«[…]
∆εν είµαι σήµερα όπως χτες.
Οι ανεµοδείχτες µ’ έµαθαν να νιώθω.
Λιώνω τις νύχτες τις χαρές
Γυρίζω απ’ την ανάποδη.
Σκορπάω τη λήθη ανοίγοντας
έναν περιστερεώνα.
Φεύγοντας απ’ την πίσω πόρτα τ’ ουρανού χωρίς µιλιά στο βλέµµα.
Καθώς παιδί που κρύβει ένα γαρίφαλο µεσ’ στα µαλλιά του…».
Οδυσσέας Ελύτης/
«Προσανατολισµοί»
Στην αφετηρία της νέας χρονιάς το ζήτηµα του δικαιώµατος της µνήµης, αλλά και της λήθης, αναδύεται στον αναστοχασµό µας, στις προσδοκίες µας, ίσως και στους στόχους µας… Και σε αυτό το πρώτο αφιέρωµα της νέας χρονιάς οι ευχές µας προς όλους σας, επιλέξαµε να αποδοθούν µε αναφορά σε ένα πολύ πρωτότυπο έργο χορού µε δηµιουργούς από το αδελφό νησί της Κύπρου. Το έργο πραγµατεύεται την λήθη ως δύναµη εξισορρόπησης, ειρήνευσης, αναµόρφωσης, µετασχηµατισµού…
«H ενέργεια της µνήµης είναι κατά βάση νοητική διεργασία που όµως βασίζεται στη συµµετοχή του σώµατος, αλλά και της ψυχής. Ζούµε σε νοητικούς κόσµους, στους οποίους η ύλη, το βιωµένο, η θύµηση και το φανταστικό, αλληλοσυνδέονται απόλυτα. Πηγή ενθυµήσεων είναι η εµπειρία, το βίωµα που συνδέεται µε πρόσωπα, αντικείµενα, τόπους, γεγονότα… Για κάθε άνθρωπο το περιβάλλον όπου ζει και δρα, είναι ένας ζωντανός και πολυαισθητηριακός τόπος, που δοµείται από αναµνήσεις και προθέσεις. Προσλαµβάνεται µε διαφορετικούς κώδικες και νοηµατοδοτείται πολλαπλα, καθώς ο ίδιος µε τη φαντασία του αναµειγνύει µνήµες, όνειρα, επιθυµίες… Η τέχνη είναι αυτή που δίνει στην ψυχή τους κώδικες και τα εκφραστικά µέσα, για να µετουσιωθεί σε έµπνευση, η πρόσληψη των ερεθισµάτων από το περιβάλλον, το βίωµα, η ανάµνηση, ο αναστοχασµός. Η τέχνη, κάθε µορφής τέχνη, είναι αυτή που υποστηρίζει πολυσήµαντα την επιστροφή της µνήµης στο παρόν µε µια νέα εµπνευσµένη γλώσσα».(∆ρακάκη-Ορφανίδης, 2024)
Ο Αντώνης Λιάκος ιστορικός, διδάσκων στο ΕΚΠΑ στη Φιλοσοφική Σχολή στο Τµήµα Ιστορίας Αρχαιολογίας, επισηµαίνει:
«Η µνήµη αποτελεί έναν από τους σηµαντικότερους πολιτισµικούς πόρους. Ποιος και πως θα την διαχειριστεί είναι αποφασιστικό για τη συγκρότηση της ταυτότητας, του πολιτισµικού προφίλ µιας κοινωνίας, του υλικού και συµβολικού κεφαλαίου της. Παρόµοια µεγέθη υπερβαίνουν κατά πολύ την εµβέλεια και τις δυνατότητες των ιστορικών.
Η µνήµη έχει εγκατασταθεί στις σύγχρονες κοινωνίες ως απόλυτα θετική αξία, απρόσβλητη στο βάθρο τηςΑν όλοι υποκλίνονται στη µνήµη, εκείνη που φαίνεται να έχει χάσει τα δικαιώµατά της είναι η λήθη. Με περισσή ευκολία την αναθεµατίζουν και τη λιθοβολούν. Κι όµως, χωρίς τη λήθη δεν θα µπορούσαµε να ζούµε ειρηνικά µεταξύ µας. Ένας κόσµος µε απόλυτη µνήµη, θα ήταν εφιαλτικός και αφόρητος. Όπως επίσης ένας κόσµος πλήρης λήθης δεν θα ήταν κόσµος ανθρώπινος. Οι ανθρώπινες κοινωνίες, όπως και ο ανθρώπινος ψυχισµός άλλωστε, βασίζονται σε µια καλοδουλεµένη, µέσα από το χρόνο, ισορροπία ανάµεσα στη µνήµη και στη λήθη».
