» Ασφάλεια, προκλήσεις και επαγγελµατικοί στρατοί
Η στρατιωτική θητεία παραµένει ένα από τα πιο συζητηµένα ζητήµατα δηµόσιας πολιτικής στην Ελλάδα και σε αρκετές ευρωπαϊκές χώρες. Ανάµεσα στην ιστορική παράδοση, τις γεωπολιτικές εξελίξεις και τις κοινωνικές αλλαγές, τα κράτη επανεξετάζουν τον ρόλο της υποχρεωτικής στράτευσης, το εύρος της και τη σχέση της µε τις σύγχρονες ανάγκες άµυνας.
Η κατάργηση της υποχρεωτικής στράτευσης και η εναλλακτική θητεία ήταν πάγιο αίτηµα στην χώρα µας από την δεκαετία του΄80 και µετά, µε συνεχείς αναφορές για τους αντιρρησίες συνείδησης και την προσπάθεια απαλλαγής από τον στρατό πολλών ατόµων µε προφανείς αντιθέσεις µε τον µιλιταρισµό και τις υπηρεσίες σε αυτόν, ακόµη και από θρησκευτικές αιρέσεις.
Στην Ελλάδα, η υποχρεωτική θητεία αποτελεί διαχρονικό θεσµό. Συνδέεται στενά µε τη γεωγραφική θέση της χώρας και τις ιδιαίτερες συνθήκες ασφάλειας στην Ανατολική Μεσόγειο.
Για πολλούς νέους, η θητεία λειτουργεί ως τελετουργικό πέρασµα στην ενήλικη ζωή, αλλά και ως πεδίο αντιπαράθεσης γύρω από ζητήµατα ισότητας, επαγγελµατικών ευκαιριών και αξιοποίησης δεξιοτήτων. Τα τελευταία χρόνια έχουν γίνει προσπάθειες εκσυγχρονισµού, µε έµφαση στην καλύτερη εκπαίδευση, στη µείωση της γραφειοκρατίας και στην αναγνώριση κοινωνικών κριτηρίων.
Παρά την λειτουργία της στράτευσης ως µεταβατικό στάδιο στην ενήλικη ζωή, δεν παύουν να υφίστανται σηµαντικά προβλήµατα κατά την διάρκεια της στράτευσης, κάτι που έχει οδηγήσει και αρκετούς νέους σε ψυχολογική πίεση που µερικές φορές φτάνει µέχρι και την αυτοκτονία. ∆εν είναι δηλαδή και λίγα τα παραδείγµατα αυτοκτονικών στην «σκοπιά».
Στο µεταξύ καταβάλλονται από τα κράτη – ειδικά της Ευρώπης – προσπάθειες για την δηµιουργία επαγγελµατικών στρατών, µε συνέπεια στην υπόλοιπη Ευρώπη, η εικόνα να είναι πολυδιάστατη.
Χώρες όπως η Γαλλία και η Ισπανία έχουν καταργήσει την υποχρεωτική θητεία εδώ και δεκαετίες, επενδύοντας σε επαγγελµατικούς στρατούς. Το επιχείρηµα υπέρ αυτής της επιλογής βασίστηκε στην ανάγκη για εξειδικευµένες δυνάµεις, συµβατές µε σύγχρονες αποστολές και τεχνολογίες.
Ωστόσο, η κατάργηση δεν σήµανε αποµάκρυνση από την ιδέα της εθνικής άµυνας: προγράµµατα εθελοντικής υπηρεσίας ή σύντοµης βασικής εκπαίδευσης επανέρχονται στο προσκήνιο.
Αντίθετα, χώρες της Βόρειας και Ανατολικής Ευρώπης ακολούθησαν διαφορετική πορεία. Η Φινλανδία και η Εσθονία διατηρούν ισχυρά συστήµατα υποχρεωτικής θητείας, θεωρώντας τα αναγκαία για την αποτρεπτική τους ικανότητα. Αυτό γίνεται εξαιρετικά επίκαιρο και λόγω του ρωσικού κινδύνου.
