«Ένα καροτσάκι τέσσερις Απρίληδες το σέρνουν στο στρατί – στρατί του γαλαξία,
τέσσερις Απρίληδες µε σέρνουν µες στον ουρανό.»
ΓΙΑΝΝΗΣ ΡΙΤΣΟΣ / «Πρωινό Άστρο»
Στον Ρίτσο, ο θάνατος είναι η στάχτη από την οποία γεννιέται το νέο «άστρο» του. Η γέννηση («Πρωινό Άστρο») και η θυσία («Επιτάφιος») είναι οι δύο όψεις του ίδιου νοµίσµατος: της ζωής που αρνείται να ηττηθεί… Συνδυάζοντας τους «Απρίληδες» µε τον αριθµό «τέσσερα», ο Ρίτσος δηµιουργεί µια εικόνα αήττητης ελπίδας! Υπενθυµίζει µε τους 4 Απρίληδες του, ότι η άνοιξη (Απρίλιος) πολλαπλασιασµένη επί τη σταθερότητα (τέσσερα) ισούται µε την αιωνιότητα. Αυτό είναι που «σέρνει» τον ποιητή στον ουρανό. Η βεβαιότητα ότι η ζωή είναι µια καλά θεµελιωµένη γιορτή που θωρακίζει την ύπαρξη απέναντι στην απώλεια. Με το 4 να υπονοεί τις 4 εποχές στον κύκλο του χρόνου που δείχνουν ότι τίποτα δεν µένει στάσιµο και ο άνθρωπος, ως µέρος της φύσης, οφείλει να ακολουθεί αυτόν τον ρυθµό, αναµένοντας πάντα την «Άνοιξη» µετά από κάθε «Χειµώνα»…. Αλλά και µε τα 4 σηµεία του ορίζοντα που συµβολίζουν την οικουµενικότητα.
Όταν «τέσσερις Απρίληδες» σέρνουν το καροτσάκι, η κίνηση αγκαλιάζει όλο τον κόσµο, από την ανατολή ως τη δύση. Το παιδί γίνεται το κέντρο του σύµπαντος και η ελπίδα εναντιώνεται στη ρωγµή στον κύκλο του χρόνου, µε τη γέννηση και το θάνατο να ανατροφοδοτούν αέναα τη ζωή.
Απρίλης, Πάσχα –Πέρασµα, Μεγάλη Εβδοµάδα, πένθος, Σταύρωση Ανάσταση και ο Άνθρωπος …Θύτης, θύµα, ήρωας, αγωνιστής, λεηλατηµένος, κακοποιηµένος, υπερασπιστής, µονοµάχος πρωταγωνιστής, κοµπάρσος, πληγωµένος, επίµονος, παρουσία ή απουσία, ρόλος ή πολλοί ρόλοι, ΑΝΘΡΩΠΟΣ που «ΑΝΩ ΘΡΩΣΚΕΙ» όταν διέρχεται το «ΠΕΡΑΣΜΑ», επιδιώκοντας την πνευµατική εξύψωση ειδικά στις οριακές στιγµές της ύπαρξής του…
∆ιαδοχές, µεταβάσεις πληγές, τραύµατα ,απώλειες οδύνες, µνήµες, αντίσταση, συνέχεια, γέννηση, θάνατος, αναγέννηση… Κύκλοι της ζωής αέναοι, καθώς το πρόσωπο «σπάει» από ρωγµές που το σηµαδεύουν βαθιά και ως πολυτραυµατίας παλεύει να τις επουλώσει … Ή µήπως απλά να τις αποδεχτεί για να συνεχίσει??
