«Ο πολιτισµός είναι η ψυχή της κοινωνίας.»
ΜΕΛΙΝΑ ΜΕΡΚΟΥΡΗ
Η «Intelligens Historica» αποτελεί ένα διεθνές πρότυπο για τη διαχείριση της πολιτιστικής κληρονοµιάς. Αποδεικνύει ότι η βιωσιµότητα και η καινοτοµία δεν απαιτούν απαραίτητα νέα υλικά, αλλά την κατανόηση και την ευφυή επανενεργοποίηση της ιστορικής γνώσης.
Μετά την επιτυχηµένη παρουσίαση στο Ηράκλειο, η έκθεση «Ιnteligens Historica” έρχεται στα Χανιά. Η Πύλη της Άµµου µετατρέπεται σε έναν συµβολικό χώρο όπου η ιστορική νοηµοσύνη συναντά την πολιτική βούληση για την ανάδειξη του µνηµειακού πλούτου.
Με βάση το δελτίο τύπου που εκδόθηκε από τον ∆ήµο Χανίων Από την κορυφαία έκθεση Αρχιτεκτονικής διεθνώς, την 19η Biennale Αρχιτεκτονικής της Βενετίας, στα Χανιά επιστρέφουν τα Ενετικά Νεώρια του ∆ήµου Χανίων, µε την επανέκθεση των µελετών για το σύµβολο της ναυτικής ιστορίας και της πολιτιστικής κληρονοµιάς των Χανίων, την Παρασκευή 6 Μαρτίου 2026 και ώρα 19:00, στην Πύλη της Άµµου (Sabbionara).
Στο σηµερινό αφιέρωµα η συνέχεια της συνέντευξης του αξιότιµου Καθηγητή κ. Νίκου Σκουτέλη ο οποίος µαζί µε σπουδαία διεπιστηµονική οµάδα, ανέδειξε τα Ενετικά Νεώρια ως ζωντανούς φορείς τεχνογνωσίας, θέτοντας τις βάσεις για µια ρηξικέλευθη ανάγνωση του αρχιτεκτονικού αποθέµατος Όπως προοιωνίζεται στο υπόλοιπο µέρος των απαντήσεων του κ. Σκουτέλη, η συµµετοχή στη Biennale 2025 δεν είναι ο τελικός προορισµός, αλλά το διεθνές βήµα για να αποδειχθεί ότι τα Χανιά µπορούν να αποτελέσουν παγκόσµιο παράδειγµα διαχείρισης της πολιτιστικής κληρονοµιάς. Τα δίδυµα συγκροτήµατα νεωρίων της Κρήτης λειτουργούν ως το «κλειδί» για την αποκωδικοποίηση της µεσογειακής αρχιτεκτονικής: Η πρόταση µετατρέπει τα µνηµεία σε ενεργούς πολιτιστικούς πόλους µέσω:
Ελαφριών Κατασκευών: Χρήση ξύλου και µετάλλου που «ίπτανται» στον χώρο, αποφεύγοντας την επαφή µε το ιστορικό κέλυφος.
Ευελιξίας: Σχεδιασµός που επιτρέπει πολλαπλές χρήσεις (εκθέσεις, εργαστήρια, συνέδρια) αφήνοντας όµως ατόφιο το µνηµείο να αναπνέει
Σύνδεσης µε τη Θάλασσα: Αποκατάσταση της οπτικής και λειτουργικής σχέσης των Νεωρίων µε το λιµάνι.
Η επιστηµονική τεκµηρίωση της προγραµµατικής σύµβασης για τα Νεώρια των Χανίων, η οποία εκπονήθηκε από το Πολυτεχνείο Κρήτης σε συνεργασία µε το Υπουργείο Πολιτισµού, τον ∆ήµο Χανίων και την Περιφέρεια Κρήτης, λειτούργησε ως ο καταλύτης για τη διαµόρφωση µιας ισχυρής εθνικής πρότασης Ο τόµος µε τίτλο «Νεώρια Χανίων: ιστορική τεκµηρίωση, στερέωση / αποκατάσταση, ένταξη νέων χρήσεων» (εκδ. 2023) αποτελεί την επιστηµονική «βίβλο» για το µνηµείο. Τα ιδιαίτερα χαρακτηριστικά που τον καθιστούν σηµείο αναφοράς είναι:
Ολιστική ∆ιεπιστηµονική Προσέγγιση: ∆εν περιορίζεται στην αρχιτεκτονική, αλλά συνδυάζει την ιστορική έρευνα σε αρχεία της Βενετίας µε σύγχρονες γεωφυσικές µεθόδους (τοµογραφίες, GPR) για τη χαρτογράφηση των θεµελίων και της κατάστασης των υλικών.
