[…]Πρόκειται γιὰ τὴ βαθύτερη ἐκείνη δύναμη τῶν ἀναλογιῶν ποὺ συνέχει τὰ παραμικρὰ μὲ τὰ σπουδαῖα ἢ τὰ καίρια μὲ τὰ ἀσήμαντα, καὶ διαμορφώνει κάτω ἀπὸ τὴν κατατεμαχισμένη τῶν φαινομένων ἐπιφάνεια, ἕνα πιὸ στερεὸ ἔδαφος, γιὰ νὰ πατήσει τὸ πόδι μου – παραλίγο νὰ πῶ ἡ ψυχή μου.
«ΤΑ ΔΗΜΟΣΙΑ ΚΑΙ ΤΑ ΙΔΙΩΤΙΚΑ»,ΟΔΥΣΣΕΑΣ ΕΛΥΤΗΣi
Ο επίσημος τίτλος της Biennale Aρχιτεκτονικής είναι «Intelligenz,Natural, Artificial Collective» (Νοημοσύνη, Φυσική, Τεχνητή, Συλλογική). Πρόκειται για τη 19η Διεθνή Έκθεση Αρχιτεκτονικής της Βενετίας, η οποία πραγματοποιήθηκε το 2025 Η Διεθνής Έκθεση λειτούργησε ως ένα δυναμικό εργαστήριο, ενώνοντας ειδικούς από διάφορες μορφές νοημοσύνης. Για πρώτη φορά, η Έκθεση παρουσίασε πάνω από 300 συνεισφορές από περισσότερους από 750 συμμετέχοντες: αρχιτέκτονες και μηχανικούς, μαθηματικούς και κλιματολόγους, φιλοσόφους και καλλιτέχνες, σεφ και προγραμματιστές, συγγραφείς και ξυλογλύπτες, αγρότες και σχεδιαστές μόδας και πολλούς άλλους i
Ο επιμελητής της Biennale, ο αρχιτέκτονας και καθηγητής του MIT Carlo Ratti, εισήγαγε τον όρο «Intelligenz» (χρησιμοποιώντας τη γερμανική γραφή που παραπέμπει στις ρίζες της λέξης) για να επαναπροσδιορίσει τη νοημοσύνη όχι μόνο ως ψηφιακό εργαλείο, αλλά ως μια πολυδιάστατη δύναμη επίλυσης προβλημάτων. Η κεντρική ιδέα βασίζεται στην πεποίθηση ότι η σύγχρονη κρίση —περιβαλλοντική και κοινωνική— απαιτεί τη σύγκλιση τριών μορφών γνώσης: της φυσικής (βιολογική νοημοσύνη και οικοσυστήματα), της τεχνητής (ψηφιακή τεχνολογία και AI) και της συλλογικής (ανθρώπινη συνεργασία και κοινότητα). Ο Ratti επεδίωξε να αναδείξει πώς η αρχιτεκτονική μπορεί να λειτουργήσει ως η «γέφυρα» που ενώνει αυτούς τους κόσμους, προτείνοντας έναν σχεδιασμό που δεν βασίζεται αποκλειστικά στην τεχνολογική υπεροχή, αλλά στην αξιοποίηση της εντόπιας γνώσης και των φυσικών πόρων για τη δημιουργία ενός βιώσιμου μέλλοντος.
