»Το χρονικό της παρακµής
» Εντυπώσεις από την επίσκεψη στην Αρχαία Φαλάσαρνα της οµάδας εθελοντών καθηγητών και φίλων «Πολυδράση» µε την ξενάγηση του αρχαιολόγου και φίλου ∆ρ Μιχάλη Μιλιδάκη
Ο σεισµός 2,3 της κλίµακας Ρίχτερ, 32,1 χλµ βορειοδυτικά των Χανίων στην παραλία Φαλάσαρνα στις 23- 7- 2025 και ώρα 05:45:03 πέρασε στα «ψιλά» των ειδήσεων των ηλεκτρονικών και εντύπων µέσων ενηµέρωσης.
Όµως ο σεισµός των 8 και πλέον Ρίχτερ που έλαβε χώρα κατά την ανατολή του ηλίου στις 21-7-365 µ.Χ. µε επίκεντρο κοντά στις ακτές της ∆υτικής Κρήτης χαρακτηρίστηκε ως ο ισχυρότερος που έχει καταγραφεί ποτέ στη Μεσόγειο. Ο σεισµός αυτός µε το τσουνάµι που ακολούθησε προξένησε καταστροφές σε ολόκληρη την Ανατολική Μεσόγειο, στην κεντρική και Νότια Ελλάδα, Λιβύη, Μικρά Ασία, Αίγυπτο και κυρίως στην Αλεξάνδρεια. Την εικόνα της σφοδρής καταστροφής της πόλης δίνει µε ζωντάνια ο Αµµιανός Μαρκελλίνος, ιστορικός και συγγραφέας της ύστερης ρωµαϊκής περιόδου. «Τροµερή καταστροφή ξέσπασε ξαφνικά παρόµοια της οποίας δε βρίσκει κανείς πουθενά… Λίγο µετά το πρώτο φως της αυγής, αφού προηγήθηκαν βροντές και αστραπές, ολόκληρη η Γη συνταράχθηκε. Η θάλασσα αποσύρθηκε και τα νερά της τραβήχτηκαν σε τέτοια έκταση, ώστε ο βυθός της αποκαλύφθηκε. Μπορούσε, έτσι, κανείς να δει χωµένα βαθιά στη λάσπη πολλά θαλάσσια όντα και πολλές οροσειρές και κοιλάδες που, ενώ ήταν πάντοτε σκεπασµένες µε νερό, έγιναν ορατές καθώς έπεφταν πάνω τους για πρώτη φορά οι ακτίνες του ήλιου. Πολλά πλοία εξώκειλαν και πολλοί άνθρωποι περιπλανώνταν στα λίγα νερά που έµειναν µαζεύοντας ψάρια και άλλα θαλάσσια όντα, αλλά τα θαλάσσια κύµατα επανήλθαν υπερυψωµένα και όρµησαν πάνω στα αβαθή νερά, στα νησιά και σε εκτεταµένες στεριές ισοπεδώνοντας πολλά κτίρια ή οτιδήποτε συναντούσαν στο δρόµο τους. Τεράστιες ποσότητες νερού φόνευσαν, κατά την επιστροφή τους, πολλές χιλιάδες ανθρώπων. Όταν η µανία των νερών κόπασε, φάνηκαν µερικά κατεστραµµένα πλοία και πτώµατα ναυαγών. Μερικά µεγάλα πλοία είχαν εκσφενδονιστεί από το κύµα στις στέγες σπιτιών και άλλα σε απόσταση µέχρι δύο µίλια µέσα στην ξηρά». Η καταστροφή που προκλήθηκε στην Αλεξάνδρεια ήταν τέτοια ώστε η ηµεροµηνία του σεισµού αναφερόταν µέχρι τα τέλη του 6ου αιώνα ως η «µέρα του τρόµου». Θύµατα του φονικού σεισµού υπήρξαν οι πόλεις – κράτη της Κρήτης και ιδιαίτερα της δυτικής. Μια απ’ αυτές είναι και η αρχαία Φαλάσαρνα που βρίσκεται στο δυτικό άκρο του ακρωτηρίου της Γραµβούσας. Αν και η πόλη είχε κατατραφεί από τους Ρωµαίους το 67 π.Χ., ο καταστροφικός σεισµός την ισοπέδωσε, ενώ λόγω της µετακίνησης των τεκτονικών πλακών το λιµάνι της αναδύθηκε 6-9 µέτρα περίπου, µε αποτέλεσµα να µετατραπεί σε ξηρά, ενώ το τσουνάµι που ακολούθησε, έθαψε κυριολεκτικά τον οικισµό.