Η Μαρία Καµπέρη είναι χοροπαιδαγωγός, χορογράφος και ερευνήτρια χορού. Κατέχει Master στις Επιστήµες της Αγωγής (Πανεπιστήµιο Κύπρου).
Έχει ιδρύσει την οµάδα έρευνας selas και µέσω αυτής διερευνά τη σχέση και τη συνύπαρξη της κίνησης µε άλλες τέχνες, µε χώρους και µε επιστηµονικά συγκείµενα. Έργα της έχουν ταξιδέψει σε φεστιβάλ, διοργανώσεις και περιοδείες στο εξωτερικό και έχει επιχορηγηθεί από τα προγράµµατα Πολιτισµός και Τερψιχόρη. Έχει δηµιουργήσει εκτός των άλλων, έργα που απευθύνονται σε παιδιά και εφήβους ιδρύοντας την ενότητα παιδική σκηνή καθώς και τη διοργάνωση φεστιβάλ. Το ακαδηµαϊκό της ενδιαφέρον εστιάζει στη δηµιουργικότητα, στη δηµιουργική κίνηση, στον αισθητικό γραµµατισµό, στην ενσώµατη µάθηση, στη µουσειακή αγωγή και στην αισθητική εµπειρία µέσω της σύζευξης τεχνών. Είναι ακαδηµαϊκός συνεργάτης µε το Πανεπιστήµιο Λευκωσίας από το 2019 όπου ερευνητικές και βιωµατικές της πρωτοβουλίες έχουν υλοποιηθεί. Συνεργάζεται επίσης µε το Παιδαγωγικό Ινστιτούτο Κύπρου σχεδιάζοντας και προσφέροντας επιµόρφωση σε εκπαιδευτικούς γύρω από τη δηµιουργική κίνηση. Συνεργάζεται µε Μουσεία και δηµιουργεί Μουσειακά Εκπαιδευτικά Προγράµµατα µε θέµα τη δηµιουργική κίνηση και τη σύζευξη τεχνών.
Μιλώντας µε τη Μαρία για το project ‘‘ΛΗΘΗ’’ γίνεται φανερό το πάθος της για την τέχνη του χορού στην κοινότητα και η στόχευση να είµαστε ανοιχτοί στην εµπειρία της διερεύνησης της δικής µας µοναδικής κινησιολογικής έκφρασης,να µη διστάζουµε να ανιχνεύουµε και να επαναπροσδιορίζουµε όρια σωµατικά και ψυχικά, προτάσσοντας καίρια κοινωνικά µηνύµατα µέσα από τη δυναµική της γλώσσας του σώµατος, την ταυτότητα και την ετερότητα.
«Στον κόσµο αυτής της παράστασης, η Λήθη δεν είναι απουσία. Είναι µια ύλη παχύρρευστη, σχεδόν βαλτώδης, που καταπίνει σταδιακά ό,τι υπήρξε: µνήµες, κινήσεις, πρόσωπα. Στο επίκεντρο του έργου, ένα σύµβολο: ο Ποταµός, όχι πια σε ροή, αλλά βυθισµένος σε µια άχρονη ακινησία. Αυτός είναι ο Ποταµός της Λήθης: ένα σώµα άλλοτε ζωντανό, τώρα ακίνητο, σχεδόν αόρατο, βουλιαγµένο σε µια σκηνική εγκατάσταση που µοιάζει µε άχρονο τοπίο εγκατάλειψης.
Ο ποταµός ως σώµα δεν έχει λεκτική επικοινωνία. Έχει όµως µνήµη και ταυτότητα. Το έργο έχει ως αφόρµηση την ενσώµατη ταυτότητα ενός ποταµού σε µια σύγχρονη πόλη, τη βίαιη φραγή του και πώς η χωρίς όρια ανθρώπινη παρέµβαση µετασχηµάτισε την ταυτότητα (χαρακτηριστικά, ιδιότητες, ροή), το σώµα και τον τόπο του (χώρος, ζωή ανθρώπων). Ποταµός και τόπος, δύο δυναµικά σώµατα µε διαφορετική κίνηση, βρίσκονται σε λήθη γιατί τους κατέστησαν αόρατους. Συναντιούνται καθώς ρέουν ή βαλτώνουν συγχρονικά κι ασύγχρονα και εµπλέκονται σε διάλογο. Ο διάλογος αυτός χαρακτηρίζεται από εντάσεις, παύσεις, επαναλήψεις, εν συναίσθηση. Πώς µπορεί τα δύο σώµατα να συµπράξουν, να θυµηθούν, να ανακτήσουµε αρχέγονες µνήµες; Πώς αυτή η κατάσταση µας προκαλεί ώστε να δηµιουργήσουµε µια σύγχρονη µε καινοτόµο µορφή τέχνη, αξιοποιώντας την τεχνολογία, ώστε να φέρουµε στο προσκήνιο τη λήθη. Το έργο έχει επιλεγεί στο πλαίσιο του προγράµµατος Τερψιχόρη 2025 και έκανε πρεµιέρα στη Λευκωσία τον Νοέµβρη 2025.
