Η συζήτηση συνήθως για τις εξαρτήσεις περιστρέφεται γύρω από τις ουσίες παραλείποντας την αρχή της εξάρτησης. Πίσω από κάθε εξαρτητική συµπεριφορά όµως υπάρχει ένας άνθρωπος που προσπαθεί να καλύψει κάποια ανάγκη ή κάποιο κενό. Και αυτό είναι ίσως το πιο κρίσιµο σηµείο για να κατανοήσουµε το φαινόµενο σήµερα.
Τα πρόσφατα στοιχεία της Πανελλήνιας Μαθητικής Έρευνας ESPAD 2024 µας παρουσιάζουν την τρέχουσα κατάσταση που επικρατεί σχετικά µε τις εξαρτήσεις. Πιο συγκεκριµένα, ένας στους οκτώ 16χρονους µαθητές στην Ελλάδα έχει κάνει χρήση κάποιας παράνοµης και νόµιµης ουσίας, ενώ περισσότεροι από τους µισούς έχουν καπνίσει συµβατικό ή ηλεκτρονικό τσιγάρο. Παράλληλα, αυξητική πορεία καταγράφεται σε δείκτες που αφορούν την κατανάλωση αλκοόλ, το κάπνισµα και άλλες εξαρτητικές συµπεριφορές. Τα στοιχεία αυτά δεν αποτελούν απλώς αριθµούς, αλλά µια κραυγή αλλαγής.
Η συζήτηση για τις εξαρτήσεις συχνά εγκλωβίζεται σε εύκολες ερµηνείες όπως: έλλειψη ορίων, κακές παρέες, ατοµική ευθύνη, εθιστικός χαρακτήρας κλπ. Στη πραγµατικότητα όµως είναι πολύ πιο σύνθετα τα πράγµατα. Στις εποχές που ζούµε, οι νέοι µεγαλώνουν σε έναν κόσµο γεµάτο αντιφάσεις. Από τη µία πλευρά καλούνται να είναι επιτυχηµένοι, παραγωγικοί και διαρκώς διαθέσιµοι, να έχουν οραµατιστεί ήδη το µέλλον τους από τα 15, να έχουν έναν στόχο που θα ικανοποιεί την οικογένεια τους, να είναι άτοµα αρεστά µε τρόπους και ευγένεια και κυρίως να προσπαθούν καθηµερινά για κάτι συνήθως που άλλοι τους επιβάλλουν Από την άλλη όµως, βιώνουν αβεβαιότητα για το µέλλον, πίεση για επίδοση, µοναξιά, αποµόνωση, υπερφορτωµένα προγράµµατα, δυσκολίες στις διαπροσωπικές σχέσεις αλλά και πολύ συχνά µια αίσθηση ότι δεν ακούγονται πραγµατικά.
Η εξάρτηση δεν εµφανίζεται από µόνη της στο κενό. Συχνά αποτελεί µια προσπάθεια διαχείρισης συναισθηµάτων και καταστάσεων όπως είναι το άγχος, η µαταίωση, η ανασφάλεια, η πίεση ή η αποµόνωση. Άλλες φορές λειτουργεί ως τρόπος ένταξης σε µια οµάδα, ως αναζήτηση ταυτότητας ή ως ανάγκη φυγής από µια καθηµερινότητα που µοιάζει
ασφυκτική, ή και ακόµα η µοναδική λύση στα προβλήµατα που κυριεύουν το άτοµο. Το ερώτηµα εποµένως δεν είναι «γιατί οι νέοι κάνουν χρήση;» αλλά «τι είναι αυτό που τους λείπει;».
Ακριβώς εδώ βρίσκεται η ουσία της πρόληψης. Η σύγχρονη πρόληψη δεν αντιµετωπίζει τους νέους ως εν δυνάµει χρήστες που πρέπει να φοβηθούν και να τροµοκρατηθούν για τις συνέπειες των ουσιών. Τους αντιµετωπίζει ως πρόσωπα µε ανάγκες, συναισθήµατα,
δυνατότητες και δικαιώµατα. ∆εν επενδύει στον φόβο αλλά στην ενδυνάµωση. ∆εν περιορίζεται στην παροχή πληροφοριών αλλά δηµιουργεί συνθήκες ώστε οι άνθρωποι να αναπτύσσουν δεξιότητες ζωής, αυτοπεποίθηση, κριτική σκέψη και ουσιαστικές σχέσεις.
Αυτός είναι και ο ρόλος των Κέντρων Πρόληψης στις τοπικές κοινωνίες.
Μέσα από δράσεις για µαθητές, γονείς, εκπαιδευτικούς, επαγγελµατίες και πολίτες, δηµιουργούν χώρους συνάντησης, διαλόγου και συµµετοχής. Στηρίζουν την οικογένεια, ενισχύουν το σχολείο, συνεργάζονται µε συλλόγους και φορείς, καλλιεργώντας κοινωνικούς δεσµούς που λειτουργούν προστατευτικά απέναντι στα άτοµα. Γιατί η πρόληψη δεν είναι µια µεµονωµένη παρέµβαση. Είναι µια διαρκής διαδικασία οικοδόµησης µιας κοινότητας που κατανοεί, εµπεριέχει αλληλεγγύη και υγιές νοιάξιµο για τα µέλη που την απαρτίζουν.
Σε µια εποχή όπου οι κοινωνικοί δεσµοί δοκιµάζονται διαρκώς µε το αίσθηµα της ατοµικότητας να ανεβαίνει όλο και περισσότερο, η πρόληψη αποκτά ακόµη µεγαλύτερη
σηµασία. ∆εν αφορά µόνο τη µείωση της χρήσης ουσιών. Αφορά τη δηµιουργία συνθηκών
που επιτρέπουν στους ανθρώπους να νιώθουν ότι ανήκουν, ότι έχουν φωνή, ότι µπορούν να ονειρεύονται, να βασίζονται και να συµµετέχουν ενεργά στον βίο της κοινότητάς τους.
Γι’ αυτό και η πρόληψη δεν είναι υπόθεση µόνο των ειδικών. Είναι υπόθεση της οικογένειας, του σχολείου, της τοπικής κοινωνίας, αλλά και κάθε ατόµου ξεχωριστά. Γιατί µια κοινωνία που επενδύει στην πρόληψη δεν επενδύει απλώς στην αποφυγή και την απεξάρτηση των εξαρτήσεων. Επενδύει σε µία αξιοπρεπή ποιότητα ζωής µε αλληλοκατανόηση, αλληλοβοήθεια, συµµετοχή και συµπερίληψη, µε αποτέλεσµα ένα καλύτερο και υποστηρικτικό µέλλον για όλα τα άτοµα µίας κοινωνίας.
*Η Εµµανουηλία Βεκρή είναι φοιτήτρια Τµήµατος Κοινωνιολογίας Σχολής Κοινωνικών Επιστηµών Πανεπιστηµίου Κρήτης στο πλαίσιο πρακτικής άσκησης στο Κέντρο Πρόληψης των Εξαρτήσεων και Προαγωγής της Ψυχοκοινωνικής Υγείας Περιφερειακής Ενότητας Χανίων σε συνεργασία µε τον ΕΟΠΑΕ.