Ένα βιβλίο µπορεί να σε συντροφέψει, να σε γαληνέψει, να σε λυτρώσει, να σε εµπνεύσει….. Ακόµη και αν ο τίτλος του είναι «Η ΡΩΓΜΗ ΚΑΙ ΤΟ ΠΡΟΣΩΠΟ»… Αν βέβαια ο συγγραφέας, στην προκειµένη περίπτωση, ο ΜΑΝΟΣ ΛΑΜΠΡΑΚΗΣ, δεν γράφει µε σκοπό να εκδώσει, αλλά προκειµένου να συνοµιλήσει βαθύτερα και ουσιαστικά µε το ΠΡΟΣΩΠΟ το δικό του, αλλά και µε το ΠΡΟΣΩΠΟ του ΑΛΛΟΥ, ΤΟΥ «∆ΙΑΦΟΡΕΤΙΚΟΥ»…Το βιβλίο από τις εκδόσεις ΡΟΠΗ που πρόσφατα εκδόθηκε και παρουσιάστηκε, υποστηρίζει ότι η αυθεντική ύπαρξη και η γραφή, ξεκινούν εκεί όπου τελειώνει η βεβαιότητα, µετατρέποντας το «σπάσιµο», τη ρωγµή, σε έναν νέο τρόπο επαφής µε τον εαυτό και τον άλλον.
Το Πρόσωπο δεν είναι µια στατική εικόνα, αλλά µια διαδροµή µέσα από ρωγµές, δυνάµεις ρέουσες που µετατρέπουν τον άνθρωπο, από «Άτοµο» σε «Πρόσωπο» – σε µια ύπαρξη που ξέρει να αγαπά πέρα από τον χρόνο.
Το βιβλίο του Μάνου Λαµπράκη, «Η Ρωγµή και το Πρόσωπο: Γραφές από τη σιωπή του καιρού» (Εκδόσεις Ροπή, 2026), είναι το βιβλίο που έστρεψε λυτρωτικά τον στοχασµό µου σε 4 δικούς µου Απρίληδες, καθώς για πολλοστή φορά, ο γενέθλιος µήνας µου, αλλάζει προσωπεία για να µου υπενθυµίζει την ιδιαίτερη σχέση µας, η οποία σηµαδεύεται από γέννηση, απώλεια, επιλογή, πνευµατική αντίσταση, σε αέναη αλληλουχία… Παρηγορητής, αλλά και αµείλικτος, ελπιδοφόρος αλλά και οδυνηρός, επιµένει να κυλάει µε τις εκπλήξεις του, µε χαρές και µε ρωγµές, διαµορφώνοντας πλούσια σε ακραίες αντιθέσεις, τη γεωµετρία της οντολογικής σχέσης µου µε τη ζωή και τον χρόνο…. Στη ζωή το φως και το σκοτάδι συνυπάρχουν αναπόφευκτα και αυτή η οντολογική σχέση, είναι η φιλοσοφία του «γίγνεσθαι»…
∆εν µπόρεσα να παρευρεθώ στην παρουσίασή του βιβλίου. Ωστόσο διαβάζοντας το απόσπασµα από τον ευχαριστήριο λόγο του συγγραφέα προς τους παρευρισκόµενους, το µοιράζοµαι ανεπιφύλακτα γιατί είναι αυτό που µε ωθεί να επικοινωνήσω µε τη δική µου ανάγνωση, την ιδιαίτερη δυναµική των γραφών του Μάνου Λαµπράκη :
[…] Θέλω να ξεκινήσω µε αυτό το κείµενο γιατί αισθάνοµαι ότι δεν ζούµε σε µια στιγµή όπου ο πολιτισµός µπορεί να µιλά αθώα, ουδέτερα ή αυτάρεσκα για τον εαυτό του. Ζούµε σε µια ιστορική συγκυρία κατά την οποία η γεωπολιτική βία δεν εµφανίζεται µόνο ως ένα έκτακτο γεγονός, αλλά ολοένα και περισσότερο ως µια σχεδόν κανονιστική µορφή οργάνωσης του κόσµου. Μέσα σε αυτό το τοπίο, τα φεστιβάλ, τα θέατρα, τα µουσεία, οι πολιτισµικοί οργανισµοί, αλλά και τα ίδια τα βιβλία, δεν µπορούν να νοούνται απλώς ως ασφαλείς χώροι πολιτισµικής