Η σχέση του ανθρώπου µε τα ζώα υπήρξε ανέκαθεν σύνθετη και αντιφατική. Από τη µία, τα ζώα στάθηκαν σύντροφοι, συνεργάτες και πηγή θαυµασµού· από την άλλη, έγιναν εργαλεία, τροφή και αντικείµενα εκµετάλλευσης.
Στην ιστορία της φιλοσοφίας, το ερώτηµα αν τα ζώα δικαιούνται ηθική αντιµετώπιση αποκαλύπτει όχι µόνο τον τρόπο που βλέπουµε εκείνα, αλλά και τον τρόπο που κατανοούµε τον εαυτό µας.
Στην αρχαία Ελλάδα, ο Αριστοτέλης όρισε τον άνθρωπο ως «ζῷον πολιτικόν» και «λογικόν». Για εκείνον, η λογική ήταν το στοιχείο που διαφοροποιούσε τον άνθρωπο από τα υπόλοιπα έµβια όντα. Τα ζώα, αν και ικανά να αισθάνονται, δεν µετείχαν στην ίδια σφαίρα της ηθικής. Στην αριστοτελική ιεραρχία της φύσης, τα κατώτερα όντα υπήρχαν για χάρη των ανώτερων: τα φυτά για τα ζώα, και τα ζώα για τον άνθρωπο. Αυτή η αντίληψη νοµιµοποίησε για αιώνες την ιδέα πως η εκµετάλλευση των ζώων είναι φυσική και αυτονόητη.
Αιώνες αργότερα, στη νεωτερικότητα, ο Καρτέσιος προχώρησε ακόµη πιο ριζικά: τα ζώα θεωρήθηκαν «αυτόµατα», µηχανές χωρίς συνείδηση, ανίκανες να νιώσουν πόνο όπως ο άνθρωπος. Η κραυγή ενός σκύλου δεν ήταν, κατά τον ίδιο, παρά ένας θόρυβος µηχανικής φύσης. Στο πλαίσιο αυτής της αντίληψης, ο Καρτέσιος και οι µαθητές του προχώρησαν σε φρικαλέα πειράµατα ζωοτοµίας – ανατοµικές επεµβάσεις σε ζώα χωρίς αναισθησία – θεωρώντας ότι ο φαινοµενικός πόνος τους δεν ήταν παρά αντανακλαστική αντίδραση. Η µηχανιστική αυτή οπτική ενίσχυσε µια µακρά περίοδο αδιαφορίας για την ηθική διάσταση της µεταχείρισης των ζώων.
Όµως ήδη από τον 18ο αιώνα, φιλόσοφοι όπως ο Τζέρεµι Μπένθαµ άρχισαν να αµφισβητούν αυτή την παράδοση. Η περίφηµη φράση του «Το ερώτηµα δεν είναι: µπορούν να συλλογιστούν; ούτε: µπορούν να µιλήσουν; αλλά: µπορούν να υποφέρουν;» — άνοιξε µια νέα προοπτική. ∆εν χρειάζεται τα ζώα να διαθέτουν λογική ή γλώσσα για να αξίζουν ηθική προστασία· το γεγονός ότι µπορούν να βιώσουν πόνο αρκεί.
Στον 20ό αιώνα, ο Πίτερ Σίνγκερ επανάφερε αυτή τη γραµµή σκέψης µε το έργο του «Η Απελευθέρωση των Ζώων». Βασισµένος στον ωφελιµισµό, υποστήριξε ότι η ηθική µας υποχρέωση είναι να ελαχιστοποιούµε τον πόνο, ανεξάρτητα από το ποιος τον βιώνει. Η διάκριση «ανθρώπου – ζώου» δεν µπορεί να δικαιολογήσει την αδιαφορία µας, όπως ακριβώς η διάκριση «λευκού – µαύρου» δεν µπορεί να δικαιολογήσει τον ρατσισµό. Ονόµασε αυτή την προκατάληψη υπέρ των συµφερόντων του ανθρώπου απέναντι στα ζώα speciesism (ειδισµό), υπογραµµίζοντας την οµοιότητά της µε άλλες µορφές διακρίσεων.
Από τη σκοπιά του Σίνγκερ, η βιοµηχανική κτηνοτροφία, η ζωοτοµία και η χρήση ζώων για διασκέδαση δεν µπορούν να νοµιµοποιηθούν ηθικά, εφόσον προκαλούν ανείπωτο πόνο. Η λύση, κατά τον ίδιο, είναι η αλλαγή της ανθρώπινης συµπεριφοράς και διατροφής, ώστε να περιοριστεί η εκµετάλλευση. ∆εν είναι τυχαίο ότι το βιβλίο του θεωρείται η αφετηρία του σύγχρονου κινήµατος για τα δικαιώµατα των ζώων.
Φυσικά, η θέση του Σίνγκερ δεν έµεινε χωρίς αντιρρήσεις. Κάποιοι υποστηρίζουν ότι η ανθρώπινη ζωή έχει ιδιαίτερη αξία λόγω της αυτοσυνείδησης ή της δυνατότητας για ηθικές επιλογές. Άλλοι επισηµαίνουν ότι η πλήρης εξίσωση ανθρώπων και ζώων οδηγεί σε ηθικά παράδοξα: Γίνεται τα ζώα να έχουν δικαιώµατα, όχι όµως και υποχρεώσεις; Αν όλα τα έµβια όντα έχουν ίση ηθική αξία, τότε, σε ένα δίληµµα διάσωσης, γιατί να προτιµηθεί ο άνθρωπος από το ζώο; Αν όλα τα όντα είναι ίσα, ποιος αποφασίζει ποια ζωή να προστατευτεί όταν οι ανάγκες συγκρούονται; Τέτοια ερωτήµατα δείχνουν ότι, αν και η ηθική µέριµνα για τα ζώα είναι αναγκαία, η απόλυτη εξίσωση ανθρώπων και ζώων δεν έχει ακόµη βρει πειστικές φιλοσοφικές απαντήσεις.
Παρ’ όλα αυτά, η συζήτηση που άνοιξε ο Σίνγκερ έφερε στο κέντρο της φιλοσοφίας ένα ερώτηµα που για αιώνες παραµελούνταν: πού αρχίζουν και πού τελειώνουν τα όρια της ηθικής κοινότητας;
Σήµερα, καθώς η περιβαλλοντική κρίση µας αναγκάζει να ξανασκεφτούµε τη θέση µας στον πλανήτη, η φιλοσοφία για τα ζώα αποκτά νέα επικαιρότητα. Η αναγνώριση της ευαισθησίας τους, η κατανόηση των οικοσυστηµάτων τους και η διαρκής συζήτηση για τα δικαιώµατά τους µάς καλούν να αναλογιστούµε: µήπως το µέτρο του πολιτισµού µας δεν είναι µόνο πώς φερόµαστε στους ανθρώπους, αλλά και πώς φερόµαστε στα άλλα έµβια όντα µε τα οποία µοιραζόµαστε τη Γη;
Φιλοζωικός Σύλλογος Χανίων «Η Προστασία
των Ζώων»