Ο τίτλος της πρότασης της ελληνικής συμμετοχής είναι «Intelligens Historica» και η επιμελητική ομάδα αποτελείται από τους κκ Νίκο Σκουτέλη –Καθηγητή Πολυτεχνείου Κρήτης, Elisabetta Molteni –Αναπλ.Καθηγήτρια Πανεπιστημίου Ca‘Foscari Βενετίας, Κλήμη Ασλανίδη –Αναπλ. Καθηγητή Πολυτεχνείου Κρήτης και τους αρχιτέκτονες Αντώνη Καραμήτρου και Άννα Τσιτωνάκηii. Ο όρος «ιστορική νοημοσύνη» (Ιintelligeenz Historica) έθεσε τον άξονα στην ιδέα στον σχεδιασμό και στον τίτλο της ελληνικής συμμετοχής που επιλέχτηκε για να μας εκπροσωπήσει στην Biennale Αρχιτεκτονικής του 2025 στη ΒΕΝΕΤΙΑ Η επιμελητική ομάδα με την εμπνευσμένη πρόταση της Ελλάδας εντυπωσίασε για το σκεπτικό της στη διττή μελέτη της επανάχρησης των Νεωρίων της Κρήτης ( Χανίων και Ηρακλείου) με το οποίο τεκμηρίωσε και εφάρμοσε πως νοηματοδοτείται ο όρος αποτελεσματικά στο παρόν. Η επιμελητική ομάδα με ιστορική ενσυναίσθηση και αυτοσυνειδησία, με διαγενεακή μετάγγιση τεχνογνωσίας με σεβασμό στην παρατήρηση του ιστορικού και χωρικού και κοινωνικού αποτυπώματος των ενετικών μνημείων της Κρήτης και του κληροδοτήματος των αξιών τους, απέσπασε αντάξια την εθνική διάκριση.
Mέσα από την κριτική ανάλυσης του όρου η «Ιστορική Νοημοσύνη» (Intelligens Historica) ορίζεται ως η ικανότητα της αρχιτεκτονικής να αντλεί γνώση από το παρελθόν για να επιλύει σύγχρονα προβλήματα βιωσιμότητας και προσαρμογής. Η ανθεκτικότητα των τεχνικών στο χρόνο και στο χώρο, των υλικών επιπρόσθετα με τη σύνεση και σοφία της δοκιμασμένης χρήσης, αλλά και με το σκεπτικό της κυκλικής ιστορικής αφήγησης, συνθέτουν έναν νέο τύπο νοημοσύνης μια τέταρτη διάσταση δίπλα στη φυσική, την τεχνητή και τη συλλογική νοημοσύνη: τη νοημοσύνη της ιστορικής συνέχειας .
Η πρόταση Intelligens Historica συνδέεται άμεσα με τη θεματική του Carlo Ratti προτείνοντας την ιστορική νοημοσύνη ως ένα απαραίτητο εργαλείο για τον σύγχρονο σχεδιασμό. Εστιάζει στη μελέτη της σταθεροποίησης και επανάχρησης των Ενετικών Νεωρίων στο Ηράκλειο και τα Χανιά. Η «ιστορική νοημοσύνη» ερμηνεύεται ως η ικανότητα να ξεκλειδώνουμε ιστορικά δεδομένα και να ανακαλύπτουμε ξανά τεχνικές αιώνων, όπως τα ιστορικά κονιάματα, για να αντιμετωπίσουμε σύγχρονες ανάγκες. Ενώ ο Ratti μιλά για φυσική και τεχνητή νοημοσύνη, ο Νίκος Σκουτέλης και η ομάδα το, εισάγουν την έννοια της νοημοσύνης που εμπεριέχεται στην ιστορική συνέχεια και την αρχιτεκτονική κληρονομιά. Υποστηρίζουν ότι η επανάχρηση ιστορικών κτιρίων, βασισμένη στην ευελιξία, την αντιστρεψιμότητα των κατασκευών και την ανθεκτικότητα των υλικών, αποτελεί μια μορφή νοημοσύνης που αναβαθμίζει τις κληρονομημένες αξίες. Η πρόταση περιλαμβάνει την εμπλοκή των τοπικών κοινοτήτων για την εξερεύνηση νέων χρήσεων, συνδέοντας έτσι την συλλογική νοημοσύνη με την ιστορική αφήγηση.
