«Το Μονόγραµµα είναι οι άνθρωποι που έγραψαν και γράφουν ιστορία µε τη ζωή τους, που µε γράµµατα και λέξεις, τραγούδια και στίχους, σκίτσα και ζωγραφιές πάνω σε κάθε είδους υλικό, σε χαρτί ή καµβά, σε ξύλο ή πέτρες σκαλίζουν το µέλλον µας και δηµιουργούν το πολιτισµικό µας απόθεµα».
Αυτό τονίζει σε συνέντευξή του στις «διαδροµές» µε αφορµή την παρουσίαση του συλλεκτικού λευκώµατος: «Χειρόγραφα – Αυτόγραφα», τη ∆ευτέρα 4 Μαίου στις 20:00 το βράδυ στο ιστορικό Καφέ «Κήπος», ο παραγωγός – σκηνοθέτης Στέλιος Σγουράκης.
Πρόκειται για µια ειδική έκδοση – λεύκωµα µε σπάνια χειρόγραφα και αυτόγραφα από το έργο όλων όσων αυτοβιογραφήθηκαν στα 40 χρόνια της τηλεοπτικής εκποµπής «Μονόγραµµα».
Τι περιλαµβάνει το βιβλίο που θα παρουσιαστεί και στα Χανιά;
Το βιβλίο αυτό είναι ένα λεύκωµα που περιέχει περισσότερα από 700 χειρόγραφα, αυτόγραφα, αφιερώσεις και έργα, µοναδικά και σπάνια ντοκουµέντα πολιτισµού, ιστορίας και µνήµης των 400 περίπου πνευµατικών ανθρώπων της σύγχρονης Ελλάδας που αυτοβιογραφήθηκαν στο «Μονόγραµµα» από το 1982 έως το 2022. Αποτελεί σηµαντικό σταθµό στην πορεία της ιστορικής και πλέον µακρόχρονης εκποµπής της ελληνικής τηλεόρασης και συνθέτει µια άλλη µατιά, µιας τοιχογραφίας της σύγχρονης πολιτισµικής Ελλάδας, που φωτίζει, συµπληρώνει και αναδεικνύει ακόµα περισσότερο κάθε µια από τις προσωπικότητες αυτές που έχουν φιλοξενηθεί στο «Μονόγραµµα».
Η έκδοση «Χειρόγραφα-Αυτόγραφα» περιέχει σπάνιο υλικό. Από αυτό, ποιες στιγµές εσείς ξεχωρίζετε – αν ξεχωρίζετε;
Κάθε ένα από τα χειρόγραφα είναι µοναδικό και σπάνιο. Είναι ένα αποτύπωµα µέσω του γραφικού χαρακτήρα της προσωπικότητας του ανθρώπου που αυτοβιογραφήθηκε. Είναι πολλά από αυτά τα χειρόγραφα και ιστορικά ντοκουµέντα. Για παράδειγµα η Πασχαλιάτικη επιστολή της Μαρίας Ιορδανίδου προς την κόρη της Νέλλη στην εξορία. Η χειρόγραφη ∆ιακήρυξη της Συντονιστικής Επιτροπής της κατάληψης του Πολυτεχνείου της Παρασκευής 16 Νοεµβρίου του 1973 που µας εµπιστεύτηκε η Τόνια Μοροπούλου. Ένα µάθηµα υποκριτικής του Αλέξη Μινωτή, µια επιστολή της Άννας Σικελιανού στη Μαρίνα Λαµπράκη για τα «γραψίµατα» της, τα σηµειώµατα της Αµαλίας Φλέµινγκ από την περίοδο της Χούντας, η αναζήτηση του Μανόλη Τζοµπανάκη στη γλυπτική, η επιστολή του Ιάννη Ξενάκη και η πρόθεση του να «αναστατώσει τη µουσική παγκόσµια φιλοσοφία», το τραγούδι που ξεχωρίζει ο Νίκος Καρούζος, το σηµείωµα της Έλλης Αλεξίου στον εκδότη της για διορθώσεις αλλά και µια παρτιτούρα του Θεόδωρου Αντωνίου ή της Τερψιχόρης Παπαστεφάνου, ένα ποίηµα του Αντώνη Φωστιέρη ή του Μανόλη Πρατικάκη. Κάθε µία από τις σελίδες του Λευκώµατος ακόµα και τα εσώφυλλα του µε τις υπογραφές, είναι µια καταγραφή µιας χρήσιµης και αναγκαίας «οικοσκευής» της Ελλάδας του πνεύµατος, του ήθους του δηµιουργικού πείσµατος, µε µερικούς εργάτες της ειδικότητας τους «σε πλανητικό επίπεδο», όπως σηµειώνει στο χειρόγραφο του ο Χρήστος Ζερεφός.