Η Σουηδία, µάλιστα, επανέφερε τη στράτευση τα τελευταία χρόνια, υπογραµµίζοντας ότι το µεταβαλλόµενο περιβάλλον ασφάλειας απαιτεί ευρύτερη κοινωνική συµµετοχή στην άµυνα.
Μ. Βρετανία: Εθελοντική στρατιωτική θητεία ενός έτους για νέους – Πιλοτικό πρόγραµµα από τον Μάρτιο
Τελευταία είναι η εξέλιξη που σηµειώθηκε στην Μ. Βρετανία. Εκεί λοιπόν, σε µια προσπάθεια ενίσχυσης της στρατιωτικής στελέχωσης, το Ηνωµένο Βασίλειο ανακοινώνει την έναρξη ενός νέου εθελοντικού, αµειβόµενου προγράµµατος στρατιωτικής θητείας διάρκειας ενός έτους για νέους κάτω των 25 ετών. Το πιλοτικό σχέδιο ξεκινά τον Μάρτιο και θα αφορά αρχικά περίπου 150 συµµετέχοντες, µε προοπτική επέκτασης σε περισσότερες από 1.000 θέσεις, εφόσον υπάρξει ενδιαφέρον.
Σύµφωνα µε το βρετανικό Υπουργείο Άµυνας, το πρόγραµµα δεν συνεπάγεται καµία υποχρέωση παραµονής στον στρατό µετά την ολοκλήρωσή του. Στόχος είναι να λειτουργήσει ως «γέφυρα» γνωριµίας των νέων µε τις Ένοπλες ∆υνάµεις, προσφέροντας παράλληλα πλήρως αµειβόµενη στρατιωτική εκπαίδευση.
Η πρωτοβουλία έρχεται σε µια περίοδο αυξανόµενων ανησυχιών για την ασφάλεια στην Ευρώπη. Ο αρχηγός του βρετανικού στρατού, Ρίτσαρντ Νάιτον, έχει τονίσει πρόσφατα ότι, υπό το βάρος νέων απειλών -µεταξύ αυτών και από τη Ρωσία- περισσότερα άτοµα θα πρέπει να είναι έτοιµα να «υπερασπιστούν τη χώρα τους». Υπενθυµίζεται ότι η υποχρεωτική στρατιωτική θητεία στη Βρετανία έχει καταργηθεί από τη δεκαετία του 1960.
Τα στοιχεία του Υπουργείου Άµυνας καταδεικνύουν τη δυσκολία στρατολόγησης: την περίοδο 2022–2023 εκπαιδεύτηκαν περίπου 38% λιγότεροι νεοσύλλεκτοι σε σύγκριση µε το διάστηµα 2019–2020. Το νέο πρόγραµµα επιχειρεί να αναστρέψει αυτή την τάση.
Ο υπουργός Άµυνας, Τζον Χίλι, έκανε λόγο για «µια νέα εποχή για την άµυνα», σηµειώνοντας ότι το λεγόµενο πρόγραµµα «Gap Year» θα δώσει στους νέους την ευκαιρία να γνωρίσουν τις «εντυπωσιακές δυνατότητες» και τις εκπαιδεύσεις που προσφέρουν ο στρατός ξηράς, το ναυτικό και η πολεµική αεροπορία.
Η βρετανική πρωτοβουλία εντάσσεται σε ένα ευρύτερο ευρωπαϊκό πλαίσιο, όπου αρκετές χώρες επανεξετάζουν τα µοντέλα στρατιωτικής υπηρεσίας, επιλέγοντας ευέλικτες και αµειβόµενες µορφές, αντί της κλασικής υποχρεωτικής θητείας.
