«Η γραµµή του ορίζοντα έλαµψε
Ορατή και πυκνή και αδιαπέραστη
Αυτός ο πρώτος ύµνος.
[…]
ΑΥΤΟΣ εγώ λοιπόν
και ο κόσµος ο µικρός, ο µέγας!»
Ο∆ΥΣΣΕΑΣ ΕΛΥΤΗΣ/Ποίηση (Το άξιον εστί), Εκδόσεις Ίκαρος 2002, Σσ.118-183, Πρώτη Έκδοση Έργου:1959
Η αρχιτεκτονική δεν είναι απλά µια επιστήµη που εµπνέεται από την τέχνη και αµφίδροµα, µε αποστολή να καλύπτει απλά εργονοµικές ανάγκες διαβίωσης του ανθρώπου. Είναι η δυναµική σύνθεση της επιστήµης και των τεχνών, ώστε ο χώρος να µετουσιωθεί σε πολιτισµικό αφήγηµα και να λειτουργήσει µε τον ρόλο του αντάξιου και βιώσιµου πόρου εµπειριών υψηλής αισθητικής ιστορικής µνήµης και περιβαλλοντικής συνείδησης, από τη ζωή για τη ζωή!!! Ο χώρος αφηγείται, αποκαλύπτει αξίες και συνθέτει διαφοροποιηµένα βιώµατα, προσωποποιηµένες εµπειρίες. Είναι µια διαχρονική αξία που ανέκαθεν ισορροπεί αυθεντικές αφηγήσεις µε µορφολογική καθαρότητα και κατασκευαστική λειτουργική οντότητα και ενεργοποιεί το συναίσθηµα, συνθέτοντας αξιοµνηµόνευτες εµπειρίες . Ταυτόχρονα διαµορφώνει µια πολύτροπη γλώσσα αισθήσεων και ενθυµήσεων αξιοποιώντας τοπικά δοµικά υλικά, παραδοσιακή τεχνογνωσία και πρακτικές, σηµατοδοτώντας µια ισόρροπη διάδραση στο κτισµένο και φυσικό περιβάλλον.
Ένα συνέδριο που επιδιώκει τον γόνιµο διατοµεακό διάλογο της αρχιτεκτονικής, του τουρισµού, του πολιτισµού και των νέων τεχνολογιών, αφήνει ως παρακαταθήκη µια αξιοµνηµόνευτη εµπειρία, διεπιστηµονική, αλληλεπιδραστική πολυαισθητηριακή και πολυτροπική, αδιαµφισβήτητα ανεκτίµητη για την προοπτική των αποτελεσµάτων του. Έχοντας εντυπωσιαστεί από τη διοργάνωση της Design Ambassador δύο χρόνια πριν, όταν ανακάλυψα τυχαία το concept Hotel Experience, µια µοναδική διοργάνωση που υλοποιήθηκε στις 5 και 6 Οκτωβρίου 2024 στο Ωδείο Αθηνών, συνδυάζοντας την έκθεση µε το συνέδριο, µε την εµπειρία στο επίκεντρο του τουρισµού, άρχισα να επαναπροσδιορίζω το ενδιαφέρον µου για το πεδίο της φιλοξενίας στον τουρισµό. Την σκηνογραφία τότε έχει αναλάβει η Εύα Μανιδάκη από το Flux Office, ενώ στη σκηνή παρευρέθηκαν κορυφαίοι ξενοδόχοι από την Ελλάδα και το εξωτερικό, αρχιτέκτονες και επαγγελµατίες του τουρισµού.
Και επιζητώντας µε αγωνία να µην λείψω και από την επόµενη HOTEL EXPERIENCE στην ΤΕΧΝΟΠΟΛΗ τον Οκτώβριο του 2025, άρχισα να παρατηρώ συστηµατικά στην καθηµερινότητά µου τις επιλογές στις υλικότητες το design το φυσικό και τεχνητό φως, αλλά και την αίσθηση της ατµόσφαιρας που εκπέµπει ένας χώρος εσωτερικός ή εξωτερικός, προκειµένου οι χρήστες να βιώσουν εµπειρίες µε βάθος που θα τις προσλάβουν καταλυτικά.