Για αυτή τη διαδροµή των 40 ετών του «Μονογράµµατος», µοιραστείτε µαζί µας µερικές αναµνήσεις από τον πατέρα σας.
Ποια να πρωτοξεχωρίσει κανείς; Την ανακάλυψη των βασιλικών τάφων της Βεργίνας που συµπίπτει µε τα γυρίσµατα του «Μονογράµµατος» του Μανόλη Ανδρόνικου; Το τυχαίο συναπάντηµα Κουτσουρέλη – Κατράκη όπου τραγουδούν Ερωτόκριτο στο καφενείο και αυτό είναι ντοκουµέντο στο «Μονόγραµµα» του Μάνου Κατράκη; Ή που πιο πρόσφατα βιώσαµε στα όρια της µεταφυσικής αναζήτησης την πλήρη ενσωµάτωση του Ψαραντώνη, στο φυσικό τοπίο του Ψηλορείτη; Οι αποσκευές µας είναι γεµάτες από µοναδικές στιγµές δίπλα σε µοναδικούς ανθρώπους όλα αυτά τα χρόνια.
• Το «Μονόγραµµα» έχει χαρακτηριστεί «Εθνικό Αρχείο». Απουσιάζει σήµερα από την τηλεόραση. Πώς βλέπετε την τηλεόραση της εποχής µας. Εκποµπές όπως το «Μονόγραµµα» γίνεται να ξαναγίνουν;
Το «Μονόγραµµα» δηµιουργήθηκε ως ανάγκη σε µία εποχή που δεν υπήρχαν πολλά µέσα ενηµέρωσης, δεν υπήρχε διαδίκτυο και social media. Ο κόσµος µπορούσε να γνωρίσει το έργο των πνευµατικών ανθρώπων και των καλλιτεχνών αλλά δύσκολα µπορούσε να µάθει από «πρώτο χέρι» τη ζωή και την πορεία τους πίσω από το έργο τους. Σήµερα το δύσκολο είναι να ξεχωρίσεις τους πραγµατικά σηµαντικούς ανθρώπους µέσα στον ορυµαγδό και στον καταιγισµό της πληροφορίας στα µέσα. Σηµαντικοί άνθρωποι υπήρξαν και θα υπάρχουν πάντα, ίσως όχι τόσο πολλοί όσοι στο παρελθών αλλά υπάρχουν. Και γι’ αυτό εκποµπές σαν το «Μονόγραµµα» είναι ανάγκη να υπάρχουν για να τους επιλέγουν, να τους καταγράφουν και να τους προβάλλουν µέσα από την ∆ηµόσια Τηλεόραση υπηρετώντας και καταδεικνύοντας τον θεσµικό ρόλο της ως φορέα πολιτισµού, τεκµηρίωσης και συλλογικής µνήµης. Το «Μονόγραµµα» είναι οι άνθρωποι που έγραψαν και γράφουν ιστορία µε την ζωή τους, που µε γράµµατα και λέξεις, τραγούδια και στίχους, σκίτσα και ζωγραφιές πάνω σε κάθε είδους υλικό, σε χαρτί ή καµβά, σε ξύλο ή πέτρες σκαλίζουν το µέλλον µας και δηµιουργούν το πολιτισµικό µας απόθεµα.
Η ιδέα του Γιώργου Σγουράκη για τη συγκεκριµένη έκδοση γεννήθηκε από τα πρώτα χρόνια της εκποµπής και υλοποιήθηκε από εσάς. Πώς υλοποιήθηκε αυτό το εγχείρηµα απόδοσης της ιστορίας του «Μονογράµµατος» στο χαρτί; Σίγουρα δεν ήταν εύκολη υπόθεση.
