«Συνέπεια αυτού του πολιτισμού, όπου ο άνθρωπος γίνεται όλο και πιο μηχανιστικός, είναι η αύξηση των σοβαρών σωματικών παθήσεων: αυτοάνοσα νοσήματα, καρκίνος, διαβήτης, καρδιαγγειακά. Το σώμα “ουρλιάζει” αλλά δεν μπορεί να μιλήσει, δυστυχώς, γιατί δεν μιλάει η ψυχή. Η ψυχή σιωπά και γι’ αυτό υπάρχουν ρηγματώσεις στο σώμα».
Ο διακεκριμένος ψυχίατρος – ψυχαναλυτής Σάββας Σαββόπουλος μέσα από το βιβλίο του «Ο μηχανιστικός άνθρωπος – σιωπές της ψυχής ρωγμές του σώματος», που κυκλοφόρησε στα τέλη του 2025 από τις εκδόσεις Παπαδόπουλος, έρχεται να μας θυμίσει την άρρηκτη σχέση ανάμεσα στον κόσμο των συναισθημάτων και το σώμα.
«Το έλλειμμα στην ψυχική λειτουργία που παρατηρούμε στη μηχανιστική σκέψη αφήνει τα άτομα αυτά εκτεθειμένα στο να νοσήσουν με σοβαρές ασθένειες. Η μηχανιστική σκέψη, ο μηχανιστικός άνθρωπος, η μηχανιστική ζωή οδηγούν με σιγουριά σε ασθένειες, γι’ αυτό χρειάζεται να αναστρέψουμε αυτή τη μηχανιστική ζωή, αυτή την αλεξιθυμία, και να μετατρέψουμε τη ζωή μας σε μια ζωή πιο συναισθηματική, μια ζωή που μοιραζόμαστε με τον άλλο», σημειώνει ο γιατρός μιλώντας στις «διαδρομές» καθώς τον συναντήσαμε στο περιθώριο του Φεστιβάλ Βιβλίου Χανίων, στο οποίο ήταν προσκεκλημένος.
Στην προσέγγισή σας για τον μηχανιστικό άνθρωπο αναλύετε την άρρηκτη σχέση σώματος-ψυχής. Δυστυχώς, ο δυτικός πολιτισμός είναι σαν να αντιμετωπίζει το σώμα σαν «ξένο σώμα». Σαν ένα εμπορεύσιμο αντικείμενο, όπου ενδιαφέρει η εικόνα του αλλά δεν συνδέεται με αυτά που αισθάνεται ο άνθρωπος. Είναι έτσι;
Ναι, στον δυτικό πολιτισμό το σώμα γίνεται κάπως μηχανιστικό σώμα, δηλαδή αντιμετωπίζεται σαν ένα εργαλείο για να αποδίδει, να είναι παραγωγικό και όμορφο και λιγότερο να αισθάνεται και να απολαμβάνει, να συναισθάνεται και να πονάει. Ο ναρκισιστικός πολιτισμός που ζούμε έχει ως βάση την κατανάλωση, τη φήμη, τη λάμψη κι όχι το βίωμα. Έτσι, όλο και πιο πολλοί άνθρωποι αποκόπτονται από τον εαυτό τους, δεν σκέφτονται τον εαυτό τους, την ιστορία τους, την ιστορία της γενιάς τους και του τόπου τους. Δεν αντιλαμβάνονται πώς κι αυτοί είναι προϊόν κάποιων άλλων και υιοθετούν τη μηχανιστική ζωή.
Ποια είναι βάση της μηχανιστικής ζωής;
Η βάση της μηχανιστικής ζωής είναι ότι υπήρξαν πρώιμα τραύματα τα οποία ακριβώς επειδή δεν θέλουμε να σκεφτούμε, γιατί είναι τόσο επώδυνα που δεν τα αντέχουμε, υπερεπενδύουμε στην πραγματικότητα, την καθημερινότητα, τις δραστηριότητες μας ώστε να ξεχάσουμε και ει δυνατόν να αποκοπούμε από την προσωπική μας ιστορία.