Τεχνολογική Καινοτοµία: Περιλαµβάνει αναλύσεις για τη φυσικοχηµική σύσταση των ιστορικών κονιαµάτων και λίθων, προσδιορίζοντας τις διαφορές µεταξύ Ενετικών και Οθωµανικών φάσεων, ώστε οι νέες επεµβάσεις να είναι πλήρως συµβατές.
Στρατηγική Επανάχρησης: Ο τόµος δεν προτείνει απλώς τη συντήρηση, αλλά τεκµηριώνει την ένταξη νέων χρήσεων (πολιτιστικών και εκπαιδευτικών) στους επτά θόλους, µετατρέποντας το συγκρότηµα σε έναν ζωντανό οργανισµό µέσα στην πόλη.
∆ίγλωσση Έκδοση: Είναι γραµµένος στα Ελληνικά και Αγγλικά, γεγονός που διευκόλυνε τη διεθνή του προβολή και την επιλογή του ως θέµατος για την 19η Biennale Αρχιτεκτονικής της Βενετίας.
Συλλογική Τεκµηρίωση: Συγκεντρώνει για πρώτη φορά το σύνολο των ερευνών που εκπονήθηκαν από το Εργαστήριο Τεκµηρίωσης του Πολυτεχνείου Κρήτης σε ένα ενιαίο σώµα, αποτελώντας το επίσηµο εργαλείο για τη δηµοπράτηση των έργων της αποκατάστασης ( (Σκουτέλης & Molteni, 2023)
H συνέχεια της ενδιαφέρουσας συζήτησής µας παρακάτω µε τον κ. Νίκο Σκουτέλη που κάθε της σηµείο εκτός από την χαρά του παρόντος και την προοπτική του µέλλοντος, εµένα προσωπικά µε οδήγησε σε συνδέσεις ανεκτίµητης µνήµης µε παιδαγωγική και πολιτισµική χροιά από τη δεκαετία του 90 και εντεύθεν :
4. ∆ώσατε όµως ταυτόχρονα και το µήνυµα στην πρότασή σας, της διαφοροποιηµένης αξιοποίησης στο σήµερα, µε βάση τις ανάγκες και τις επιλογές Χανίων και Ηρακλείου, απελευθερώνοντας συνετά την αποκατάστασή τους από την ενιαία εφαρµογή της επανάχρησης. Ποιοι είναι οι επόµενοι στόχοι και στις δύο πόλεις µακροπρόθεσµα ;
Η κοινωνία των Χανίων οφείλω να πως ότι πρωτοστάτησε, η επανάχρηση των Νεωρίων ήταν ζητούµενο πολλών δεκαετιών. Στο Ηράκλειο, ο αποσπασµατικός χαρακτήρας των χώρων δεν κατάφερνε να φέρει τον µέσο πολίτη σε µια εικόνα µελλοντική, ο χώρος εκεί κάτω στο λιµάνι έµοιαζε ερειπιώνας σε συνεχή µεταλλαγή. Εµείς εφαρµόσαµε στο Ηράκλειο ως παραλλαγή, την εξαιρετικά ώριµη σε σκέψη και σχέδιο πρόταση για τα Χανιά, ακριβώς όπως κατά την δεκαετία 1570, οι Βενετοί διοικητές εφάρµοσαν στα Χανιά τον τρόπο κατασκευής των νεωρίων του Χάνδακα µε λίθινους θόλους.
Τα δύο αυτά δίδυµα συγκροτήµατα Νεωρίων θα αποδώσουν σε λίγα χρόνια εξαιρετικούς πρωτότυπους χώρους πολιτισµού και ψυχαγωγίας και θα εµπλουτίσουν µε τη σειρά τους τη ζωή µας. Στα Χανιά το σύνολο της παλιάς πόλης µε το µεγάλο απόθεµα σε κτήρια που φιλοξενούν πολιτιστικές δράσεις και στο Ηράκλειο µε τα Νεώρια, µε το φρούριο Κούλες και µε τα τείχη θα µπορούσαµε να υποστηρίξουµε την φιλοξενία του θεσµού της ‘πολιτιστικής πρωτεύουσας της Ευρώπης’ θεσµό που τα τελευταία χρόνια αναλαµβάνουν δίδυµα πόλεων.