Η αρχαία Φαλάσαρνα
Η αρχαία Φαλάσαρνα, όπως πληροφορηθήκαµε από τον αρχαιολόγο της Εφορείας Αρχαιοτήτων Χανίων, ∆ρ Μιχάλη Μιλιδάκη, η ανθρώπινη παρουσία στην περιοχή ανιχνεύεται από την προϊστορική περίοδο, ωστόσο τα αρχαιολογικά στοιχεία ανάγουν την οργάνωση της πόλης ήδη στους πρώιµους αρχαϊκούς χρόνους. Η Φαλάσαρνα έλαβε το όνοµα της από την νύµφη – τοπική ηρωίδα Φαλασάρνη, που σχετίζεται µε τη Φύση και το υδάτινο στοιχείο, πηγή ζωής και ανάπτυξης. Η περίοδος ακµής της πόλης τοποθετείται χρονολογικά στον 4ο και 3ο αι. π.Χ. κατά τους οποίους η πόλη έγινε ισχυρή ναυτική δύναµη στους εµπορικούς δρόµους της δυτικής Μεσογείου, οχυρώθηκε, κοσµήθηκε µε ναούς και δηµόσια κτίρια και έκοψε δικά της νοµίσµατα. Σε αυτά απεικονίζεται στον εµπροσθότυπο µια γυναικεία κεφαλή, πιθανόν της ∆ίκτυννας ή της νύµφης Φαλάσαρνας και στον οπισθότυπο τα αρχικά γράµµατα «ΦΑ» ανάµεσα σε µια τρίαινα. Η ιδανική τοποθεσία της Φαλάσαρνας στο δυτικό άκρο της Κρήτης, σε άµεση σύνδεση µε την Αλεξάνδρεια στην Αίγυπτο συνετέλεσε στη µεγάλη της ανάπτυξη. Από κει έλεγχε τους θαλάσσιους εµπορικούς δρόµους προς την βόρεια Αφρική και την Ιταλία. Οι Φαλασάρνιοι συναλλάσσονταν εµπορικά µε τους λαούς της Ανατολής και είχαν στενές σχέσεις µε τους Φοίνικες. Όπως όλες οι κρητικές πόλεις-κράτη η Φαλάσαρνα ήταν αυτόνοµη, είχε δικούς της νόµους και διοικούνταν από τους τοπικούς άρχοντες. Σε παλιότερο δηµοσίευµα η ∆ρ. Ελπίδα Χατζηδάκη, που ανασκάπτει τον χώρο από τα τέλη της δεκαετίας του 1980, αναφέρει ότι Φαλασάρνιοι υπηρέτησαν ως µισθοφόροι και σύµβουλοι στις αυλές των ελληνιστικών βασιλείων.
Ανταγωνισµοί και πειρατεία
Παραδοσιακός αντίπαλος της Φαλάσαρνας ήταν η Πολυρρήνια. Ανάµεσά στις δυο πόλεις υπήρχαν συνοριακές διαµάχες, όπως επιβεβαιώνεται και από τη συνθήκη συµµαχίας, που συνυπέγραψαν στα 290-280 π.Χ. και εκτίθεται στο Αρχαιολογικό Μουσείο Κισάµου. Όµως, λίγο αργότερα, η συµµαχία που σύναψε η Φαλάσαρνα µε την Κνωσό και άλλες κρητικές πόλεις εναντίον της Φαιστού µε την οποία συµµάχησε η Πολυρρήνια, όξυνε για µεγάλο διάστηµα τις προστριβές µεταξύ των δυο πόλεων. Περαιτέρω, σύµφωνα µε αυτά που αναφέρει ο Πολύβιος (Ιστορίαι, 22, 15, 2-6), λίγο πριν το 184 π.Χ., η Κυδωνία επιτέθηκε στην Φαλάσαρνα και η µεταξύ τους σύγκρουση διευθετήθηκε µε παρέµβαση των Ρωµαίων. Τέλος, η Κνωσός και η Φαλάσαρνα υποστήριξαν στρατιωτικά τον βασιλιά Περσέα της Μακεδονίας στον πόλεµο εναντίον της Ρώµης (171-168 π.Χ.).