Ο χρόνος και η ιστορία και το πως ως μορφές ευφυΐας διαμορφώνουν τον δημόσιο χώρο είναι εμφανές ότι απασχολούν τον αξιότιμο Καθηγητή κ. Νίκο Σκουτέλη Η πολύχρονη μελέτη του για τα Νεώρια είναι τεκμηριωμένη και δεν είναι αποσπασματική . Οι φοιτητές του στο Πολυτεχνείο Κρήτης γίνεται φανερό (και στον πιο αδαή της αρχιτεκτονικής) ότι απολαμβάνουν μια ιδιαίτερη σπουδή μαζί του.
Δικές μου επισημάνσεις πριν παραθέσω παρακάτω τον διάλογο μας στο γραφείο του στο τμήμα αρχιτεκτονικής του Πολυτεχνείου Κρήτης για τη μεγάλη εθνική διάκριση . Απαράμιλλη η σεμνότητα του, η αφοσίωση με πάθος στο επιστημονικό πεδίο που υπηρετεί και ολοφάνερη μια αξιοσημείωτη δεξιότητα παιδαγωγικής και πολιτισμικής επικοινωνίας με κάθε πρόσωπο ή με ομάδα που επικοινωνεί. Και το σπουδαιότερο που τον χαρακτηρίζει, η φιλική αμεσότητα του για ανοιχτό διάλογο, η οποία συντελείται με έναν εμπνευσμένο στοχασμό που ο ίδιος δεν διστάζει να μοιραστεί γενναιόδωρα.
Έναν στοχασμό που γίνεται καινοτόμος μεθοδολογία και φωτίζει με αυθεντικότητα την ανθρωποκεντρική του στάση για την σχέση της αρχιτεκτονικής με την πολιτιστική κληρονομιά και τη σύγχρονη καλλιτεχνική δημιουργία. Αυτή η σχέση είναι περισσότερο ορατή αν ο επισκέπτης του γραφείου του περιηγηθεί στο πεδίο του εργαστηριακού μαθήματός του στους φοιτητές του, στον ίδιο όροφο με το γραφείο του. Υλικότητες στις μακέτες των φοιτητών, μετασχηματισμός της οργάνωσης του ακαδημαϊκού χώρου, αξιοποιώντας απλά υλικά για να αποκτήσει οντότητα αισθητική λειτουργική και διδακτική. Αλλά και σύνδεση μαθησιακή με τη σύγχρονη καλλιτεχνική δημιουργία με παραδείγματα ιδιαίτερων έργων τέχνης του δημόσιου χώρου, όπως το εμβληματικό γλυπτό του Κώστα Βαρώτσου που συνδυάζει την καλλιτεχνική δημιουργία με την πολεοδομική παρέμβαση και τη στατική πρόκληση.
1. Σε μια εποχή όπου η τεχνητή νοημοσύνη σαρώνει το ενδιαφέρον και τους προβληματισμούς της οικουμένης για τον αμφισβητούμενο διττό της ρόλο στην ανθρώπινη νοημοσύνη, εσείς με την ομάδα σας κερδίζετε την εθνική διάκριση στην Biennale Αρχιτεκτονικής 2025 της Βενετίας με την πρόταση «INTELLIGENS HISTORICA». Η αρχιτεκτονική πόσο εύκολο ή δύσκολο είναι, στο σύγχρονο γίγνεσθαι να εμπνευστεί και να δημιουργήσει από τη μελέτη των ιστορικών κτισμάτων χαρακτηρισμένων και μη, ως μνημείων?
Η Αρχιτεκτονική ανήκει στον χώρο της διανόησης και συνάμα της πράξης, δεν διεκδικεί την καινοτομία με τους όρους των επιστημών, δεν αναζητάει μια πορεία εξέλιξης ώστε συνεχώς να πρωτοτυπεί. Δεν μετριέται παρά μόνο από τον χρόνο και δεν γίνεται έγκυρη παρά μόνο από τις επόμενες και μεθεπόμενες γενιές αυτών που την δημιούργησαν.