Ο διαχρονικός µου θαυµασµός για τους εµπνευσµένους αρχιτέκτονες εστιάστηκε στον ρόλο τους στον τουρισµό µε τη πεποίθηση πλέον ότι η αρχιτεκτονική διαµεσολαβεί κρίσιµα µε άξονες το µέτρο και τη λειτουργία, την αυθεντικότητα στο φυσικό περιβάλλον και τον µινιµαλισµό στον εσωτερικό χώρο, στις φόρµες και στο χρώµα και βέβαια µε τους κώδικες όλων των τεχνών. Μέληµα της η ικανοποίηση των αναγκών του ανθρώπου για το ΕΥ ΖΗΝ µέσω της διαρκούς αναζήτησης της βέλτιστης ποιότητας της οργάνωσης των κοινόχρηστων και ιδιωτικών χώρων στους ξενοδοχειακούς οργανισµούς και διασφάλισης των µέγιστων δυνατοτήτων για ευζωία και αναζωογονητική ευφορία.
Ήταν αναµενόµενο το ενδιαφέρον µου, να κορυφωθεί για το Forum στο Κέντρο Αρχιτεκτονικής της Μεσογείου στην πόλη των Χανίων, στο Μεγάλο Αρσενάλι και αυτή τη φορά µε τη σφραγίδα της Design Ambassador, µε µια άλλη όµως ενδιαφέρουσα θεµατική Και µε την ΣΥΝεπιµέλεια ενός αρχιτέκτονα που τον γνωρίζω πάρα πολλά χρόνια µε αφετηρία µια ανατρεπτική εικαστική εγκατάσταση του στα τείχη της πόλης µας. Από τότε τον παρακολουθώ µε θαυµασµό για τα καινοτόµα βήµατα του και το ασίγαστο πάθος του στο πεδίο της αρχιτεκτονικής, καθώς παράγει και συνεργάζεται σε έργα µε υψηλή ποιότητα, τα οποία όµως επικοινωνεί µε µια αξιοσηµείωτη πηγαία σεµνότητα.
Η αναφορά στο σηµερινό αφιέρωµα, στο συνέδριο που πραγµατοποιήθηκε στις 22 Νοεµβρίου στο εµβληµατικό Μεγάλο Αρσενάλι στα Χανιά. Η διοργάνωση του πραγµατεύτηκε το πεδίο όπου η επιχειρηµατικότητα, η αρχιτεκτονική και η τεχνολογία ως µέσο υλοποίησης πολιτικών γεννούν σύγχρονα πρωτόκολλα για τον ελληνικό τουρισµό και την ποιότητα των τόπων. Στην περίπτωση της Κρήτης, ο τοπικός τρόπος ζωής λειτουργεί ως σταθερή αξία που διαµορφώνει τη βιωσιµότητα του νησιού, της οικονοµίας και της πολιτιστικής συνέχειας. Η συζήτηση εστίασε στη σχέση µεταξύ τεχνολογίας και πολιτισµού: πώς προστατεύεται η ταυτότητα ενός τόπου όταν η πίεση της ζήτησης αυξάνεται, πώς η τεχνολογία µπορεί να στηρίξει αποφάσεις χωρίς να διαβρώνει τη χαρακτήρα ενός προορισµού, και ποιες στρατηγικές βοηθούν στη διαµόρφωση µιας ανθεκτικής τουριστικής ταυτότητας.
Ακριβέστερα η ταυτότητα του:6ο Συνέδριο Αρχιτεκτονικής και Τουρισµού, µε θέµα «Humans and Algorithms». Σε συνδιοργάνωση της Design Ambassador, του ηλεκτρονικού περιοδικού Archisearch.gr, του Κέντρου Αρχιτεκτονικής της Μεσογείου, της Περιφέρειας Κρήτης και του Ανδρέα Θεοδωρίδη (Επίκουρος Καθηγητής NYIT, ερευνητής συνεργάτης Yale CEA) και επιµέλεια περιεχοµένου από την ∆ανάη Μακρή (Head of Strategy & Content, Design Ambassador), την Ισαβέλλα Ζαµπετάκη (∆ηµοσιογράφο) και τον Ανδρέα Θεοδωρίδη – µε την υποστήριξη και Αιγίδα του ∆ήµου Χανίων.
