[…]
«Για µένα πατέρα απ’ την ευτυχία σου άλλο πιο πολύτιµο τίποτα. Για τα παιδιά τι άλλο πιο πάνω απ’ του ευτυχισµένου πατέρα την εύκλεια και τι για τον πατέρα απ’ το καλό των παιδιών; Μη λοιπόν µια άποψη µόνο ότι αυτό που λες είναι σωστό τίποτα άλλο. Πατέρα, όποιος νοµίζει αυτός µόνο σκέφτεται και µόνο αυτός έχει γλώσσα να βγάλει και δεν έχει άλλος, ή ότι µόνο αυτός τα τολµά αυτόν πατέρα, αν τον ανοίξεις να δεις, άδειος θα δείξει. Ο άνθρωπος πατέρα και σοφός να είναι δεν είναι ντροπή να µαθαίνει απ’ τους άλλους και να µην το τεντώνει.»
[…]
«∆ώσε τόπο στην οργή, πατέρα. Άλλαξε. Κι αν χωράει να πω, νεότερος, γνώµη θa ‘λεγα να γεννιέται παντογνώστης ο άνθρωπος. ∆εν γίνεται όµως. Γι’ αυτό να το µαθαίνουµε το σωστό κι από άλλους.»
Σοφοκλής (496-406 π.Χ.)i
Σύµφωνα µε τα πορίσµατα της UNICEF η βία κατά των παιδιών είναι ευρέως διαδεδοµένη και πλήττει εκατοµµύρια παιδιά παγκοσµίως. Η Παγκόσµια Ηµέρα για τα ∆ικαιώµατα του Παιδιού εορτάζεται κάθε χρόνο στις 20 Νοεµβρίου, µε αφορµή την υιοθέτηση από τον ΟΗΕ το 1989 της Σύµβασης για τα ∆ικαιώµατα του Παιδιού, η οποία κατοχυρώνει δικαιώµατα προστασίας, παροχών (υγεία, εκπαίδευση) και συµµετοχής των παιδιών. Υπάρχει και µια άλλη σχετική ηµεροµηνία, η 11η ∆εκεµβρίου, που έχει καθιερωθεί για την ευαισθητοποίηση κατά της βίας κατά των ανηλίκων. Η βία κατά των παιδιών -είτε σωµατική, συναισθηµατική ή σεξουαλική- αποτελεί παγκόσµιο πρόβληµα δηµόσιας υγείας που λαµβάνει χώρα σε σπίτια, σχολεία, κοινότητες και διαδίκτυο. Οι επιπτώσεις της είναι σοβαρές και οδηγούν σε τραυµατισµούς, σεξουαλικώς µεταδιδόµενα νοσήµατα, προβλήµατα ψυχικής υγείας, όπως άγχος και κατάθλιψη, ακόµα και θάνατο. Η έκθεση σε βία σε µικρές ηλικίες µπορεί να προκαλέσει τοξικό στρες, επηρεάζοντας την ανάπτυξη του εγκεφάλου, και να οδηγήσει σε επιθετικότητα, κατάχρηση ουσιών και εγκληµατική συµπεριφορά. Τα παιδιά που βιώνουν βία είναι επίσης πιθανό σαν ενήλικες να αναπτύξουν επαναλαµβανόµενα µοτίβα συµπεριφοράς αναπαράγοντας τον φαύλο κύκλο της βίας και του τραύµατος, επηρεάζοντας έτσι ολόκληρες κοινότητες.ii
Η δηµοσιοποίηση του παρακάτω διαλόγου της γράφουσας µε έναν έφηβο Α΄ Λυκείου είναι πραγµατικό γεγονός και συνέβη αναπάντεχα καθώς ολοκληρωνόταν το Εργαστήριο Σύνθεσης τεχνών και Οπτικοακουστικής Παιδείας ( M LAB) στα µέσα του Νοέµβρη 2025 στο Μουσείο Σχολικής Ζωής ∆ήµου Χανίων iii
(∆εν τον είχα δει ξανά… Σπινθηροβόλο βλέµµα, ψηλός, ντυµένος µε µαύρα αθλητικά ρούχα. ∆εν µε ρώτησε αν µπορούσε να µπει… Μονάχα διέτρεξε αστραπιαία µε τη µατιά του 2 φορές όλες τις επιφάνειες του χώρου ξεκινώντας, από ψηλά αλλά χωρίς να παραλείψει και τα χαµηλά σηµεία)
-Μα τι είναι όλα αυτά που είναι γραµµένα στους τοίχους; Τόσα πολλά; Ποιος θα τα διαβάσει όλα αυτά;
-Ναι έχεις δίκιο, αλλά σκεφτήκαµε να υπάρχει παιχνίδι γραφής και χρωµάτων φωτός τεχνητού γιατί δεν υπάρχει παράθυρο, γι’ αυτό βάλαµε τα χρώµατα που γεννούν όλα τα υπόλοιπα και έχουµε προβλέψει και γραµµές στο πάτωµα και στον τοίχο. Το πάτωµα δεν είναι έτοιµο… Θέλεις να το δεις το σχέδιο µας; Σε ποια τάξη πας;
-Είµαι Λύκειο Επαγγελµατικό, Α΄ τάξη…
-Πιστεύεις ότι όλα όσα είναι γραµµένα δεν θα διαβαστούν;
-Όχι, µε τίποτα όλα µε µια φορά!