Η Αρχιτεκτονική, όπως οι άλλες τέχνες συμβάλλει στην μορφοποίηση εκφάνσεων της αλήθειας, μιας αλήθειας που προκύπτει καλλίγραμμη, αρμονική, ισόρροπη, ωραία, εκεί όπου συναντώνται απρόβλεπτα η υποκειμενικότητα του Ενός, του αρχιτέκτονα με την αντικειμενικότητα του κοινωνικού γίγνεσθαι. Εδώ επιστρέφει η Επιστήμη και η Κοινωνία για να επιβάλλουν τους όρους τους.
Το επάγγελμά μας είναι άδειο και άθλιο χωρίς την ιστορία, γιατί η ιστορία μας εξηγεί τους τρόπους και τις δυσκολίες στην παραγωγή καλής αρχιτεκτονικής. Η ιστορία, δηλαδή η επίγνωση της συλλογικής πολιτιστικής μνήμης, είναι το θεμέλιο της ευθύνης που οφείλει να διέπει κάθε έργο ώστε να είναι ικανό να τοποθετηθεί στον χώρο τόσο της πόλης όσο και της υπαίθρου.
2.Ο επιμελητής της Biennale Carlo Rati όρισε στο φετινό θέμα της Biennale τρεις πτυχές της νοημοσύνης εστιάζοντας ευρηματικά εκτός της δημοφιλούς ταυτότητας της τεχνητής νοημοσύνης Artificial και στη συλλογική Collective, αλλά και στην φυσική Natural. Πώς κατά-φέρατε να συμπεριλάβετε και να συνθέσετε αυτούς τους τύπους νοημοσύνης στην πρόταση σας «Ιστορική Νοημοσύνη» και μάλιστα να τους τεκμηριώσετε τόσο αποτελεσματικά ?
Ενώ οι Επιστήμες τοποθετούν το ζενίθ της εξέλιξης τους στο τώρα και στο μέλλον, οι Τέχνες, μαζί τους και η Αρχιτεκτονική έχουν φτάσει αγγίξει την τελειότητα σε προηγούμενους χρόνους. Οι Τέχνες δεν ακολουθούν αναγκαστικά την εξέλιξη των επιστημών, μπορεί να περιβάλλονται και να επηρεάζονται από τις επιστημονικές κατακτήσεις, όμως τις αφομοιώνουν με αργούς ρυθμούς. Εξαίρεση βέβαια αποτελούν οι δύο μεγάλες τέχνες του 20ου αιώνα, η φωτογραφία και ο κινηματογράφος. Η Αρχιτεκτονική δανείζεται σε χρόνο ανύποπτο τις επιστημονικές κατακτήσεις του εκάστοτε καιρού, τις ανασυντάσσει, τις οικειοποιείται για να τις αποδώσει απτές στον πραγματικό χώρο, ανανεώνοντας την εκφραστικότητα των προηγούμενων αντικειμένων της. Το έργο των αρχιτεκτόνων ανήκει στον χώρο της διανόησης και συνάμα της πράξης, δεν διεκδικεί όμως αναγκαστικά την καινοτομία, την συνεχή εξέλιξη, την έκπληξη ως ζητούμενο. Οφείλει να εξυπηρετεί τον μέσο πολίτη, τον έμπορα, ή να ντύνει ένα πολιτικό πρόγραμμα ή να εντάσσεται στο πλαίσιο μιας θρησκείας, ή μιας ιδεολογίας, για τα κοινά.
Στην τεκμηρίωση της δικής μας εργασίας επί των ιστορικών κτηρίων υποστηρίξαμε ότι τέτοιες δράσεις εντάσσονται απόλυτα στα ζητούμενα της οικονομίας με μια ευρύτερη σημασία, της περιβαλλοντικής τακτικής και της συγκρότησης μια κοινωνικής ταυτότητας ως προαπαιτούμενο της κοινωνικής συνοχής.