Περαιτέρω, η Φαλάσαρνα υπήρξε πειρατικό ορµητήριο που τελικά κατέστρεψαν οι Ρωµαίοι το 67 π.Χ., κατά την εκστρατεία του Μέτελλου στο πλαίσιο της επιχείρησης που οργάνωσε ο Ποµπήιος για την καταστολή της πειρατείας στη δυτική Μεσόγειο και την εδραίωση της Pax Romana. Στη συνέχεια, τα ίχνη κατοίκισης της πόλης είναι πενιχρά ενώ υπάρχουν τέτοιες ενδείξεις σε άλλο σηµείο της περιοχής. Οι σεισµοί του 66 και του 365 µ.Χ. την ισοπέδωσαν οριστικά.
Το φαινόµενο της πειρατείας καταγράφεται στον αρχαίο µεσογειακό κόσµο. Την καταλήστευση πλοίων και πόλεων από ένοπλες ναυτικές οµάδες αναφέρουν οι περισσότεροι συγγραφείς και ποιητές της αρχαιότητας, από τον Όµηρο, Ηρόδοτο και Θουκυδίδη µέχρι το Λίβιο και τον Πλούταρχο. Στη Μεσόγειο θάλασσα, που υπήρξε ο πρώτος ευρύς γεωγραφικός χώρος η πειρατεία απέκτησε µαζικά χαρακτηριστικά. Ως µέθοδος προσπορισµού υλικού πλούτου και δούλων αξιοποιήθηκε απ’ όλους τους λαούς, ακόµα και αν κάποιοι από αυτούς σε περιόδους ηγεµονικής τους ισχύος προσπάθησαν να την περιορίσουν. Άλλωστε η ∆ήλος κατά τον 2ο αι. π.Χ. υπήρξε ένα σηµαντικό κέντρο δουλεµπορίου. Την άσκηση της πειρατείας ευνοούν κάποιοι παράγοντες, όπως είναι οι ναυτικές δεξιότητες και γενικά η πείρα των λαών που ζουν κοντά στη θάλασσα, αλλά και η αύξηση του πληθυσµού σε συνδυασµό µε τη µείωση της αγροτικής παραγωγής, καθώς και η ζήτηση των δούλων από τις «εξελιγµένες κοινωνίες». Επειδή η ναυσιπλοΐα ήταν δυσκολότερη στην ανοικτή θάλασσα, τα πλοία έπλεαν κοντά την ακτή µε αποτέλεσµα να πέφτουν στις πειρατικές ενέδρες. Τέλος δεν υπήρχαν ηθικές αναστολές, αφού δεν γινόταν διάκριση στην πειρατεία εν καιρώ ειρήνης και πολέµου, ενώ στα Πολιτικά του Αριστοτέλη ο «ληστρικός βίος «συµπεριλαµβάνεται στις πέντε κατά φύσιν δραστηριότητες µε τις οποίες εξασφαλίζεται η αυτάρκεια, δηλαδή, µαζί µε την κτηνοτροφία, την αλιεία, το κυνήγι και τη γεωργία. Κατόπιν τούτων δεν ξενίζει η άποψη που αναπαράγεται στην Παλατινή Ανθολογία ότι «οι Κρήτες είναι πάντοτε ληστές και πειρατές». Καταστολή της πειρατείας επιχειρείται πρώτη φορά από τους Μινωίτες, αργότερα, στους κλασικούς χρόνους από τους Αθηναίους (Περικλής, Κίµων) και επίσης από τον Μέγα Αλέξανδρο. Οι Ρωµαίοι αρχικά δυσκολεύτηκαν να περιορίσουν την πειρατεία, λόγω της µικρής ναυτικής τους παράδοσης. Όµως, το 69 π.Χ. ο Ποµπήιος µε βάση το Γαβίνειο νόµο (Lex gabinia), που τον όπλισε µε υπερεξουσίες, κατέστρωσε και εκτέλεσε σε σύντοµο χρονικό διάστηµα ένα σχέδιο εξάλειψης της πειρατείας. Στα πλαίσια αυτού του σχεδίου το 67 π.Χ. οι Ρωµαίοι κατέστρεψαν τη Φαλάσαρνα ολοκληρωτικά. Μάλιστα, για να µη χρησιµοποιηθεί ξανά το λιµάνι της έφραξαν την είσοδο του µε λίθους, ώστε µόνο µικρές βάρκες να µπορούν να µπουν σ’ αυτό. Η πόλη δεν κατάφερε ποτέ πια να ορθοποδήσει ενώ ο µεγάλος σεισµός του 365 µ.Χ. ανύψωσε τη δυτική ακτή και το λιµάνι βρέθηκε ξαφνικά έξω από τη θάλασσα.