5. Τα ενδιάµεσα βήµατα βραχυπρόθεσµα µεσοπρόθεσµα επίσης συνδέονται µε την οµάδα σας ; Πόσο δεσµευτική για το µέλλον των Νεωρίων της Κρήτης η πρότασή σας, η σπουδή της, η διάκριση της, το εντυπωσιακό αποτύπωµα της σύλληψης της έκφρασης και της τεκµηρίωσης της; Πιο απλά επειδή σε κάθε πόλη έχουν προηγηθεί διαφορετικές προσεγγίσεις, χρήσεις, συνεργαζόµενοι φορείς, ποια θα είναι η αντάξια συνέχεια της «ιστορικής ευφυίας» που αναδείξατε στην Biennale Αρχιτεκτονικής 2025 στη Βενετία;
Νοµίζω ότι τώρα αναφέρεστε στην εφαρµογή των µελετών. Στο Ηράκλειο θα αναλάβει η ∆ιεύθυνση Αναστήλωσης του Υπουργείου Πολιτισµού, ενώ στα Χανιά το αναλαµβάνει η Τεχνική Υπηρεσία του ∆ήµου. Θα αναζητηθούν εταιρείες µε καλά εχέγγυα και θέλω να πιστεύω ότι τα έργα θα αντανακλούν τις αξίες που προσπαθήσαµε να εµφυτεύσουµε στα σχέδιά µας.
6.Παρεµβλήθηκε και ένα διεθνές εργαστήριο για οµάδα φοιτητών στο πλαίσιο των παράλληλων δράσεων της Biennale ; Mπορείτε, παρακαλώ, να µας αναφέρετε αναλυτικότερα σχετικά µε τον σχεδιασµό και τους συµµετέχοντες του, αλλά και ποια ήταν τα αποτελέσµατά του, µε βάση τον σκοπό και τους στόχους της οµάδας που το εµψύχωσε;
Το εργαστήριο µε τους φοιτητές ήταν µια παράλληλη δράση που µας ζητήθηκε από το Υ.Π.ΕΝ. που χρηµατοδότησε την ελληνική συµµετοχή στη Βενετία. Καλέσαµε φοιτητές από τις σχολές αρχιτεκτόνων τη Ελλάδας και από την σχολή της Βενετίας και για τρείς ηµέρες εντρυφήσαµε στο ζήτηµα της νέας αρχιτεκτονικής έκφρασης σε σχέση µε την ιστορική πόλη. Έγιναν, µαθήµατα από εµένα, τον Κλήµη Ασλανίδη, την Elisabetta Molteni και τον Fulvio Lenzo, συζητήσεις, περίπατοι σε εµβληµατικούς χώρους της πόλης, τέλος ο κάθε φοιτητής διαµόρφωσε ένα κολάζ και µικρό κείµενο σχετικό µε την θεµατική και την θεµατική της Biennale: ‘Intelligens’
Άλλη δράση µας ήταν η παρουσίαση της έκθεσης στο Μουσείο Μπενάκη τον Οκτώβριο, η ίδια έκθεση στον Άγιο Μάρκο στο Ηράκλειο από τις 12 ∆εκεµβρίου έως 21 Ιανουαρίου 2026, τέλος η µεταφορά στα Χανιά και η τοποθέτηση του προπλάσµατος στην πύλη Sabbionara ( Πύλη της Άµµου) που θα ανοίξει σε λίγες ηµέρες.
Σας ευχαριστώ θερµά!
Με την ευχή η επανέκθεση της εθνικής µας πρόταση στην Πύλη Sabbionara στις 6 Μάρτη να γίνει βίωµα αναστοχασµού, έµπνευσης, έκφρασης και αναδηµιουργίας στην παιδεία και στον πολιτισµό, µια σύντοµη αναφορά µνήµης και τιµής γιατί η µέρα των εγκαινίων το καλεί, ηµέρα µνήµης για την Μελίνα Μερκούρη. Ο λόγος για την µακροβιότερη στον ρόλο της Υπουργού Πολιτισµού πολιτικό και οι αναφορές µνήµης στους τρόπους µε τους οποίους νοηµατοδοτούσε την πολιτιστική κληρονοµιά και φώτιζε το όραµα της µε τους θεσµούς που υιοθέτησε, δηλαδή την άρρηκτη σχέση του πολιτισµού µε την εκπαίδευση.