3.Το πεδίο μελέτης σας τα Νεώρια της Κρήτης σε μια συλλογική πρόταση «ως αντιπροσωπευτικοί τόποι και κεντρικά κτίρια της αστικής δομής της ΒΕΝΕΤΙΚΗΣ ΔΗΜΟΚΡΑΤΙΑΣ» Ενώ στην πορεία του χρόνου μέχρι σήμερα στις δύο πόλεις της Κρήτης έχουν διαφορετικές χρήσεις ή και αχρησία, η ομάδα σας και εσείς, τα αφουγκραστήκατε «ως φωνές που εξακολουθούν να μιλούν» και να εμπνέουν με τη λειτουργία τους, με τα υλικά τους, με τον σχεδιασμό τους. Πώς αυτή η πολύτιμη γνώση και έμπνευση θα έρθει στο σήμερα για να καλύψει ρεαλιστικά και αντάξια της ιστορικής ευφυίας που ορίσατε, νέες ανάγκες του αστικού ιστού?
Τα έργα της καλής αρχιτεκτονικής, δηλαδή εκείνα που με λιγοστά εργαλεία εξυπηρετούν με ακρίβεια τον σκοπό για τον οποίο κατασκευάστηκαν είναι εκείνα που ευκολότερα βρίσκουν ανάλογη, συγγενική χρήση σε άλλες μεταγενέστερες εποχές. Παράδειγμα είναι τα λατρευτικά κτήρια οποιασδήποτε θρησκείας που εύκολα μετατρέπονται σε χώρους λατρείας μιας άλλης, ή οι νεοκλασικές κατοικίες εδώ στην Ελλάδα που εύκολα γίνονται σχολεία, γραφεία, ή μικρά διαμερίσματα. Σημαντικό είναι ο αρχιτέκτονας να αναγνωρίσει τις εσώτερες αξίες ενός παλαιού κτηρίου, προκειμένου να υποστηρίξει την επανάχρηση ως ισόρροπη δράση μεταξύ των ιδιοτήτων, του χαρακτήρα του κτηρίου και των σύγχρονων αναγκών της κοινωνίας. Εδώ ο σχεδιαστής οφείλει να μεταφέρει σε δεύτερο επίπεδο τις προσωπικές του προσδοκίες και να αναδείξει ως πρώτες τις αρετές του κτηρίου που οι συγκυρίες του εμπιστεύτηκαν.
Η ενδιαφέρουσα συζήτηση μας στο γραφείο του Καθηγητή κ. Νίκου Σκουτέλη συνεχίστηκε στη Βασιλική του Αγίου Μάρκου-Δημοτική Πινακοθήκη Ηρακλείου, στο πεδίο της ομότιτλης έκθεσης που ανέδειξε τις προτάσεις του Πολυτεχνείου Κρήτης που παρουσιάστηκαν στο ελληνικό περίπτερο ως εθνική εκπροσώπηση (12 Δεκεμβρίου 2025 έως τις 23 Ιανουαρίου 2026)iii
ΣΥΝΕΧΙΖΕΤΑΙ…
Την επόμενη εβδομάδα το Β΄μέρος του αφιερώματος ΠολιτισμΩΣ με τη συνέχεια της συνέντευξης του αξιότιμου Καθηγητή κ. Νίκου Σκουτέλη και αναφορά στην παρουσίαση της εθνικής πρότασης με έκθεση αρχιτεκτονικής στο Ηράκλειο και στα Χανιά. ΣΥΓΧΑΡΗΤΗΡΙΑ ΠΟΛΛΑ στις ομάδες που ΣΥΝεργάστηκαν! Ευχαριστώ πολύ τον κ. Σκουτέλη για την τιμή της εμπιστοσύνης και τον χρόνο που μου αφιέρωσε !