Η αλήθεια είναι ότι δεν βοηθάει και το σύγχρονο μοντέλο ζωής που μας θέλει διαρκώς στο τρέξιμο. Αν κάποιος για παράδειγμα σταματήσει να «τρέχει» γίνεται αυτομάτως τεμπέλης, μη παραγωγικός, άχρηστος. Έτσι, μας λείπει ο χρόνος του αναστοχασμού και η δυνατότητα να αισθανθούμε τα πράγματα…
Πρέπει να δει κανείς τι ιεραρχεί μια κοινωνία. Όταν ιεραρχεί ψηλά το χρήμα, η πρώτη αξία είναι το χρήμα. Αν έχεις το χρήμα αγοράζεις τα πάντα. Κι αν είσαι σε αυτή τη διαδικασία, τότε θα ξεχάσεις όλα τα άλλα. Για να ξεφύγεις από αυτό το μοντέλο θα πρέπει να έχεις μεγάλες αντιστάσεις, ηθικές, πολιτισμικές, αλλά και μια μικρή «πείνα». Γιατί σήμερα υπάρχουν πολύ πλούσιοι άνθρωποι που δεν χορταίνουν και σού λένε «κι άλλα, κι άλλα!». Εκεί είναι το παράλογο κι αυτό έχει καταστεί «λογικό».
Πράγματι, η κοινωνία ιεραρχεί ψηλά το χρήμα που συνεπάγεται εξουσία. Ωστόσο, το χρήμα και η εξουσία δεν εξασφαλίζουν καμία ψυχική ηρεμία ή ισορροπία. Βλέπουμε ανθρώπους με πλούτο, κατεστραμμένους ψυχικά, βουτηγμένους σε ουσίες κ.λπ. Αυτό γιατί το παραβλέπουμε;
Η κοινωνία το παραβλέπει αυτό γιατί δεν είναι αξία. Η ψυχική υγεία δεν είναι αξία, ούτε η ηθική.
Μιλήσατε νωρίτερα για έναν ναρκισιστικό πολιτισμό. Μπορούμε να σωθούμε μόνο τείνοντας το χέρι σε κάποιον άλλον;
Μόνο μαζί μπορούμε να σωθούμε, γιατί μαζί με τον άλλον γεννηθήκαμε. Δηλαδή ήρθαμε μόνοι στον κόσμο, αλλά ήρθαμε από κάποιον άλλον. Από μια μητέρα, την οποία γονιμοποίησε ένας πατέρας και βοήθησε να γεννήσει ένας γιατρός και μία μαία.
Επομένως, κάπου οφείλουμε κάτι.
Θα λέγαμε με αυτή την έννοια δεν υπάρχουν άτομα αλλά μόνο σχέσεις;
Υπάρχουν άτομα που εκπέμπουν ενέργεια και είναι όπως τα ουράνια σώματα, τα οποία έλκονται και απωθούνται. Έτσι και οι άνθρωποι. Από παλιά, ο Αριστοτέλης είχε μιλήσει για τον άνθρωπο που είναι ζώο κοινωνικό, ο Ρουσό είχε μιλήσει για το κοινωνικό συμβόλαιο. Όλοι βλέπουν ότι χωρίς τον άλλον δεν μπορεί να υπάρξει κοινωνία. Κι εκείνο που σώζει τον άνθρωπο, απ’ την πλευρά του ψυχισμού, είναι το να είμαι μαζί με τον άλλον. Να μπορώ να τον νιώσω και να τον ακούσω. Δυστυχώς, πια, κανείς δεν δίνει χρόνο στον άλλον. Αυτό είναι και το βασικό πρόβλημα της εποχής μας. Θέλει το μαζί ο άνθρωπος, αλλά είναι κάτι που δεν είναι εύκολο.