Για τη Μελίνα Μερκούρη, η έννοια του µνηµείου δεν περιοριζόταν σε ένα στατικό αρχαιολογικό εύρηµα ή ένα «νεκρό» αντικείµενο τέχνης.. Για τη Μελίνα το µνηµείο ήταν µνήµη και µέλλον µαζί—ένας πόρος που καθορίζει ποιοι είµαστε και πού πηγαίνουµε…
Για τη Μελίνα, τα µνηµεία δεν ήταν απλά «αντικείµενα» ή «έργα τέχνης», αλλά ζωντανά µέρη ενός οργανικού συνόλου που κουβαλούν την ψυχή του λαού, σύµβολα εθνικής αυτογνωσίας.
Και µια µικρή αναφορά ντόµινο συνδέσεων µε µια παιδαγωγική πολιτισµική παρέµβαση «υιοθεσίας των Νεωρίων» στο πλαίσιο της πειραµατικής εφαρµογής του προγράµµατος «ΜΕΛΙΝΑ-Εκπαίδευση και Πολιτισµός» στη δεκαετία του 1990 από το 8ο ∆ηµοτικό Σχολείο Χανίων
Το 8ο ∆ηµοτικό Χανίων το 1997-1998 εφάρµοσε την πρώτη «υιοθεσία» των Νεωρίων ως σχολείο πειραµατικής εφαρµογής του προγράµµατος ΜΕΛΙΝΑ
Το ICOM της Ελλάδας λειτούργησε ως ο κεντρικός µοχλός που ένωσε τα Υπουργεία Παιδείας και Πολιτισµού για την πιλοτική εφαρµογή του προγράµµατος της υιοθεσίας σε δέκα µνηµεία της Αθήνας. Στη συνέχεια, η µεθοδολογία αυτή ενσωµατώθηκε οργανικά στις δράσεις του εθνικού προγράµµατος «ΜΕΛΙΝΑ-Εκπαίδευση και Πολιτισµός».
Στα µέσα της δεκαετίας του 2000, το 20ό ∆ηµοτικό Χανίων λειτούργησε ως εργαστήριο εκπαιδευτικής καινοτοµίας. Η σύµπραξη του προγράµµατος PATRINOS (µε έµφαση στην ερµηνεία – Heritage Interpretation) και του ΜΕΛΙΝΑ (µε έµφαση στις τέχνες) δηµιούργησε στο πλαίσιο του ευρωπαϊκού προγράµµατος ΣΩΚΡΑΤΗΣ/COMENIOUS µια ολιστική προσέγγιση :
Αρχιτεκτονική: Κατανόηση της δοµής και της χρήσης του χώρου.
Γλυπτική: Επαφή µε την υλικότητα, τη λάξευση της πέτρας και τον όγκο.
Ζωγραφική: Αντίληψη του φωτός, του χρώµατος και της αισθητικής ένταξης στο τοπίο.
2. Η εφαρµογή από το 20ο ∆ηµοτικό Σχολείο : Η «Υιοθεσία» των 4 Μνηµείων των Χανίων
Οι µαθητές, µέσα από το 3ετές σχέδιο του Comenius, δεν έµαθαν απλώς την ιστορία, αλλά «κατοίκησαν» νοητικά και βιωµατικά τέσσερα µνηµεία της πόλης:
(Βίλα Κουνδούρου): Η αστική αρχιτεκτονική και η κοινωνική µνήµη
Καθολικό Μονής Αγίου Φραγκίσκου (Αρχαιολογικό Μουσείο): Η θρησκευτική και πολιτισµική διαστρωµάτωση
Μεγάλο Αρσενάλι : Σύµβολο της µετάβασης από την ερείπωση στην επανάχρηση
Μονή Αγίας Τριάδας ( Τζαγκαρόλων) Σύµβολο πνευµατικής αναγέννησης και πολιτισµικής άνθησης της Κρήτης κατά την περίοδο της Κρητικής Αναγέννησης (ύστερη Ενετοκρατία), αποτελώντας κορυφαίο δείγµα του «κρητικού µανιερισµού».