*Η Μ.Α. Δρακάκη είναι Επιμελήτρια του Μουσείου Σχολικής Ζωής Δήμου Χανίων με ειδίκευση στην Πολιτισμική Επικοινωνία και Πολιτιστική Διαχείριση
**Οι φωτογραφίες από το εσωτερικό του ελληνικού περιπτέρου καθώς και οι αντίστοιχες από τις εργασίες του καλοκαιρινού εργαστηρίου με φοιτητές από σχολές αρχιτεκτόνων της Ελλάδας παραχωρήθηκαν ευγενικά από τον κ. Νίκο Σκουτέλη για τις ανάγκες του παρόντος αφιερώματος
ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ ΠΗΓΕΣ
Υπουργείο Πολιτισμού. (2025). IntelligensHistorica: Pavilion of Greece. Στο Biennale Architettura 2025: National Participations (Vol. 2). Venice: Edizioni La Biennale di Venezia.
Skoutelis, N., Molteni, E., & Aslanidis, K. (Eds.). (2025). IntelligensHistorica: Pavilion of Greece at the 19th International Architecture Exhibition – La Biennale di Venezia. Athens: Ministry of Environment and Energy / Technical University of Crete
La Biennale di Venezia. (2025). Intelligens: Natural. Artificial. Collective. (Vols. 1-2). Venice: Edizioni La Biennale di Venezia.Τόμος Ι: Περιλαμβάνει την κεντρική έκθεση (Corderie & Artiglierie) και τα “Living Labs” της Βενετίας.Τόμος ΙΙ: Περιλαμβάνει τις Εθνικές Συμμετοχές και τις Παράλληλες Εκδηλώσεις
Η διεπιστημονική ομάδα που εργάστηκε στο πλαίσιο προγραμματικής σύμβασης για την ιστορική και τεχνολογική τεκμηρίωση των Νεωρίων.
Σύμφωνα με την επίσημη παρουσίαση από το Πολυτεχνείο Κρήτης, η ομάδα περιλαμβάνει:
Επιστημονικός Υπεύθυνος: Νίκος Σκουτέλης (Καθηγητής Σχολής Αρχιτεκτόνων Μηχανικών).
Κύρια Μέλη Ομάδας:
Κλήμης Ασλανίδης: Αναπληρωτής Καθηγητής (Ιστορία Αρχιτεκτονικής & Αναστήλωση).
Παναγιώτης Παρθένιος: Καθηγητής (Ψηφιακές Τεχνολογίες στον Αρχιτεκτονικό Σχεδιασμό).
Κωνσταντίνος-Αλκέτας Ουγγρίνης: Καθηγητής (Μεταβαλλόμενα Περιβάλλοντα & Τεχνολογία).
Αντώνιος Βαφείδης: Καθηγητής (Γεωφυσική έρευνα).
Συνεργάτες Ερευνητές: Η ομάδα πλαισιώθηκε από υποψήφιους διδάκτορες και μεταπτυχιακούς φοιτητές των Σχολών Αρχιτεκτόνων (ARCH) και Μηχανικών Περιβάλλοντος (CHENVENG).
Ο Εθνικός Επίτροπος της Ελλάδας στην 19η Διεθνή Έκθεση Αρχιτεκτονικής – La Biennale di Venezia, αναπληρωτής καθηγητής ΕΜΠ κος Ευθύμιος Μπακογιάννης, Γενικός Γραμματέας Χωρικού Σχεδιασμού και Αστικού Περιβάλλοντος του Υ.Π.ΕΝ. μετά από διαγωνιστική διαδικασία όρισε Επιμελητές της ελληνικής συμμετοχής την ομάδα των: Νίκου Σκουτέλη –Καθηγητή Πολυτεχνείου Κρήτης, Elisabetta Molteni –Αναπλ.Καθηγήτρια Πανεπιστημίου Ca‘Foscari Βενετίας, Κλήμη Ασλανίδη –Αναπλ. Καθηγητή Πολυτεχνείου Κρήτης και τους αρχιτέκτονες Αντώνη Καραμήτρου και Άννας Τσιτωνάκη.