-Μα αυτό το Μουσείο το επιδιώκει. Να επιστρέφουν όσοι έρχονται. Είναι κείµενα που έχουν γραφτεί από ανθρώπους που τα πίστευαν και ήθελαν να τα κάνουν έργο…. Και το κατάφεραν… Σχεδιάσαµε την αφήγηση του Μουσείου για να έρχονται ξανά και ξανά οι επισκέπτες µας εδώ… Εσύ ποια φράση θα κρατούσες από όλα αυτά τα µικρά µεγάλα λευκά µαύρα χρυσαφένια γράµµατα; Θέλω να επιλέξεις µια φράση από τα πιο µικρά και µια φράση από τις µεγαλύτερες κλίµακες γραµµάτων…
Οξυδερκής παρατηρητής αποδείχτηκε, µε µια ανατρεπτική ανάγνωση που συντελέστηκε ταχύτατα για να σταµατήσει στις φράσεις: «Οι µαθητές πηγαίνουν να συναντήσουν την τέχνη… «Εκεί η έννοια του ανήκειν και της προοπτικής του…»
-Γράφετε ψέµατα και έχετε κάνει µεγάλό λάθος… Οι µαθητές πηγαίνουν να συναντήσουν την τέχνη. ∆εν συµβαίνουν αυτά σήµερα… ∆εν πάµε και αν πάµε, δεν γίνεται συνάντηση…
-Τι εννοείς;
-Ακούµε, βλέπουµε, αλλά δεν εκφράζουµε αυτό που µας εκφράζει… Φεύγουµε και τελειώνει εκεί… Τις περισσότερες φορές βιαζόµαστε…
– Καταλαβαίνω… Για τον λόγο αυτό διάλεξες την φράση µε την προοπτική;
-Μα θέλω να σκέφτοµαι το µέλλον και να περιµένω… Κάτι να περιµένω για µένα, ίσως και για τους άλλους… Καλύτερο φυσικά…
[…]Σιωπή
Όταν µε βρήκε στον πάγκο εργασίας, είχα τα ευρήµατα από τον περιβάλλοντα χώρο του Μουσείου και έναν ξεχασµένο καµβά από ένα θερινό εργαστήριο εφήβων και παιδιών δηµοτικού στο Μουσείο.
-Τι είναι αυτά, µε ρώτησε µε έκπληξη. Πού τα βρήκατε;
-Εσύ πώς τα βλέπεις;
-Είναι σπασµένα αρχαία; Προσέξτε θα σας βάλουν φυλακή…
-Έχουµε ρωτήσει την Αρχαιολογική Υπηρεσία και µας είπαν ότι µπορούµε να τα έχουµε. Ξέρεις τα βρήκαν άλλα παιδιά σαν και σένα πριν χρόνια όταν ξεκινούσε το Μουσείο και σκάβαµε στα πεύκα στην άλλη πλευρά µε ένα µηχάνηµα για να φροντίσουµε τον εξωτερικό χώρο.