3. Παράχθηκαν φύλλα Εργασίας µε εµφανείς οµοιότητες στο σκεπτικό των παρεµβάσεων των µαθητών στην κοινότητα αντλώντας από την ιστορία των Νεωρίων . (Πρώιµη «Ιστορική Νοηµοσύνη»)Η φιλοσοφία του προγράµµατος βασίστηκε στην ιδέα της Μελίνας Μερκούρη ότι η προστασία της πολιτιστικής κληρονοµιάς ξεκινά από νωρίς στην εκπαίδευση.
Η µεθοδολογία του ενέπνευσε µεταγενέστερες δράσεις, όπως το πρόγραµµα «Υιοθεσία αρχαίων θεάτρων» του Σωµατείου ∆ΙΑΖΩΜΑ και τις εκπαιδευτικές δράσεις του Υπουργείου Πολιτισµού Η γράφουσα κωδικοποίησε τη µεθοδολογία αυτή µέσω του Κέντρου ΕλληνικήςΓλώσσας (ΚΕΓ). Η πρόταση αυτή ανέδειξε πώς το µνηµείο µπορεί να γίνει το επίκεντρο για
Τη διδασκαλία της γλώσσας και της ιστορίας
Την ανάπτυξη του πολιτισµικού γραµµατισµού
Την καλλιέργεια της τοπικής ταυτότητας µέσα από τη βιωµατική επαφή.
Επίσης εισήγαγε την νοηµατοδότηση της πολιτιστικής κληρονοµιάς µέσω της σύγχρονης καλλιτεχνικής δηµιουργίας ( βλ. Εκθέσεις Σύγχρονης Τέχνης –Μουσείο Σχολικής Ζωής ∆ήµου Χανίων)
Η 6η Μαρτίου είναι ηµέρα µνήµης της ΜΕΛΙΝΑΣ ΜΕΡΚΟΥΡΗ Την 6η Μαρτίου, ηµέρα που η Ελλάδα θυµάται τη Μελίνα Μερκούρη, η Πύλη της Άµµου φιλοξενεί το όραµα για τα Νεώρια του αύριο. Εκεί όπου η ‘Ιστορική Νοηµοσύνη’ της οµάδας του Πολυτεχνείου Κρήτης συναντά το πάθος της Μελίνας για µνηµεία ζωντανά, ανοιχτά και παγκόσµια. Μια παρουσίαση που δεν αφορά µόνο το παρελθόν, αλλά το µέλλον της πόλης µας στην καρδιά της Ευρώπης.
Ας τη βιώσουµε µε πολλούς τρόπους!
ΣΥΓΧΑΡΗΤΗΡΙΑ ΠΟΛΛΑ στις οµάδες που ΣΥΝεργάστηκαν και σε όλους τους αφανείς ήρωες στην πορεία της διαδικασίας! Ευχαριστώ πολύ τον Καθηγητή κ. Νίκο Σκουτέλη για την τιµή της εµπιστοσύνης και τον χρόνο που µου αφιέρωσε !
*Η Μαρία Α. ∆ρακάκη είναι Επιµελήτρια του Μουσείου Σχολικής Ζωής ∆ήµου Χανίων µε ειδίκευση στην πολιτισµική επικοινωνία και πολιτιστική διαχείριση
ΑΝΑΛΥΤΙΚΟΤΕΡΑ ΣΤΙΣ ∆ΙΕΥΘΥΝΣΕΙΣ
Βλ. αναλυτικά για την πολύχρονη µελέτη των Νεωρίων Ε.Τ.Α.Ι.Κ.Σ. – Εργαστήριο Τεκµηρίωσης και Αποκατάστασης Ιστορικών Κτηρίων και Συνόλων στο οποίο είναι ∆ιευθυντής ο κ. Νίκος Σκουτέλης
www.docohibs.tuc.gr ( και πηγή σχετικών φωτογραφιών )
Οι ασπρόµαυρες φωτογραφίες των Νεωρίων είναι από τον ίδιο ιστότοπο µε λήψεις από τον καλλιτέχνη φωτογράφο Γιώργο Αναστασάκη
Οι φωτογραφίες από την υιοθεσία των Νεωρίων του 8ου ∆.Σ. Χανίων αφιέρωµα από σχετικό φύλλο των ΧΝ (1998 )
ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ –ΠΗΓΕΣ
Υπουργείο Πολιτισµού. (2020). 2020: Έτος Μελίνας Μερκούρη [Αφιέρωµα για τα 100 χρόνια από τη γέννησή της]. www.culture.gov.gr
Σκουτέλης, Ν., & Molteni, E. (Επµ.). (2023). Εργασίες για την ιστορική και τεχνολογική τεκµηρίωση της µελέτης ωρίµανσης των έργων αποκατάστασης – απόδοσης χρήσεων – ανάδειξης των Νεωρίων στα Χανιά. Τυποκρέτα Α.Ε. (Έκδοση στο πλαίσιο της Προγραµµατικής Σύµβασης: Υπουργείο Πολιτισµού, Περιφέρεια Κρήτης, ∆ήµος Χανίων, Πολυτεχνείο Κρήτης).