Ο δρ Ανδρέας Θεοδωρίδης είναι εν ενεργεία αρχιτέκτονας, ερευνητής και Επίκουρος Καθηγητής στο New York Institute of Technology (NYIT). Κατέχει διδακτορικό από το CASE/RPI, και MSc στα Συστήµατα Βιώσιµου Περιβάλλοντος από το Pratt Institute και συνεργάζεται µε ιδρύµατα όπως το Yale Center for Ecosystems in Architecture. Το έργο του διερευνά τη σύγκλιση της αρχιτεκτονικής, της περιβαλλοντικής τεχνολογίας και της δηµόσιας υγείας, µε έµφαση σε βιοενσωµατωµένα φυτοαναρροφητικά κεραµικά συστήµατα για κελύφη κτιρίων που µετριάζουν την αστική ρύπανση και στηρίζουν την αστική βιοποικιλότητα, δίνοντας πάντα προτεραιότητα στην περιβαλλοντική δικαιοσύνη. Ως επικεφαλής του United Atmospheres συνδυάζει την έρευνα υλικών µε την επιτόπια παρακολούθηση, την αρχιτεκτονική πρακτική και τη συµµετοχή της κοινότητας. Τα έργα του και το ακαδηµαϊκό του έργο γεφυρώνουν τον σχεδιασµό, την κατασκευή και τα περιβαλλοντικά συστήµατα και έχουν εκτεθεί διεθνώς σε διοργανώσεις όπως η Μπιενάλε Αρχιτεκτονικής της Βενετίας, η Τριενάλε Αρχιτεκτονικής του Όσλο, η Μπιενάλε Σχεδίου της Κωνσταντινούπολης και το Πανεπιστήµιο Πρίνστον. Κείµενά του και αποτελέσµατα της έρευνάς του έχουν δηµοσιευτεί σε εκδόσεις όπως το ASHRAE Journal, το OFFRAMP και το Log. Ο Ανδρέας Θεοδωρίδης είναι διδάκτορας του CASE/RPI, κατέχει MSc στα Συστήµατα Βιώσιµου Περιβάλλοντος από το Pratt Institute και συνεργάζεται µε ιδρύµατα όπως το Yale Center for Ecosystems in Architecture.
Παρακάτω το Α΄µέρος από την συνέντευξη που µου παραχώρησε στο πλαίσιο του καταιγισµού των επαγγελµατικών υποχρεώσεων του:
1. Στον τουρισµό καθώς το τοπίο της υψηλής φιλοξενίας ωριµάζει η αρχιτεκτονική υιοθετεί το αρχιτεκτονικό λεξιλόγιο του ανήκειν µε προτεραιότητα στην ανάγνωση του τόπου. Το αρχιτεκτόνηµα δηλαδή να ανήκει σε έναν τόπο, τόσο ως µορφή, όσο και ως ήθος. Στην πολιτισµική ανταπόκριση της αρχιτεκτονικής εµφανίζονται παράλληλα οι προηγµένες τεχνολογίες που απειλούν το αυθεντικό Πόσο διακριτική και ισόρροπη µπορεί να είναι η ευφυία της τεχνολογίας στον πυρήνα της επιδίωξης της ευεξίας σήµερα στον σχεδιασµό σε κάθε επίπεδο ενός ξενοδοχειακού οργανισµού;
Στον σηµερινό χώρο της υψηλής φιλοξενίας η αρχιτεκτονική οφείλει να «ανήκει» στο τοπίο: να συνοµιλεί µε το κλίµα, τις µνήµες και τις καθηµερινές πρακτικές, αντί να επιβάλλει διεθνή πρότυπα. Η ∆ιακήρυξη του Κιότο του Οργανισµού Ενωµένων Εθνών (UNWTO) υπογραµµίζει ότι οι πρωτοβουλίες πολιτιστικού τουρισµού πρέπει να είναι ευθυγραµµισµένες µε τους Στόχους Βιώσιµης Ανάπτυξης και να αξιοποιούν την τεχνολογία έτσι ώστε τα οφέλη να επιστρέφουν στις τοπικές κοινωνίες. Αυτό σηµαίνει ότι η τεχνητή νοηµοσύνη, οι αισθητήρες ή τα συστήµατα εξοικονόµησης πόρων έχουν θέση στην φιλοξενία µόνο όταν παραµένουν αόρατα και λειτουργούν προς όφελος της εµπειρίας, χωρίς να αντικαθιστούν τη σχέση µε τον τόπο. Ο καθηγητής Πάνος Παρθένιος το διατύπωσε εύστοχα: τα ψηφιακά εργαλεία δεν πρέπει να αντικαθιστούν την εµπειρία αλλά να προσθέτουν τρίτη και τέταρτη διάσταση, ενεργοποιώντας τον επισκέπτη ως µέρος του χώρου.