Πώς μπορεί να «σπάσει» κανείς αυτό τον φαύλο κύκλο του μηχανιστικού μοντέλου ζωής;
Η μηχανιστική σκέψη διακρίνεται από το ζήτημα της καταστολής των συναισθημάτων. Δηλαδή καταστέλλουμε τα συναισθήματα γιατί δεν μπορούμε να τα αντέξουμε. Γι’ αυτό, ο Πέτρος Σιφναίος, ένας σπουδαίος συμπατριώτης μας στο Χάρβαρντ, δέκα χρόνια μετά τους Γάλλους που πρότειναν την έννοια της μηχανιστικής σκέψης, μίλησε για αλεξιθυμία. Δηλαδή, απωθούμε ουσιαστικά τα συναισθήματα μας ή με μια διαφορετική ερμηνεία, δεν βρίσκουμε λέξεις για να τα περιγράψουμε και άρα δυσκολευόμαστε να τα αναγνωρίσουμε και να τα εκφράσουμε. Για να «σπάσει» αυτός ο φαύλος κύκλος δεν γίνεται χωρίς κάποια θεραπεία. Πρέπει να βρεις κάποιον που έχει δουλέψει με την αλεξιθυμία και τη μηχανιστική σκέψη. Κι αυτό γιατί χρειάζεται μια ιδιαίτερη θεραπευτική αντιμετώπιση αυτών των ασθενών γιατί έχουν μια ευθραυστότητα όσον αφορά αυτό το κομμάτι του πόνου. Και ως θεραπευτής πρέπει να τα πάρεις είδηση ποια είναι τα πράγματα που τους πληγώνουν και να απέχεις από το να τους τα ερμηνεύσεις αν δεν είναι έτοιμοι για κάτι τέτοιο. Χρειάζεται δηλαδή το σωστό timing, η σωστή στιγμή, ούτε νωρίτερα ούτε αργότερα.
Σε ό,τι αφορά τη διαπαιδαγώγηση ενός παιδιού πώς μπορούμε να προστατεύσουμε ένα νέο άνθρωπο από το να εγκατασταθεί μια μηχανιστική συμπεριφορά;
Είναι βασικό να είναι αγαπημένοι οι γονείς και να αντιμετωπίζουν το παιδί τους σαν μια ανεξάρτητη οντότητα που δουλειά τους είναι να το αυτονομήσουν, να το κάνουν τόσο αυτόνομο ούτως ώστε να ζήσει χωρίς να νοιάζεται τόσο πολύ κάθε μέρα τι κάνει η μάνα μου, τι κάνει ο πατέρας μου κ.λπ. Δηλαδή να φτιάξουν μια τόσο ασφαλή οικογένεια που όλοι να είναι σίγουροι ότι όλοι είναι καλά. Αυτό απαιτεί ότι ο γονιός θα μάθει να περιορίζει την τάση του να διεισδύει στο παιδί. Κι εδώ μπαίνουν δύο βασικά θέματα. Το ένα είναι η αγάπη και η φροντίδα και το δεύτερο και βασικότερο είναι η οριοθέτηση στο παιδί. Δηλαδή ούτε εγώ θα μπω παραπέρα από εκεί που απαιτεί ο νόμος στις δουλειές του παιδιού μου ούτε το παιδί μου θα πρέπει να παραβεί ένα νόμο και να γίνει πρόβλημα για τον εαυτό του και για τους άλλους. Η οριοθέτηση είναι ένα μεγάλο θέμα στην εποχή μας. Γι’ αυτό υπάρχει και η απληστία που είπαμε προηγουμένως. Οι άπληστοι άνθρωποι δεν θα χορτάσουν ποτέ, γιατί μέσα τους είναι τόσο πεινασμένοι από έλλειψη αγάπης που τίποτα δεν μπορεί να τους βοηθήσει. Δεν τους φτάνουν ούτε τα αξιώματα ούτε ο πλούτος. Δεν μπορούν να αυτοπεριοριστούν. Ο ένας θέλει να είναι πρόεδρος της εταιρείας μέχρι τα 90 του, ο άλλος αρχιεπίσκοπος μέχρι τα 800 κι ο άλλος πρωθυπουργός μέχρι τα 900! Πάντα θα υπάρχει ένα ανικανοποίητο.
Το τραύμα πέρα από πηγή δυστυχίας και πόνου μπορεί να γίνει πηγή δημιουργίας;
Βέβαια, η ιστορία της τέχνης, της φιλοσοφίας, της λογοτεχνίας είναι η προσπάθεια του ανθρώπου να δώσει μορφή σε κάτι άσχημο μέσα του. Γι’ αυτό θα δείτε πολλούς καταθλιπτικούς ανθρώπους, όπως ήταν ο Μιχαήλ Άγγελος, ο Νερβάλ, ο Έντγαρντ Αλαν Πόε κ.ά., οι οποίοι μπόρεσαν να γαληνέψουν την καρδιά τους μέσα από την τέχνη και συγχρόνως μας έδωσαν εργαλεία να καταλάβουμε καλύτερα τον άνθρωπο..