-Εγώ τα έφερα σήµερα εδώ, γιατί θέλω µέσα στο εργαστήριο αυτό που φτιάχτηκε να είναι χώρος έµπνευσης και συνάντησης τεχνών και ανθρώπων από όλες τις γενιές, σκέφτηκα λοιπόν να βάλω ένα οµαδικό έργο όχι όµως από γνωστούς καλλιτέχνες. Ένα έργο που το έφτιαξαν παιδιά µικρά και µεγάλα σαν και σένα, σε ένα θερινό κύκλο συναντήσεων που είχαµε κάνει παλιά. Μπορείς να µου προτείνεις κάτι;
-∆ηλαδή θα βάλετε αυτά τα σπασµένα αγγεία, µαζί µε το έργο το ηφαιστειακό;
-Γιατί όχι, αφού µας το επέτρεψαν από την Εφορεία Αρχαιοτήτων; Σκέφτεσαι κάτι; ∆ιάλεξε κοµµάτια εσύ και αν θέλεις και έχεις χρόνο φτιάξε τη σύνθεση εσύ!
[…] Σιωπή …Σαν να µην άκουσε τι του είπα….Απορροφηµένος στον εσωτερικό του διάλογο…
-«Οι µαθητές πηγαίνουν να συναντήσουν την τέχνη…». Εκεί γιατί δεν βάλατε γραµµή όπως στον κόκκινο τοίχο που γράφει το αντίθετο «Η τέχνη πηγαίνει να συναντήσει τους µαθητές». Έχει κενά, η ιστορία σας… “MIND THE GAP”. To ξέρετε αυτό;
-Ναι πώς δεν το ξέρω. Εσύ; Το κενό δεν εννοείς; -Ναι, περίπου. Εγώ τρέχω και κάνω στίβο µετ ’εµποδίων. Αλλά το βαριέµαι …Το gap είναι κάτι άλλο. Ψάχνω να βρω πού ανήκω… Σε ποιον τόπο… Σε ποιον χρόνο… ψιθύρισε. Μένω εδώ στην περιοχή, αλλά συχνά σκέφτοµαι να φύγω ΑΛΛΟΥ… ∆εν ακολουθώ τους συµβατικούς χρόνους και χώρους. Είµαι διαφορετικός πιστεύω….
– ∆ηλαδή;
– Μπήκα γιατί είδα την πόρτα ανοιχτή και άκουσα µουσική. Και γιατί µου µιλήσατε! Και γιατί µιλάµε και εσείς µε ακούτε…
-Ανήκω τι σηµαίνει για σένα;
-Eκεί που µε αποδέχονται, όχι εκεί µου µε ανέχονται …Εκεί όπου µε κάνουν να νιώθω ότι έχω αξία!! Σε περιβάλλον που νιώθω ότι µε αγαπάνε, ότι µε δέχονται όπως είµαι… Θέλω να πιστεύουν σε µένα …Να µε αφήνουν να κάνω λάθη… Να µε ακούνε όχι όταν µιλάω µόνο για να απαντήσω, αλλά όταν θέλω να πω αυτό που είναι δικό µου ….Από µέσα µου…. Όχι δεν ανήκω εκεί που µε διώχνουν. Εκεί δεν µπορώ να ανήκω!!! Και δεν µπορώ να µε βρω και να ΖΩ πραγµατικά ΕΚΕΙ…
-Και πως δηλαδή είναι να ζεις πραγµατικά;
-Να κάνεις λάθη. Να µην φοβάσαι, αλλά να αισθάνεσαι ότι είσαι εσύ και µπορείς να γνωρίσεις καλύτερα τον εαυτό σου. Εκεί που καταλαβαίνεις µπορείς και τι δεν µπορείς Εκεί που κάνεις λάθη, αλλά µαθαίνεις πώς να γίνεις καλύτερος…Εκεί που σε παροτρύνουν πώς να ανακαλύψεις το περιβάλλον γύρω σου… Πώς να ψάξεις εµπειρίες που θα σου µάθουν κάτι χρήσιµο….
-Συµφωνώ µαζί σου! Και αυτό όσο ζεις να το ψάχνεις να το προσπαθείς…Το πετυχαίνουµε όµως αυτό εύκολα;
[…] Σιωπή
Την απάντηση την ξέρουµε και οι ∆ΥΟ…
Μετά από λίγο εκείνος έσπασε πρώτος τη ΣΙΩΠΗ ΤΗΣ ΣΚΕΨΗΣ, κοιτώντας προσεκτικά το ηφαίστειο του µαύρου καµβά…
-Η χρυσή γραµµή που θα προσθέσω θα έχει ανοδική πορεία Σα να σηµαδεύει τον ουρανό. Οι γραµµές θα τέµνονται σαν σπαθιά γιατί αν δεν πολεµήσεις, αν δεν µονοµαχήσεις, δεν θα επιβιώσεις, δεν θα αντέξεις τελικά… Και έχω σκεφτεί και τον τίτλο του έργου!