κατανάλωσης ή ως ουδέτερες νησίδες πνευµατικής ευγένειας. Αντίθετα, γίνονται τόποι ευθύνης, τόποι όπου κρίνεται αν θα διασωθεί η δυνατότητα ενός κοινού κόσµου. Αυτό είναι, σε πολύ βαθύ επίπεδο, και το ερώτηµα της «Ρωγµής και του Προσώπου». Γιατί η ρωγµή δεν είναι µόνο τραύµα, δεν είναι µόνο διάσπαση, δεν είναι µόνο η εµπειρία του κατακερµατισµού που διατρέχει τον σύγχρονο άνθρωπο και τις σύγχρονες κοινωνίες. Είναι ταυτόχρονα και το σηµείο όπου δοκιµάζεται το πρόσωπο: αν θα αντέξει να σταθεί απέναντι στον άλλον, αν θα επιµείνει στην παρουσία, αν θα αντισταθεί στη µετατροπή του ανθρώπου σε εικόνα, σε στατιστικό µέγεθος, σε γεωπολιτικό υπόλειµµα. Γι’ αυτό θέλω να ξεκινήσω από εδώ. Επειδή το ζήτηµα του πολιτισµού σήµερα δεν είναι απλώς η παραγωγή έργων, αλλά η υπεράσπιση της ίδιας της δυνατότητας του ανθρώπου να παραµένει πρόσωπο µέσα σε έναν κόσµο που οργανώνεται όλο και συχνότερα γύρω από τη σύγκρουση, την επιτήρηση, την ισχύ και την κανονικοποιηµένη βία.
Τον συγγραφέα δεν τον γνωρίζω, ωστόσο κατάφερε µε τις γραφές του να µου µεταγγίσει την αίσθηση µιας κοινής θέσης και αντίληψης, µια δύναµη ανεξήγητη, µια συνάντηση εσωτερική, η οποία υπερβαίνει την απλή ταύτιση σκέψης.
Με υπότιτλο «Γραφές από τη σιωπή του καιρού» το βιβλίο, όπως αναγράφεται στο οπισθόφυλλο του, «δεν συγκροτείται ως ερµηνευτικό εγχείρηµα ούτε ως συστηµατική παρέµβαση λόγου. ∆εν φιλοδοξεί να αποδώσει νόηµα αλλά να αντέξει τη διάρρηξή του. Τα κείµενα που απαρτίζουν την Ρωγµή και το πρόσωπο γεννήθηκαν εντός της ροής µιας επιταχυνόµενης δηµοσιότητας στο Facebook εκεί που ο λόγος αποσπάται από το σώµα και η µνήµη υποχωρεί µπροστά στην αδιάκοπη αναπαραγωγή. Η έντυπη µορφή τους δεν λειτουργεί ως κύρωση, αλλά ως καθυστέρηση: ως απόπειρα κατοίκησης του χρόνου όταν αυτός παύει να εγγυάται συνέχεια.
[…]Πρόκειται για µια άτυπη θεολογία της ασυνέχειας, µια µορφή σιωπηλής πνευµατικής αντίστασης. Όχι ως σωτηριολογική διακήρυξη, αλλά ως υπενθύµιση: ότι εκεί που καταρρέει η µορφή, αναδύεται το αληθινό. Ως χειρονοµία µνήµης, επιµονής, σιωπής, ευθύνης απέναντι στο πρόσωπο του άλλου ζωντανού (Λαµπράκης, 2026)
Η τελευταία πρόταση του Μάνου Λαµπράκη, στο οπισθόφυλλο του βιβλίου του, είναι η κατακλείδα µιας ολόκληρης βιοθεωρίας. Η µνήµη για τον συγγραφέα δεν είναι µια παθητική ανάµνηση, αλλά µια εσωτερικευµένη πράξη πνευµατικής αντίστασης. «Μια χειρονοµία µνήµης και επιµονής στη σιωπή του καιρού, µια χειρονοµία ευθύνης απέναντι στο πρόσωπο του άλλου».