Η διεθνής βιβλιογραφία ενισχύει αυτή τη θέση. Το Global Wellness Institute µιλά για «αναγεννητική» και «αρµονική» αρχιτεκτονική µε χρήση τοπικών υλικών, αποκατάσταση οικοσυστηµάτων, ακουστική και ενεργειακή ευεξία, καθώς και για «σιωπηλή» αρχιτεκτονική και αναλογικούς χώρους που µειώνουν την ηλεκτροµαγνητική ρύπανση. Τεχνολογίες όπως η τεχνητή νοηµοσύνη και τα βιοµετρικά δεδοµένα προτείνονται κυρίως για τον σχεδιασµό και τη διαχείριση πόρων, όχι για να υποκαθιστούν την προσωπική εµπειρία. Αντίστοιχες έρευνες στη αρχιτεκτονική δείχνουν ότι βιοφιλικά περιβάλλοντα µε φυσικά στοιχεία (φως, φυτά, νερό) βελτιώνουν την ανάκαµψη από το στρες, την προσοχή και το αίσθηµα ασφάλειας. Επίσης, µετά την πανδηµία, µελέτες ενισχύουν την ανάγκη για υγιή κτίρια µε σωστή απολύµανση, αερισµό και ανέπαφες τεχνολογίες που προστατεύουν εργαζοµένους και επισκέπτες. Η ενσωµάτωση τέτοιων στοιχείων σε ξενοδοχεία συνδέεται µε καλύτερη ποιότητα ύπνου, µείωση άγχους και µεγαλύτερη δηµιουργικότητα.
2. Πιστεύεις ότι η αρχιτεκτονική επιδιώκει τον ρόλο του πολιτισµικού συνοµιλητή σήµερα διαµεσολαβώντας στο πεδίο του τουρισµού? Το έχει πετύχει αυτό στην πόλη µας?
Η αρχιτεκτονική δεν είναι απλώς τεχνική κατασκευή είναι µια πολιτισµική πράξη που µπορεί να λειτουργήσει ως γέφυρα ανάµεσα στις κοινότητες και τους επισκέπτες, την ενδυνάµωση των γυναικών και των νέων και τη συµµετοχή των τοπικών κοινοτήτων στον σχεδιασµό. Αντίστοιχα, οι κατευθυντήριες οδηγίες του UNWTO για την άυλη πολιτιστική κληρονοµιά ζητούν διαχείριση των πόρων, διάχυση εκπαιδευτικού υλικού και συνεργασία κυβερνήσεων, ιδιωτικών φορέων και πανεπιστηµίων ώστε ο τουρισµός να προστατεύει την κληρονοµιά και να ενισχύει τις κοινότητες.
Η ακαδηµαϊκή βιβλιογραφία επισηµαίνει ότι η παγκοσµιοποίηση οδηγεί στην οµογενοποίηση και την απώλεια αυθεντικότητας· για να διατηρηθεί η πολιτιστική ιδιαιτερότητα απαιτείται κοινοκεντρικός τουρισµός όπου οι κοινότητες συµµετέχουν σε όλα τα στάδια σχεδιασµού. Παράλληλα, αναγνωρίζει τις δυσκολίες που συναντούν τα κοινοτικά εγχειρήµατα (χρηµατοδότηση, θεσµικά εµπόδια, αδράνεια των κυβερνήσεων) και προτείνει συνεργατικά µοντέλα διαχείρισης ώστε να επιτευχθεί ισορροπία µεταξύ οικονοµικών οφελών και πολιτιστικής αυθεντικότητας. Η ενεργός συµµετοχή των κατοίκων στον σχεδιασµό και τη διαχείριση µειώνει τις αρνητικές επιπτώσεις του τουρισµού και τους επιτρέπει να ελέγχουν οι ίδιοι τη διαδικασία.
Αυτές οι αρχές συζητήθηκαν και στο συνέδριο «Humans & Algorithms», όπου τονίστηκε ότι η τεχνολογία επανακαθορίζει έννοιες όπως η αυθεντικότητα, η ανθρώπινη σύνδεση και η τοπική ταυτότητα. Ο αντιπεριφερειάρχης κ. Νίκος Ξυλούρης τόνισε ότι ο τουρισµός είναι κεντρικός πυλώνας για την Κρήτη και ότι η σύνδεσή του µε την αρχιτεκτονική ανοίγει µια νέα, πιο σύνθετη ανάγνωση της αισθητικής του τόπου. Για να αποτυπωθεί αυτή η σύνδεση στην πράξη, ο ∆ήµος Χανίων προχωρά στην ίδρυση Destination Management Organization (DMO), όχι ως εργαλείο προβολής, αλλά ως µηχανισµό συντονισµού όλων των δυνάµεων.
