για τη δηµιουργία λογισµικού και την υποβοήθηση κυβερνοεπιθέσεων. Μπορούν να συνθέσουν χηµικές ενώσεις και µπορούν επίσης να βοηθήσουν στην κατασκευή χηµικών ή βιολογικών όπλων. Οι γενικές ικανότητες τους, καθιστούν αυτά τα µοντέλα εγγενώς διπλής χρήσης, τόσο µε πολιτικές όσο και σε στρατιωτικές εφαρµογές. Η ικανότητα εκτέλεσης σύνθετης συλλογιστικής είναι αυτό που είναι πιο χρήσιµο για τη λήψη αποφάσεων και προβλέψεων. Αλλά η Τεχνητή Νοηµοσύνη δεν θα εξαλείψει ποτέ την ανάγκη για ανθρώπινη παρέµβαση. Συνεπώς, το κρίσιµο είναι ποιος είναι ο ρυθµός της καινοτοµίας— και αυτός ο ρυθµός επιταχύνεται ή επιβραδύνεται;
Οι κυβερνήσεις οφείλουν να λειτουργήσουν ως καταλύτες αυτής της αλλαγής· να ενεργήσουν γρήγορα και αποφασιστικά, παρέχοντας τις απαραίτητες υποδοµές και, πιο συγκεκριµένα, συνεργαζόµενες στενά µε τον επιχειρηµατικό τοµέα. Η µετάβαση σε αυτήν τη νέα «ευφυή» εποχή θα επιτευχθεί µόνο αν όλοι οι εµπλεκόµενοι, κράτος, επιχειρήσεις και κοινωνία των πολιτών δράσουν από κοινού.
Ο Αριστοτέλης είχε αναφέρει ότι «κάθε αρετή που φτάνει στο άκρο της, είναι ένα ελάττωµα». Στη σηµερινή εποχή, όπου η τεχνητή νοηµοσύνη αναπτύσσεται ταχύτατα, αυτό το ρητό φαίνεται πιο επίκαιρο από ποτέ. Η τεχνητή νοηµοσύνη µπορεί να προσφέρει τεράστια οφέλη για την εκπαίδευση, την επιχειρηµατικότητα και τη βιώσιµη ανάπτυξη, αλλά η εφαρµογή της πρέπει να γίνεται µε υπευθυνότητα και σύνεση, ώστε να διασφαλιστεί ότι οι τεχνολογίες αυτές δεν θα καταλήξουν να αποτελούν εµπόδιο στην ίδια την κοινωνία που σκοπεύουν να βοηθήσουν.
Και όπως στις κορυφές των προηγούµενων µεγακύκλων 1968, 1912, 1856, αυτές οι αλλαγές που έρχονται µετά από την κορυφή του 2024, έρχονται µε συγκρούσεις, µε πολέµους, µε πόνο, µε χάος και µε αντίσταση από τους θιγόµενους. Χρειάζεται ηγεσία µε ρεαλισµό και όχι απλώς να έχει ισχύ, αλλά να έχει διορατικότητα. Όχι απλώς να φροντίζει για το παρόν, αλλά να µπορεί να ελέγχει και να δηµιουργεί το µέλλον της χώρας.
Η φύση των σπουδαίων πολιτικών είναι ότι κατανοούν την πραγµατικότητα και αυτό που απαιτεί η συγκεκριµένη στιγµή, και υποτάσσονται σε αυτήν, ενώ παράλληλα διαµορφώνουν µια απάντηση. Έτσι, µε αυτήν την έννοια, δεν βλέπονται οι εξαιρετικοί ηγέτες ως άτοµα που επιλέγουν τι θέλουν να κάνουν, αλλά ως άτοµα που ανταποκρίνονται στην αναγκαιότητα των περιστάσεων. Και δεν πρέπει να ξεχνάµε ότι το µεγάλο ψάρι δεν τρώει το µικρό ψάρι, αλλά το γρήγορο ψάρι τρώει το αργό ψάρι.
Σηµ.: από την οµιλία µου της 5/12/2025 µε θέµα «Η τεχνητή νοηµοσύνη και οι νέες τεχνολογίες στις σύγχρονες ευρωπαϊκές πόλεις και περιφέρειες η περίπτωση της Ελλάδος» που διοργανώθηκε από την ένωση νέων αυτοδιοικητικών Ελλάδος και το ∆ήµο Χανίων στο ΚΑΜ.
* Ο Ατσαλάκης Γιώργος είναι Οικονοµολόγος, Αναπληρωτής Καθηγητής Πολυτεχνείου Κρήτης Εργαστήριο Επιστηµονικών ∆εδοµένων