Είναι η υπόσχεσή ότι απέναντι στη σιωπή του καιρού, εγώ θα επιµένω να µην χάνω το πρόσωπο και αυτά που µου µετάγγισε, αυτά που µε καθόρισαν. Το Πάσχα, το δικό µου πέρασµα, συµβαίνει κάθε φορά που η µνήµη µετατρέπει µια απώλεια, σε µια πράξη αγάπης και ευθύνης, για τη ζωή που συνεχίζεται…Στη ρωγµή αυτών των ηµερών, εκεί που η γλώσσα της βαθύτερης επικοινωνίας στερεύει, επιλέγω να µην προσπεράσω. Επιµένω να συνδέοµαι µε τη σιωπή του έργου, µε τον σεβασµό της σχέσης, µε την αφοσίωση στις αξίες που εγχάραξαν και τις υπάρχουσες ρωγµές εντός µου…
Το Πάσχα προέρχεται από την εβραϊκή λέξη «Πεσάχ» (Pesach), η οποία σηµαίνει κυριολεκτικά «πέρασµα». Ένα πέρασµα από την απώλεια στην ευθύνη. Μια χειρονοµία µνήµης που βεβαιώνει πως, όσο επιµένουµε στην αξίωση αυτής της σχέσης, το Πρόσωπο του άλλου θα παραµένει για πάντα ζωντανό, σέρνοντας τη δική µας ύπαρξη —όπως οι Απρίληδες του Ρίτσου— µες στον ουρανό.
Η γραφή, όταν συναντά την υπαρξιακή της αλήθεια, παύει να είναι µια απλή παράθεση λέξεων και µετατρέπεται σε µια απόπειρα κατοίκησης του χρόνου. Σε αυτό το ταξίδι, η ρωγµή δεν είναι ένα τυχαίο τραύµα, αλλά η οντολογική συνθήκη που επιτρέπει στο Πρόσωπο να αναδυθεί. Εκεί που η γλώσσα εξαντλεί τα ερµηνευτικά της αποθέµατα, το Πρόσωπο επιµένει ως µια διαρκής αξίωση σχέσης, καλώντας µας να υπερβούµε τη σιωπή του καιρού. Η επιλογή να «κατοικήσεις τον χρόνο» µε αυτόν τον τρόπο, δίνοντας φωνή στο όραµα του άλλου, είναι το πιο ουσιαστικό Πάσχα που µπορεί να βιώσει ένας άνθρωπος και αυτό είναι το µήνυµα των γραφών του συγγραφέα.
Ο Μάνος Λαµπράκης στρέφεται σιωπηρά σε µια επανάσταση της εσωτερικότητας. ∆εν µας καλεί να αλλάξουµε τον κόσµο µε κραυγές, αλλά να τον «κατοικήσουµε» ξανά µε ειλικρίνεια, αναγνωρίζοντας ότι η οµορφιά και το θείο κρύβονται ακριβώς εκεί που τα πράγµατα έχουν ραγίσει. Η «σιωπηλή πνευµατική αντίσταση» στην τέχνη σηµαίνει: Επιµονή στη λεπτοµέρεια, επιµονή στο χαµηλόφωνο, στο ταπεινό, άρνηση να γίνει το έργο τέχνης ένα «προϊόν» προς κατανάλωση.