Συνεπώς, η αρχιτεκτονική έχει τη δυνατότητα να γίνει πραγµατικός πολιτισµικός συνοµιλητής όταν αξιοποιεί τις τοπικές αφηγήσεις, ενσωµατώνει άυλες πρακτικές και θεσµοθετεί τη συµµετοχή των κατοίκων. Μέσα από συνέργειες όπως το συνέδριο, τις πρωτοβουλίες του CAM και τη δηµιουργία οργανισµών διαχείρισης προορισµού (DMO), τα Χανιά κάνουν βήµατα προς µια ολοκληρωµένη στρατηγική που σέβεται την αυθεντικότητα και ενδυναµώνει την κοινότητα.
3. Θα ήθελες να µας δώσεις κάποια παραδείγµατα ενδεικτικά; Τέσσερα ενδεικτικά παραδείγµατα που παρουσιάστηκαν στο συνέδριο πιστεύω αφορούν πρωτοβουλίες όπου η παράδοση συνδυάζεται µε βιωσιµότητα και αυθεντικότητα:
Αυθεντική κρητική φιλοξενία: Η Κατερίνα Ξεκάλου (AVLI) τόνισε ότι αυθεντικότητα σηµαίνει γνησιότητα, χρόνο και προσωπική εµπλοκή· επένδυσε στην εκπαίδευση εργαζοµένων και επισκεπτών ώστε να αναγνωρίζουν και να στηρίζουν τοπικές πρώτες ύλες, χτίζοντας σχέσεις εµπιστοσύνης µε παραγωγούς. Η αυθεντικότητα χάνεται όταν το κέρδος γίνεται ο µοναδικός στόχος.
Η Αθανασία Μπατάλη περιέγραψε τους digital nomads ως νέους επαγγελµατίες που ζουν και εργάζονται στις γειτονιές, αναζητούν την αυθεντικότητα και «ζωντανεύουν» περιοχές όπως τα Εξάρχεια ο σχεδιασµός οφείλει να αξιοποιεί ανεκµετάλλευτα κτίρια χωρίς να παραγκωνίζει τους µόνιµους κατοίκους.
Η Αλεξάνδρα ∆αλιάνη ανέδειξε την Τήνο ως νησί µε πλούσια υλική και άυλη κληρονοµιά – παραδοσιακή αρχιτεκτονική, δεκάδες χωριά και δραστήρια τεχνουργία (µαρµαροτεχνία, φεστιβάλ, γαστρονοµία ….) που προσελκύει επισκέπτες υψηλού πολιτιστικού κεφαλαίου για να ζήσουν την «αυθεντική πραγµατικότητα» του νησιού.
Η ∆ανάη Μανιαδάκη επισήµανε ότι ο στόχος δεν είναι µια γενική αρχιτεκτονική «γραφή» αλλά η ανάγνωση του ιδιώµατος κάθε τόπου. Παρουσίασε παράδειγµα µιας υπόσκαφης κατοικίας στην Αντίπαρο όπου ζητούµενο ήταν η ανάγκη για διακριτικές παρεµβάσεις που σέβονται την ταυτότητα του τοπίου.
4. Η αρχιτεκτονική είναι µια τέχνη που βοηθά τους καλλιτέχνες να πάψουν να υπερασπίζονται τα όρια των τεχνών γιατί ο αρχιτεκτονικός χώρος είναι ένας διαρκώς εξελισσόµενος χώρος Θα µπορούσαµε να χαρακτηρίσουµε την αρχιτεκτονική ένα είδος κοινωνικής επικοινωνίας και για ποιους λόγους πιστεύεις;
Η Σοφία Μαλανδράκη‑Κρασουδάκη στο συνέδριο τόνισε ότι ο πολιτισµός δεν είναι κάτι που «προβάλλεται» για τον τουρισµό, αλλά η ίδια η απάντηση στο ερώτηµα του τουρισµού· είναι οι άνθρωποι, οι γιορτές, οι µνήµες και οι αισθήσεις. Σύγχρονες προσεγγίσεις στην κληρονοµιά µας θυµίζουν ότι η αυθεντικότητα δεν είναι µια στατική έννοια αλλά ένα φάσµα που διαµορφώνεται από τα συµφραζόµενα και τις κοινότητες, και ότι η αρχιτεκτονική αυθεντικότητα µπορεί να ενισχύσει τη σύνδεση των κατοίκων µε τον τόπο και τη στήριξή τους στον βιώσιµο τουρισµό. Η άυλη κληρονοµιά γαστρονοµία, τελετές, µουσική είναι αναπόσπαστο µέρος αυτής της σχέσης, αλλά χρειάζεται προσεκτική διαχείριση για να µην αλλοιωθεί.