Το κοινό νήµα σε όλη την Ευρώπη είναι ο προβληµατισµός για το µέλλον. Πώς µπορεί η στρατιωτική θητεία να παραµείνει δίκαιη και αποτελεσµατική; Πώς συνδυάζεται µε σπουδές, εργασία και προσωπικά σχέδια των νέων; Και, κυρίως, πώς ανταποκρίνεται στις σύγχρονες απειλές, που δεν περιορίζονται πλέον στα παραδοσιακά πεδία µάχης αλλά επεκτείνονται στον κυβερνοχώρο και την υβριδική ασφάλεια;
Η συζήτηση για τη στρατιωτική θητεία στην Ελλάδα και την Ευρώπη δεν αφορά µόνο τη διάρκεια ή την υποχρεωτικότητα. Αγγίζει βαθύτερα ερωτήµατα για τη σχέση κράτους και πολίτη, για την αίσθηση συλλογικής ευθύνης και για τον τρόπο µε τον οποίο οι κοινωνίες προετοιµάζονται για ένα αβέβαιο µέλλον. Σε αυτό το πλαίσιο, η θητεία παραµένει όχι απλώς στρατιωτική υποχρέωση, αλλά καθρέφτης των προτεραιοτήτων κάθε χώρας.
Πού πληρώνεται η στρατιωτική θητεία στην Ευρώπη – Tι ισχύει στην Ελλάδα
Η συζήτηση για τη στρατιωτική θητεία δεν περιορίζεται µόνο στη διάρκειά της ή στον υποχρεωτικό χαρακτήρα της. Ένα από τα ζητήµατα που απασχολούν έντονα τους νέους και τις οικογένειές τους είναι αν –και πώς– αµείβεται η θητεία. Στην Ευρώπη, η απάντηση δεν είναι ενιαία, αποτυπώνοντας τις διαφορετικές αντιλήψεις κάθε κράτους για την άµυνα και την κοινωνική δικαιοσύνη.
Στην Ελλάδα, η στρατιωτική θητεία θεωρείται τυπικά «πληρωµένη», ωστόσο το µηνιαίο επίδοµα που λαµβάνουν οι στρατεύσιµοι είναι καθαρά συµβολικό. Στην πράξη, η οικονοµική επιβάρυνση παραµένει σηµαντική, ειδικά για όσους αφήνουν πίσω σπουδές ή εργασία. Το θέµα επανέρχεται συχνά στον δηµόσιο διάλογο, µε αιτήµατα για ουσιαστικότερη οικονοµική στήριξη.
∆ιαφορετική είναι η εικόνα στη Βόρεια Ευρώπη. Στη Φινλανδία, τη Σουηδία και τη Νορβηγία, όπου η υποχρεωτική θητεία συνδέεται άµεσα µε τη στρατηγική άµυνας, οι στρατεύσιµοι λαµβάνουν ηµερήσια αποζηµίωση που αυξάνεται µε τον χρόνο υπηρεσίας. Παράλληλα, καλύπτονται βασικές ανάγκες, όπως σίτιση, στέγαση και µετακινήσεις, µειώνοντας το οικονοµικό βάρος.
Η ∆ανία και η Αυστρία ακολουθούν ένα ενδιάµεσο µοντέλο. Η θητεία συνοδεύεται από σταθερό επίδοµα, ενώ προβλέπονται και κοινωνικές παροχές, ιδίως για όσους έχουν οικογενειακές υποχρεώσεις. Στόχος είναι να µη διακόπτεται πλήρως η οικονοµική αυτονοµία των νέων κατά τη διάρκεια της υπηρεσίας τους.
Ιδιαίτερη περίπτωση αποτελεί η Ελβετία, όπου η αποζηµίωση συνδέεται και µε το προηγούµενο εισόδηµα του στρατεύσιµου. Το κράτος καλύπτει µέρος των απωλειών, αναγνωρίζοντας ότι η θητεία δεν πρέπει να λειτουργεί τιµωρητικά για όσους εργάζονται.
Το κοινό συµπέρασµα είναι σαφές: στις περισσότερες ευρωπαϊκές χώρες µε υποχρεωτική θητεία, η υπηρεσία πληρώνεται, έστω και όχι µε όρους κανονικού µισθού. Η οικονοµική αποζηµίωση αντιµετωπίζεται ως στοιχείο δικαιοσύνης και κοινωνικής συνοχής.
Στην Ελλάδα, το ζήτηµα παραµένει ανοιχτό, αντανακλώντας τη γενικότερη συζήτηση για τον εκσυγχρονισµό της θητείας και τη θέση των νέων σε µια Ευρώπη που επαναπροσδιορίζει την έννοια της άµυνας λόγω και του υφιστάµενου ρωσικού κινδύνου.