Το βιβλίο δεν ακολουθεί τη τυπική γραµµική ανάγνωση. Σου δίνει επιλογές να ανασάνεις στην περισυλλογή, να αναστοχαστείς ατοµικά και συλλογικά, να επιστρέψεις, να επιλέξεις την αρχή ή την παύση…
« Περί καλοσύνης», «Το δίκταµο», «Το καντήλι», «Ανάσταση, µια πράξη αγάπης»: 4 συµβολισµοί, ενδεικτικές επιλογές µου, από τις σελίδες του σπουδαίου έργου, στο οποίο είµαι πεπεισµένη ότι θα επιστρέφω ξανά και ξανά…. Παραθέτω αυτούσια αποσπάσµατα από τις γραφές του συγγραφέα Μάνου Λαµπράκη και υποκλίνοµαι στον λόγο του, που ενώ «εξαντλείται», ανθίσταται, µε συσπειρωµένη την ψυχή, το µυαλό και το σώµα, σε µια ΕΞΩΤΕΡΙΚΕΥΣΗ ΝΟΗΜΑΤΩΝ, ΑΘΟΡΥΒΗ ΟΥΣΙΑΣΤΙΚΗ, ΤΑΠΕΙΝΗ, ΑΛΛΑ ΤΟΣΟ ΣΤΕΡΕΑ, ΑΚΛΟΝΗΤΗ ΚΑΙ ΣΥΝΕΙ∆ΗΤΟΠΟΙΗΜΕΝΗ…
Περί καλοσύνης ( σ. 149-150)
[…]Η καλοσύνη δεν έχει θεατές ∆εν απευθύνεται στο κοινό. Είναι η σιωπή απέναντι στον θόρυβο του ναρκισσιστικού εαυτού που θέλει να γίνει εικόνα. Είναι το συµβάν του απαλού µέσα στο κτηνώδες. Ό,τι σήµερα καταγγέλλεται ως αδυναµία, η εν συναίσθηση , η συγνώµη, η ταπείνωση, είναι ήδη η αρχή της καλοσύνης ως µυστικής επιτέλεσης. ∆εν επιζητεί την έγκριση, δεν ελπίζει στην ανταπόδοση Είναι χειρονοµία χωρίς αποδέκτη και ακριβώς γι ’αυτό είναι πράξη αλήθειας. […]Είναι το «δεν απαντώ» , το «δεν επιστρέφω το χτύπηµα», το «παραµένω άνθρωπος» (Λαµπράκης, 2026)
Η καλοσύνη δεν είναι µια αφηρηµένη ηθική για τον συγγραφέα, αλλά η έµπρακτη αξίωση σχέσης. Είναι η δύναµη που µαλακώνει τις γωνίες της ρωγµής και επιτρέπει στο Πρόσωπο να φανερωθεί χωρίς φόβο.
Η φιλοσοφία του δίκταµου (σελ. 189-191)
[…] Η φιλοσοφία του δίκταµου δεν αφορά τη βοτανική, αφορά το βίωµα του ορίου. Το πικρό του στοιχείο δεν σχετίζεται µε τον αποστροφή , αλλά µε την επιστροφή. ∆εν γεύεται κανείς τον δίκταµο για να απολαύσει, τον γεύεται για να θυµηθεί: τον εαυτό, το χώµα, τον κόπο της αναζήτησης. Είναι φυτό που στέκει εναντίον της λήθης.[…] Σε έναν κόσµο γαστρονοµικής υστερίας και αισθητηριακής υπερδιέγερσης ο δίκταµος επαναφέρει µια αρχαϊκή µορφή εγκράτειας. ∆εν διαφηµίζεται. ∆ιασώζεται. ∆εν εισάγεται. Συλλέγεται. ∆εν εξηγείται. Αποδεσµεύεται από το νόηµα. Τοποθετείται σε βράχια, σε φαράγγια, σε µνήµη. Ανήκει σε εκείνες τις µορφές του κόσµου που δεν παράγουν αξία, αλλά αποκαλύπτουν µέτρο. (Λαµπράκης, 2026)
Ένα ενδηµικό φυτό που φυτρώνει στις πιο απόκρηµνες ρωγµές των βράχων Συµβολίζει την επιµονή της ζωής και της µνήµης να ανθίζουν εκεί που το έδαφος είναι ελάχιστο και ο κίνδυνος µεγάλος…
Το καντήλι ( σελ. 191-192)
[…]
Τι σηµαίνει σήµερα να ανάβει κάθε µέρα σε ένα σπίτι, ένα καντήλι µπροστά σε µια εικόνα ή µπροστά σε µια φωτογραφία ενός αγαπηµένου νεκρού? Σηµαίνει µια πράξη αναίτιας εµµονής στο νόηµα. Μία τελετουργία υπενθύµισης ότι ο χρόνος δεν είναι µόνο γραµµικός και απώλεια. Ότι ο άνθρωπος, παρόλη την τεχνολογική υπέρβαση, συνεχίζει να φοβάται το σκοτάδι και συνεχίζει να προσδοκά το φως.( Λαµπράκης, 2026)
Το καντήλι είναι η υλική αποτύπωση της χειρονοµίας ευθύνης. Το φως που συντηρείται στη σιωπή, µια διαρκής νοερή επαφή µε το απόν, αλλά αεί φωτεινό Πρόσωπο…
Ανάσταση, µια πράξη αγάπης ( σ.29-30)
[…]Πολιτισµός είναι να παραχωρείς χώρο σε αυτόν που δεν έχει. Πολιτική είναι να αλλάζεις τον χώρο για να µπορεί να σταθεί και ο πιο αδύναµος. Και Ανάσταση δεν είναι τελετή-είναι µια πράξη πίστης στο ότι ο Άλλος µπορεί να σηκωθεί µόνο αν του απλώσεις το χέρι.