-Αλήθεια; Μπράβο!
-Ναι. «ΣΠΑΡΑΓΜΑΤΑ»
-Έχεις ακούσει αυτή τη λέξη; Ξέρεις τη σηµασία της; Ναι έχω µια φίλη που µου λέει συνέχεια «σπάραξα στο κλάµα». Άσχετο;
– Όχι, καλά το πας. Εσύ κλαις καµιά φορά; Όχι εγώ κλαίω χωρίς δάκρυα Γίνοµαι κοµµάτια όµως.
-Το είπες, λοιπόν! Σπαράγµατα είναι κοµµάτια που κάποιος όµως τα έχει σπάσει µε βία. Μα πώς γίνεται να κλαις χωρίς δάκρυα;
-Γίνεται γιατί δεν θέλεις να σε χαρακτηρίσουν αδύναµο…
-Και τότε «σπας» µέσα σου. Να, είναι όπως τη βία .∆εν είναι ανάγκη να σε χτυπήσουν!
Μπορείς να σπαράζεις µόνο µε αυτά που θα σου συµβαίνουν, χωρίς να κάνεις τίποτα εσύ, χωρίς να φταις εσύ….
-∆ηλαδή;
-Μορφές βίας είναι πολλές, το ξέρετε έτσι. Αλλά και τα «σπαράγµατα» σας είναι πολλά!
Τι να πρωτοβάλουµε στον πίνακα; Να θάψουµε το ηφαίστειο; Όχι φυσικά γιατί έχει όλα τα χρώµατα και εκπέµπει δύναµη, φλόγα!
-Πόσα κοµµάτια θέλεις να βάλουµε;
Πολύ λίγα! Αυτά νοµίζω! Αυτά προτείνω, εγώ!!! Αλλά εσείς συµφωνείτε;
Σε χρόνο ρεκόρ αφού παρατήρησε πολύ προσεκτικά τα ευρήµατα του λόφου του Μουσείου επέλεξε χωρίς δισταγµό…
-Θέλω να τα ενώσω µε τα χρώµατα του ηφαιστείου!
Για να µην είναι… «σπαράγµατα» πια…
Να µην νιώθουν βία …
Να ανήκουν!!! Να είναι µαζί!!!
Να συνεχίζουν!!!! Να συνδέονται!!!
Να µην φαίνονται τραυµατισµένα!!!!
Να δείτε τι θα κάνω. Αυτό το χρώµα εδώ κάτω είναι στεγνό και µονότονο
Φαίνεται αδιαπέραστο. Αυτό θα το αλλάξουµε ….ΜΠΟΡΩ!!!
-Μάλλον το έβαλαν τα παιδιά το καλοκαίρι για να κρύψουν το χρώµα που έτρεξε κατά λάθος και χάλασε το πλαίσιο το µαύρο. Σε ενοχλεί;
-Ναι είναι σκληρό σαν τσιµέντο. Νεκρό χωρίς αναπνοές …Λέω να το χαράξω. Με αφήνετε;
-Μα πώς θα το κάνεις;
-Με το µικρό κοπίδι που έχετε, εδώ στη βάση του. Είµαι σίγουρος ότι θα βρω το χρώµα που θα νικήσει το µαύρο…
Με θυµό και ένταση µε πυρετώδεις επαναλαµβανόµενες χαράξεις άρχισε να οδηγεί το κοπίδι µου στη βάση του καµβά από τη µια άκρη στην άλλη. Ήταν σαν να ήθελε να βασανίσει τη χρωµατική ύλη ….Η λεπίδα ξαφνικά έσπασε στα δύο. Με κοίταξε…. Περίµενε ότι θα του πω να σταµατήσει… Συνέχισε, του είπα καθησυχαστικά. Θα βρεις χρώµα… Μπορείς και µε το κοµµάτι της λεπίδας που έµεινε Αλλά πρόσεχε µην κοπείς! Πιστεύω ότι θα τα καταφέρεις…
Οι χαράξεις του υπαρξιακές µε την επίφαση της διερεύνησης, µε πείσµα για µια αλλαγή – ανασυγκρότηση της δικής του πρότασης. Επαναλαµβανόµενες σταθερές κινήσεις και το βλέµµα του προσηλωµένο στην κίνηση… Κίνηση µε δυναµική µεθοδικότητα, µε πείσµα, αλλά και µε προσπάθεια να προστατεύσει τη βάση του έργου… ∆εν σήκωσε το βλέµµα του και δεν τον διέκοψα σιωπηλή περιµένοντας….