Η ιστορία του Λευκώµατος ξεκινάει παράλληλα µε την ιδέα του «Μονογράµµατος» το 1981, όταν γυρίστηκαν οι πρώτες εκποµπές, του Μητροπολίτη Κισσάµου και Σελίνου Ειρηναίου και του Ηλία Ηλιού. Το οραµατίζονταν από τότε ο Γιώργος Σγουράκης, και κάποια στιγµή, γύρω στο 2019-2020, µε ορίζοντα τα 40 χρόνια της εκποµπής (το 2022) ξεκίνησε να µαζεύει όλα αυτά τα ντοκουµέντα για να γίνει αυτό το επετειακό Λεύκωµα. Φυσικά έλειπαν αρκετά χειρόγραφα γιατί µε τα χρόνια και τις δυσκολίες της δουλειάς αµελούσαµε πολλές φορές να τα ζητήσουµε, και φυσικά όπως ήταν πάντα τελειοµανής δεν θα επέτρεπε να λείπει κανένα. Έτσι επιδόθηκε σε έναν αγώνα δρόµου για να ολοκληρώσει τη συλλογή τους και να γίνει η έκδοση. Όπως είναι λογικό όµως, µετά από τόσες δεκαετίες, πολλοί από τους ανθρώπους αυτούς είχαν πεθάνει και η συλλογή χειρογράφων γινόταν πολύ δύσκολη, γιατί έπρεπε να βρούµε τους απογόνους τους (όσοι είχαν) ή να ζητήσουµε από διάφορα ιδρύµατα, συλλογές αλλά και ιδιώτες να µας παραχωρήσουν την παρακαταθήκη που τους είχαν αφήσει.
∆υστυχώς, τον Ιούλιο του 2024 ο Γιώργος Σγουράκης έφυγε από τη ζωή και έµεινε σε µένα η βαριά αυτή κληρονοµιά να την διαχειριστώ και να την ολοκληρώσω. Έτσι, µε µεγάλο κόπο και µε επίπονη προσπάθεια µηνών, µετά τον θάνατο του, προσπάθησα να ολοκληρώσω τη συλλογή και να βρω ποιοι µας παραχώρησαν υλικά ή µας βοήθησαν στην συλλογή τους, καθώς και τις πηγές άντλησης τους (emails, σηµειώσεις πάνω σε φωτοτυπίες, ηµερολόγια, βιβλία κ.τλ.) καθενός από αυτά τα χειρόγραφα που δεν ανήκουν στο αρχείο Σγουράκη, γιατί πάντα ήταν πολύ σηµαντικό για εµάς να αναφέρουµε τις πηγές µας.
Έτσι λοιπόν, το πρώτο χειρόγραφο το πήρε στα χέρια του το 1981 και το τελευταίο το πήρα εγώ πριν από λίγους µήνες, στο τέλος του 2025, 44 ολόκληρα χρόνια µετά.
Θέλετε να προσθέσετε κάτι εν όψει της παρουσίασης στα Χανιά;
Τα Χανιά είναι ο γενέθλιος τόπος του Γιώργου Σγουράκη. Ένα µέρος που τόσο πολύ αγαπούσε, που τον έκανε να νοιώθει περήφανος που ήταν Κρητικός και που σε κάθε του δουλειά φρόντιζε να προβάλει και να αναδεικνύει. Χαρακτηριστικό είναι ότι, όπως έλεγε κι ο ίδιος, ήθελε όλες του τις δουλειές να τις αρχίζει από την Κρήτη. Έτσι η πρώτη σειρά λαογραφικών ντοκιµαντέρ µε τον υπέροχο και µοναδικό τίτλο «Εδώ Γεννήθηκε η Ευρώπη» που προβάλλονταν στην ελληνική τηλεόραση το 1979-1980 ξεκίνησε µε το οδοιπορικό στο Φαράγγι της Σαµαριάς, αλλά και το πρώτο «Μονόγραµµα» που προβλήθηκε στις 9 Μαρτίου του 1982, ήταν του Μητροπολίτη Κισσάµου και Σελίνου Ειρηναίου που µε την ευχή που µας έδωσε τότε υπάρχει και πορεύεται ακόµα η εκποµπή.