Ο αρχαιολογικός χώρος
της Αρχαίας Φαλάσαρνας
Η έκταση της πόλης περιοριζόταν στην οχυρωµένη ακρόπολη Κουτρί, στην κορυφογραµµή της οποίας υπάρχουν ερείπια κτηρίων, πιθανόν ναών. Τα τείχη της σώζονται σε µήκος 550 µ., είναι κατά τόπους διπλά, κατασκευασµένα µε το ψευδοϊσόδοµο σύστηµα και χρονολογούνται στο β΄µισό του 4ου αι. π.Χ. ∆ιέθετε κλειστό λιµάνι µε οχύρωση που αποτελούσε προέκταση των τειχών της.
Στις αρχές του 15ου αιώνα ο Φλωρεντινός µοναχός και χαρτογράφος Chr. Buondelmonti, επισκέφτηκε την περιοχή και αναφέρει στα συγγράµµατα του ότι στην κορυφή ενός λόφου υπάρχει µια αρχαία πόλη µε κατάλοιπα τειχών, κατοικιών και δεξαµενών λαξευµένων στο φυσικό βράχο. Στους νεώτερους χρόνους (19ος αιώνας) οι Άγγλοι περιηγητές R. Pashley και T. Spratt επισκέφτηκαν τη Φαλάσαρνα και επιβεβαίωσαν τις προηγούµενες πληροφορίες. Οι σωστικές ανασκαφές που διενερ- γούνται από το 1966 και η συστηµατι- κή ανασκαφική έρευνα πλούτισαν τις γνώσεις µας για την ιστορία της πό- λης και έφεραν στο φως σταδιακά το αρχαίο λιµάνι, την πόλη και το νεκροταφείο.
Από το 2022 η συστηµατική ανασκαφή της Εφορείας Αρχαιοτήτων Χανίων µε επικεφαλής την αρχαιολόγο κ. Ελπίδα Χατζηδάκη πλαισιωµένη από µια εκλεκτή οµάδα έχει φέρει στο φως, στην ακρόπολη της αρχαίας πόλης, ναό της θεάς ∆ήµητρας µε πλούσια ευρήµατα που ανάγουν τη λατρεία εκεί στον 7ο αι. π.Χ. Παράλληλα, στο σηµείο αυτό έχουν αποκαλυφθεί και µοναδικά για τη δυτική Κρήτη ευρήµατα της Νεολιθικής εποχής. Η συνολική έρευνα έχει την υποστήριξη της διευθύντριας της ∆ιευθύντριας της Εφορείας Αρχαιοτήτων Χανίων ∆ρ Ελένης Παπαδοπούλου.
Η αποκάλυψη τέλος του ναού της ∆ήµητρας στην ακρόπολη υπενθυµίζει τον πνευµατικό αλλά και πρακτικό ρόλο της θρησκείας στη ζωή του ανθρώπου ανά τους αιώνες και το µικρό εκκλησάκι του Αγίου Γεωργίου στις παρυφές του λόφου επιβεβαιώνει τον συλλογισµό µας. Φεύγουµε από τη Φαλάσαρνα µε την αίσθηση του βλέµµατος επάνω µας κάποιων… προγόνων που ξύπνησε η περιέργεια ή ο ενθουσιασµός µας. Μας θυµίζουν ότι εκείνοι -από το δικό του µετερίζι ο καθένας- πάλεψαν για την επιβίωση, τον τόπο και τον πολιτισµό µας. Εναποθέτουν στα χέρια των νεωτέρων το νήµα της συνέχειας και θυµίζουν το χρέος σε όλους µας.
Ευχαριστούµε την Εφορεία Αρχαιοτήτων Χανίων και ειδικά τον αρχαιολόγο ∆ρ. Μιχάλη Μιλιδάκη για την εµπεριστατωµένη ξενάγηση που µας προσέφερε.
Τα µέλη της Πολυδράσης
Βαρανάκη Κατερίνα
Καψωµένου Χρυσούλα