Σκεφτόµουν καθώς τον παρατηρούσα αµίλητη µε δέος: Ασυµβίβαστη τέχνη, ελεύθερη, αιχµηρή, αλλά και πνευµατώδης έκφραση βαθύτερου αγγίγµατος, αγωνιώδης µε κριτική µατιά και σκέψη, οδύνη, αλλά και σκληρότητα… ∆εκτικός όµως στον διαλεκτικό ιµάντα της τέχνης µε φροντίδα για αυτό που του εµπιστεύτηκα….Τα τυπικά χαρακτηριστικά ενός έφηβου που παρερµηνεύονται συνήθως και συµπυκνωνονται στην λέξη «ΑΝΤΙ∆ΡΑΣΗ».
-Το βρήκαµε, µου είπε χαρούµενος και µε κοίταξε χαµογελώντας για πρώτη φορά από τη στιγµή εισόδου του στο Μουσείο. Κίτρινο βγήκε… ∆εν µοιάζει σαν να είναι η πηγή των αχτίνων που έβαλα πριν;
Πώς το ήξερες; Έµοιαζες σίγουρος… Το κατάφερες!!! ΜΠΡΑΒΟ!! Ήξερα ότι θα το πετύχεις!! Τι είναι αυτό που ΄κάνει κατά τη γνώµη σου ένα έργο τέχνης ζωντανό και ενδιαφέρον;
-Μα είναι απλό. Φυσικά να του δίνεις εσύ το νόηµα της ύπαρξης του, είτε είσαι καλλιτέχνης, είτε είσαι κοινό, είτε είσαι συνδηµιουργός, είτε είσαι περαστικός… Χα! Χα! Σαν εµένα, δηλαδή… Η µόνη στιγµή που ένα τεράστιο πλατύ χαµόγελο φώτισε το πρόσωπό του.
Νέοι συµβολισµοί, νέες συσχετίσεις, νέο έργο για µια νέα σχέση µε το Μουσείο και ΝΑΙ ΣΙΓΟΥΡΑ σε αυτή τη γενιά των ανήσυχων και περιθωριοποιηµένων εφήβων αντάξια η έννοια της προοπτικής της αποστολής του Μουσείου Σχολικής Ζωής µε έδρα την περιοχή Νεροκούρου.
Ένας απρόσµενος αυθεντικός διάλογος που αποκάλυψε µια δραµατική σύνθεση και την αναζήτηση µιας σύνδεσης συγκινησιακής ενός έφηβου που µπήκε απλά στο Μουσείο και έµεινε γιατί και θέλησε να εκφραστεί διαφορετικά και ελεύθερα…
Χρωµατική συµφωνία µε µοναδικες χρωµατικές κηλίδες και σκούρα νεφελώµατα που συναντήθηκαν µε θραύσµατα αγγείων από το δάσος του Μουσείου… Ενεργειακές πηγές της χρωµατικής ύλης σε έναν µαύρο καµβά που ένα καλοκαίρι γεννήθηκαν από την χαρά και το τραγούδι παιδιών ∆ηµοτικού και Γυµνασίου που έπιασαν για πρώτη φορά πινέλο και µαγείρεψαν µε τα χρώµατα. Τα παιδιά τότε ανέµελα µε απόλαυση αποτύπωσαν πλούσιες χρωµατικές ηφαιστειακές εκρήξεις µέσα από την καρδιά της αυθεντικής παιδικής δηµιουργίας. Ένας έφηβος σήµερα απρόσµενος επισκέπτης, εν δυνάµει καλλιτέχνης, µπόρεσε χαρισµατικά να συνθέσει και να αναπτύξει ένα συγκλονιστικό καλλιτεχνικό έργο αποδίδοντας εύγλωττα το δυναµικό νόηµα της αέναης συνάντησης της πολιτιστικής κληρονοµιάς και της πηγαίας σύγχρονης καλλιτεχνικής έκφρασης. Και φυσικά να εκπέµψει εύγλωττα τον κόσµο των εφήβων…
