Το σχολείο είναι ο χώρος όπου τα παιδιά µαθαίνουν αξίες όπως ο σεβασµός, η συνεργασία και η αποδοχή της διαφορετικότητας. Κι όµως, πολλές φορές µέσα στον ίδιο αυτό χώρο εµφανίζεται ένα φαινόµενο που µοιάζει να αναιρεί όλα τα παραπάνω: ο σχολικός εκφοβισµός. Πώς είναι δυνατόν οι λέξεις «σχολείο» και «εκφοβισµός» να συνυπάρχουν;
Υπάρχει κάτι βαθιά οξύµωρο σε αυτή τη συνύπαρξη.
Κι όµως, η πραγµατικότητα δείχνει ότι το σχολείο, ως µικρογραφία της κοινωνίας, δεν µπορεί να µείνει ανεπηρέαστο από τις εντάσεις και τις συµπεριφορές που υπάρχουν γύρω µας.
Το σχολείο είναι µια µικρή κοινωνία µε διαφορετικές προσωπικότητες, εµπειρίες και οικογενειακά περιβάλλοντα. Σε πολυπληθή τµήµατα, η επίβλεψη όλων των µαθητών είναι δύσκολη και µικρές εντάσεις µπορεί να κλιµακωθούν σε συγκρούσεις ή βία. Οι εκπαιδευτικοί, µέσα από τις εφηµερίες τους και τις δράσεις -προγράµµατα ευαισθητοποίησης, προσπαθούν καθηµερινά να προλαµβάνουν τέτοιες καταστάσεις. Ωστόσο, σε µεγάλα τµήµατα δεν είναι πάντα δυνατό να παρακολουθείται κάθε περιστατικό. Όσο κι αν προσπαθεί ο εκπαιδευτικός, ένα σηµαντικό µέρος του προβλήµατος πηγάζει από το σπίτι και την κοινωνία. Η καθοδήγηση, η ενσυναίσθηση και η υποστήριξη από το οικογενειακό και σχολικό περιβάλλον είναι καθοριστικές για την πρόληψη.
Η κοινωνία, µε τα πρότυπα που προβάλλει µέσα από τα ψηφιακά µέσα αλλά και τις καθηµερινές σχέσεις, επηρεάζει τη συµπεριφορά των παιδιών. Ο σχολικός εκφοβισµός δεν γεννιέται µόνο στην αυλή του σχολείου· συχνά ξεκινά πολύ νωρίτερα, µέσα στην κοινωνία και στο σπίτι. Έχουµε άραγε παρατηρήσει κάποιον γονέα να χαίρεται όταν το παιδί του κλωτσάει επίτηδες ένα άλλο παιδί ή του παίρνει το παιχνίδι µε βίαιο τρόπο; ∆υστυχώς, πολλές φορές η κοινωνία ενισχύει την ιδέα ότι ο «νταής» είναι ο επιτυχηµένος και ότι η ευγένεια αποτελεί αδυναµία.
Συχνά θεωρείται ότι ο µαθητής που εκφοβίζει τους άλλους θα «πετύχει» στη ζωή επειδή φαίνεται κυρίαρχος. Η επιστηµονική γνώση, όµως, δείχνει ότι η πραγµατική επιτυχία στη ζωή βασίζεται στη συνεργασία, την υπευθυνότητα και τον σεβασµό, όχι στην επιθετικότητα (Olweus, Goleman). Φυσικά, κανένας γονέας δεν θα ήθελε το παιδί του να βρίσκεται στη θέση του θύµατος. Αυτό όµως δεν σηµαίνει ότι πρέπει να βρίσκεται στη θέση του θύτη.
Η οικογένεια είναι το πρώτο καταφύγιο αξιών, κανόνων και σεβασµού. Ίσως αξίζει κάθε γονέας να αναρωτηθεί: «Πόσο χρόνο περνάω πραγµατικά µε το παιδί µου;» Όταν οι γονείς ακούν τα παιδιά —είτε είναι θύµατα, είτε θύτες, είτε παρατηρητές— µπορούν να κατανοήσουν την οπτική τους και να δώσουν τα σωστά µηνύµατα. Το θύµα χρειάζεται να µιλήσει και οι παρατηρητές να στηρίξουν το σωστό, γιατί η σιωπή ενισχύει τον εκφοβισµό. Όταν ένα παιδί λέει «Έκανα πλάκα», οι γονείς οφείλουν να εξηγήσουν τη διαφορά ανάµεσα στο αθώο χιούµορ και τον εκφοβισµό, καλλιεργώντας ενσυναίσθηση και υπευθυνότητα.
Ο σχολικός εκφοβισµός, όπως πρώτος µελέτησε ο Νορβηγός καθηγητής Dan Olweus στη δεκαετία του 1970, αναγνωρίζεται διεθνώς ως σοβαρό ψυχοπαιδαγωγικό ζήτηµα, µε επαναλαµβανόµενες πράξεις βίας ή πίεσης που αφήνουν σηµάδια στα θύµατα. Σύγχρονες µελέτες δείχνουν ότι τα παιδιά που υφίστανται εκφοβισµό αντιµετωπίζουν υψηλότερα επίπεδα άγχους, µείωση αυτοεκτίµησης, αλλά και συµπτώµατα διαταραχής µετατραυµατικού στρες ή κατάθλιψης.
Το µήνυµα είναι ξεκάθαρο: η πρόληψη του εκφοβισµού δεν είναι υπόθεση µιας ηµέρας, αλλά µια καθηµερινή παιδαγωγική προσπάθεια που απαιτεί συνεργασία σχολείου, οικογένειας και κοινωνίας, ώστε κανένα παιδί να µην φοβάται να είναι ο εαυτός του.
Η Πανελλήνια Ηµέρα κατά του Σχολικού Εκφοβισµού (6 Μαρτίου) µας καλεί να µιλήσουµε ανοιχτά για το θέµα, να αναζητήσουµε λύσεις και να θυµηθούµε ότι πίσω από πολλά χαµόγελα µπορεί να κρύβονται φόβος, λύπη και µοναξιά.
Μακάρι στο µέλλον να µη χρειάζεται η Πανελλήνια Ηµέρα κατά του Σχολικού Εκφοβισµού και όλες οι ηµέρες να είναι ηµέρες χωρίς εκφοβισµό, µέσα και έξω από το σχολείο — για µικρούς και µεγάλους.
*Η Ιωάννα Τύρελη είναι µαθηµατικός, MSc Eιδική Αγωγή και Εκπαίδευση