Καλή Ανάσταση-όχι µε λόγια, αλλά µε το βλέµµα που λέει. «Σε βλέπω και δεν θα σε ξεχάσω» […] Και η προσευχή δεν είναι µυστικισµός-είναι κραυγή συµµετοχής σε ό,τι πονά και δεν ακούγεται. Το Πάσχα δεν είναι εικόνες και διαφηµιστικά σποτάκια. Είναι µια µυστική κοινωνία µε τον Άλλον-τον απορριφθέντα, τον εξαντληµένο, τον άστεγο της ελπίδας ( Λαµπράκης, 2026)
Η ανάλυση του Μάνου Λαµπράκη εκφράζει πως το αληθινό πρόσωπο δεν φοβάται τη ρωγµή του· αντίθετα, την αποδέχεται ως το µόνο µονοπάτι προς την αυτογνωσία. Αυτή η «ταπεινή νίκη» δεν αφορά έναν θρίαµβο επί των άλλων, αλλά µια εσωτερική συµφιλίωση µε τις ήττες µας.
Ας είναι η φετινή Ανάσταση µια προσωπική υπόσχεση πως, µέσα από κάθε µας τραύµα, ανατέλλει µια «νίκη, νίκη όπου έχω νικηθεί». Χριστός Ανέστη! Με αέναη ελπίδα και µε ταπεινές νίκες !»
*Η Μ.Α. ∆ρακάκη είναι επιµελήτρια του Μουσείου
Σχολικής Ζωής ∆ήµου Χανίων µε ειδίκευση στην πολιτισµική
επικοινωνία & πολιτιστική διαχείριση
ΑΝΑΛΥΤΙΚΟΤΕΡΑ :
https://www.ropipublications.com/manos-lamprakis/
Βιβλιογραφία -Πηγές
1.Ρίτσος, Γ. Πρωινό άστρο. Πύλη για την Ελληνική Γλώσσα. Ανακτήθηκε 24 Μαΐου, 2025, από greek-language.gr
2. Λαµπράκης Ε.(2026), «Η Ρωγµή και το Πρόσωπο: Γραφές από τη σιωπή του καιρού», Εκδόσεις ΡΟΠΗ
3. Ελύτης, Ο. (1971). Το Μονόγραµµα. Ίκαρος.
*Πηγή φωτογραφιών έργα του Βυζαντινού Ζωγράφου –Αγιογράφου Ιωάννη Μητράκα από τον παρακάτω κατάλογο τέχνης
Μητράκας, Ι. (2007). Ο βυζαντινός κόσµος του Μητράκα: Αναδροµική έκθεση αγιογραφίας και βυζαντινής ζωγραφικής (Κατάλογος έκθεσης, 2 Ιουλίου – 19 Αυγούστου 2007). Βυζαντινό και Χριστιανικό Μουσείο, Υπουργείο Πολιτισµού