«Η παγκόσµια γλώσσα των συµβόλων στα εικαστικά έργα τέχνης είναι ξεκάθαρο ότι η ενιαία πανανθρώπινη παγκόσµια καλλιτεχνική γλώσσα των πανάρχαιων αρχέτυπων, σηµατοδοτεί την ενότητα του ανθρώπινου γένους και οριοθετεί τα στοιχεία που συνενώνουν τον άνθρωπο που αντιπαλεύει µε την φύση και το είναι του. Το εικαστικό έργο τέχνης συγκινεί και λυτρώνει τον άνθρωπο ανοίγοντας του δρόµους επικοινωνίας, ενότητας, ταύτισης, αυτογνωσίας, έκστασης και πνευµατικότητας. Μέσω της τέχνης και των εικαστικών τεχνών ειδικότερα ανοίγονται δρόµοι διερεύνησης των φυσικών δυνάµεων και της νοµοτέλειας που ενυπάρχει στην φύση. Ο άνθρωπος ενσωµατωµένος στην φύση, ανακαλύπτει τον δρόµο για την πρόσκτηση επίγνωσης, ορίων και µέτρου αλλά προσδιορίζει και την θέση και τον ρόλο του στον κόσµο. Το εικαστικό έργο τέχνης ως αυτόνοµη οντότητα, µας µιλά µε την δοµή την µορφή και το περιεχόµενο του, συγκροτηµένο σε ένα αδιάσπαστο σύνολο και καλεί τον θεατή να επικοινωνήσει µε την εσωτερική του φωνή, σε µια εκστατική εσωτερική πνευµατική επικοινωνία του είναι. Αυτός είναι ο µόνος δρόµος.
Η κάθε εποχή µε βάση το κεφάλαιο που της κληροδοτούν οι προηγούµενες εποχές πραγµατώνει το δικό της ταξίδι στον κόσµο και το ίδιο συµβαίνει µε τον καλλιτέχνη και το έργο τέχνης, που διεκδικεί την πρώτη θέση, µιας και το παρόν, είναι φυσικό να είναι το µόνο που πραγµατικά έχει σηµασία. Η ενότητα η σύνδεση και το ενιαίο µέσα στο άχρονο και το αιώνιο που διέπεται από την ίδια νοµοτελειακή σύστασή είναι δεδοµένη. Ο άνθρωπος βιώνει τον κόσµο µέσα από την µερική αντιληπτική του ικανότητα αλλά στο βαθύτερο είναι του, η δοµική σύσταση του ανθρώπου µες από την εξέλιξή και τον πολιτισµό παραµένει η ίδια.
Κάθε γενιά σαν τον Σίσυφο καλείται να σηκώσει το βάρος της ανθρώπινης µοίρας να δώσει τις δικές της απαντήσεις και να παραδώσει την σκυτάλη στους επόµενους.»iv
Mε αφορµή την παγκόσµια ηµέρα ευαισθητοποίησης κατά της βίας των ανηλίκων-Παγκόσµια ηµέρα δικαιωµάτων του παιδιού. Αφιερωµένο το σηµερινό κείµενο σε όλα τα παιδιά που µεταγγίζουν δύναµη και ανεξάντλητο πλούτο ιδεών στην αποστολή του Μουσείου Σχολικής Ζωής από το 2006 έως σήµερα! ΣΑΣ ΕΥΧΑΡΙΣΤΟΥΜΕ!
ΣΕ ΣΑΣ ΑΝΤΑΞΙΑ η έννοια του ΑΝΗΚΕΙΝ και της ΠΡΟΟΠΤΙΚΗΣ του!
*Η Μ.Α. ∆ρακάκη είναι επιµελήτρια του Μουσείου Σχολικής Ζωής ∆ήµου Χανίων, Παιδαγωγός και εκπαιδεύτρια ενηλίκων
ΑΝΑΛΥΤΙΚΟΤΕΡΑ ΣΤΙΣ ∆ΙΕΥΘΥΝΣΕΙΣ
ΕΠΊΣΗΜΟΣ ΙΣΤΟΤΟΠΟΣ ΣΕ ΕΞΕΛΙΞΗ www.school-life.gr
F/b @ΜΟΥΣΕΙΟ ΣΧΟΛΙΚΗΣ ΖΩΗΣ
f/b @ΜΟΥΣΕΙΟ ΣΧΟΛΙΚΗΣ ΖΩΗΣ_ΒΛΕΠΟΥΜΕ ΑΛΛΙΩΣ