Με αυτή τη σκέψη ως οδηγό, µπορούµε να µιλήσουµε για την αρχιτεκτονική όχι ως µία µονόπλευρη τέχνη, αλλά ως ένα ανοιχτό πεδίο που περιλαµβάνει και τέχνη και επιστήµη: αντλεί από τη µηχανική και τη φυσική για να λύσει τεχνικά προβλήµατα, από την ψυχολογία και τη νευροεπιστήµη για να κατανοήσει πώς οι χώροι επηρεάζουν συναισθήµατα και συµπεριφορές, από την οικονοµία και την κοινωνιολογία για να αξιολογήσει επιπτώσεις σε κοινότητες και ανάπτυξη, από την οικολογία για να δηµιουργεί βιώσιµες κατασκευές, ενώ συνεργάζεται µε την ανθρωπολογία και την ιστορία για να σεβαστεί τον πολιτισµό κάθε τόπου για να αναφέρω µόνο µερικές παραµέτρους της. Έτσι, η αρχιτεκτονική είναι και τέχνη και επιστήµη και κοινωνικός διάλογος δηµιουργεί πλαίσια όπου οι άνθρωποι µπορούν να βιώσουν τον τόπο, να ενισχύσουν τη συνοχή της κοινότητας και να µεταφέρουν αξίες στις επόµενες γενιές, αντί να περιορίζεται απλώς στη «βελτίωση» της εµφάνισης των κτιρίων.
*Ο διάλογος µας µε τον συνεπιµελητή του επιτυχηµένου 6ουΣυνεδρίου Αρχιτεκτονικής και Τουρισµού, µε θέµα”Humans and Algorithms”,που πραγµατοποιήθηκε στις 22 Νοεµβρίου 2025 στα Χανιά, στο Κέντρο Αρχιτεκτονικής Μεσογείου (ΚΑΜ), εστιάζοντας στο πώς η τεχνολογία και η αρχιτεκτονική διαµορφώνουν το µέλλον του βιώσιµου τουρισµού ΣΥΝΕΧΙΖΕΤΑΙ και σε ένα επιπλέον δισέλιδο ( Β΄ΜΕΡΟΣ) λόγω της πυκνότητας των κρίσιµων θεµάτων που προσέγγισε, αλλά και για τις ενδιαφέρουσες θέσεις και προβληµατισµούς που ανέπτυξαν και µοιράστηκαν οι συµµετέχοντες στις θεµατικές συνεδρίες.
** Η Μ.Α.∆ΡΑΚΑΚΗ είναι Επιµελήτρια του Μουσείου Σχολικής Ζωής ∆ήµου Χανίων µε ειδίκευση στην πολιτιστική διαχείριση και πολιτισµική επικοινωνία
*** Θερµές ευχαριστίες στον Ανδρέα Θεοδωρίδη για τον χρόνο που µου αφιέρωσε και κυρίως για την τιµή της πολύχρονης εµπιστοσύνης του
*** Το φωτογραφικό υλικό είναι της Μαρίας Χουλάκη και παραχωρήθηκε µέσω του κ. Θεοδωρίδη για τις ανάγκες των αφιερώµατων ΠολιτισµΩΣ στην εφηµερίδα ΧΑΝΙΩΤΙΚΑ ΝΕΑ
ΑΝΑΛΥΤΙΚΟΤΕΡΑ ΣΤΙΣ ∆ΙΕΥΘΥΝΣΕΙΣ
https://www.archisearch.gr/architecture/architecture-and-tourism/
Κέντρο Αρχιτεκτονικής Μεσογείου
https://www.facebook.com/CenterForMediterraneanArchitecture/?locale=el_GR
https://2024.hotelexperience.gr/
https://www.eventora.com/el/Events/architecture-tourism-conferenc-3