20ό ∆ηµοτικό Σχολείο Χανίων. (2006). Η τέχνη µέσα από την πολιτιστική µας κληρονοµιά: Αρχιτεκτονική, Γλυπτική, Ζωγραφική (Επιµ. Μ. Α. ∆ρακάκη). Παρουσίαση τελικών αποτελεσµάτων στο Κέντρο Αρχιτεκτονικής Μεσογείου – Μεγάλο Αρσενάλι. [Σχέδιο Σχολικής Ανάπτυξης (SSD), Πρόγραµµα ΣΩΚΡΑΤΗΣ / Comenius 1, 2003-2006]. Χανιά: Έκδοση 20ού ∆ηµοτικού Σχολείου Χανίων.
∆ρακάκη, Μ. Α. (2014). Όταν το σχολείο υιοθετεί ένα µνηµείο [Ψηφιακό ∆ιδακτικό Σενάριο]. Πλατφόρµα «ΠΡΩΤΕΑΣ», Κέντρο Ελληνικής Γλώσσας βλ. proteas.greek-language.gr
Μουσείο Σχολικής Ζωής ∆ήµου Χανίων. (2024). ΜΝΗΜΗ ΕΣΤΙ…: Εικαστική έκθεση σύγχρονης τέχνης (Μ. ∆ρακάκη & Γ. Ορφανίδης, Επιµ.). ∆ήµος Χανίων / Εφορεία Αρχαιοτήτων Χανίων.
Μουσείο Σχολικής Ζωής ∆ήµου Χανίων. (2025). Γραφές & Γραµµές: Έκθεση ∆ΙΑ λόγου σύγχρονης ποίησης και ζωγραφικής (Μ. ∆ρακάκη & Γ. Ορφανίδης, Επιµ.). Κέντρο Επιστήµης και Πολιτισµού, ΙΤΕ.
https://www.chania.gr/enimerosi/municipality-press-eleases/26022026neoriaekthesi.html
Το πρόγραµµα «Το Σχολείο Υιοθετεί ένα Μνηµείο» ξεκίνησε από τη Νάπολη το 1992 και η κύρια πηγή που τεκµηριώνει την απαρχή του είναι το Ίδρυµα Napoli Novantanove (Fondazione Napoli Novantanove), το οποίο υπήρξε ο εµπνευστής και φορέας υλοποίησης της ιδέας
Βλ. αναλυτικά Υπουργείο Πολιτισµού ΚΟΜΒΟΣ Ο∆ΥΣΣΕΑΣ
chrome-extension://efaidnbmnnnibpcajpcglclefindmkaj/
https://proteas.greek-language.gr/files/document/arxeia/kolosidou_uiothesia_ef.pdf
https://school-life.gr/mnimi-esti/
https://www.cretalive.gr/politismos/grafes-kai-grammes-otan-i-poiisi-synanta-ti-zografiki
https://melinamercourifoundation.com/melina-merkouri/
https://www.culture.gov.gr/el/Information/SitePages/view.aspx;nID=4068
https://vivlio.cityofxanthi.gr/editor/filoi-idrymatos-melina-merkouri/
Υπουργείο Πολιτισµού. (χ.χ.). Μελίνα Μερκούρη – Βιογραφικό Σηµείωµα. Culture.gov.gr.