1. Στον πυρήνα της παραγωγής σας κυριαρχεί ένα σύµβολο: ο ποταµός, που δεν ρέει πια αλλά βυθισµένος σε µια διαχρονική ακινησία, ένα κάποτε ζωντανό σώµα που έγινε αόρατο µέσα σε ένα τοπίο εγκατάλειψης. Η λήθη µε τη συµβατική της σηµασία θα µπορούσε να λειτουργήσει ως παράγοντας παραµέλησης του δηµόσιου χώρου και της πολιτιστικής κληρονοµιάς;
Η θεµατική της λήθης µπορεί να έχει πολλαπλές ερµηνείες και να προσδίδει νόηµα σε διαφορετικά συµφραζόµενα. Υπό αυτή την έννοια, θα µπορούσε πράγµατι να συνδεθεί µε τον δηµόσιο χώρο και την πολιτιστική κληρονοµιά, ακόµη κι αν αυτό δεν αποτελεί το κύριο πεδίο της έρευνάς µου.
Κατά τη διαδικασία δηµιουργίας του έργου, ωστόσο, µετακινήθηκα από την αρχική ιδέα της εγκατάλειψης -του «ξεχνώ» και του «ξεχνιέµαι»- και άρχισα να αντιλαµβάνοµαι τη λήθη ως µια δυνατότητα ανοίγµατος χώρου. Στο σηµείο ακριβώς όπου αυτή συµβαίνει, δηµιουργείται ένα πεδίο στο οποίο µπορεί να γεννηθεί κάτι νέο.
Εποµένως, ανεξαρτήτως του πλαισίου στο οποίο αναφέρεται, η λήθη εµπεριέχει τη δυναµική της αναγέννησης και του µετασχηµατισµού.
2. Ποια πεδία ακουµπά µε τα µηνύµατά του το καλλιτεχνικό σας έργο;
Παρότι το βασικό σύµβολο του έργου είναι ο ποταµός -και κατ’ επέκταση διερευνάται και ο ίδιος ως φυσικό και εννοιολογικό στοιχείο- το κύριο πεδίο στο οποίο εστιάζει το έργο µου είναι ο ίδιος ο άνθρωπος. Αυτός ως φορέας συναισθηµάτων, αλλά και ως ον που διαθέτει βούληση: τη δυνατότητα επιλογής του τρόπου µε τον οποίο προσλαµβάνει µια κατάσταση και της ερµηνείας που της αποδίδει.
Υπό αυτή την έννοια, το έργο αγγίζει ζητήµατα που σχετίζονται µε την ανθρώπινη εµπειρία, την εσωτερική στάση απέναντι στη φθορά, την απώλεια ή τη µεταβολή, καθώς και µε τη δυναµική της προσωπικής νοηµατοδότησης.
3. Ποια θεωρείτε ότι είναι η προστιθέµενη αξία του στο σύγχρονο καλλιτεχνικό γίγνεσθαι;
Μέσα από τη δηµιουργία του έργου, σε συνεργασία µε τους συνεργάτες και συνδηµιουργούς µου, αγγίξαµε ένα νέο πεδίο πειραµατισµού, καθώς εισαγάγαµε την τεχνολογία ως ενεργό µέρος της δηµιουργικής διαδικασίας.
∆εν θα επιχειρήσω να αποτιµήσω την αξία του έργου στο ευρύτερο καλλιτεχνικό πεδίο· αυτό είναι κάτι που µόνο ο χρόνος µπορεί να δείξει. Θα σταθώ, ωστόσο, στην αξία που είχε για εµάς τους ίδιους η διαδικασία: η τόλµη να εξερευνήσουµε µια νέα ιδέα, να διασχίσουµε άγνωστα δηµιουργικά εδάφη και να επαναπροσδιορίσουµε τον τρόπο µε τον οποίο παράγεται το έργο.
4. Τι σηµαίνει για εσάς προσωπικά, αλλά και για το όραµα της οµάδας σας, η τέχνη του χορού στην κοινότητα; Πώς επιτελείται ή εµπλουτίζεται µια κίνηση από τις ιδιαιτερότητες που φέρει κάθε σώµα στην καλλιτεχνική έκφραση µε τον επικοινωνιακό κώδικα του χορού;
Ο χορός, όσο κοινότοπο κι αν ακούγεται, αποτελεί αναπόσπαστο µέρος της κοινότητας, καθώς εκφράζεται µέσα από ένα κοινό και καθολικό έδαφος: το σώµα. Όλοι οι άνθρωποι διαθέτουµε σώµα και, εποµένως, µοιραζόµαστε ένα θεµελιώδες σηµείο αναφοράς και επικοινωνίας.
Στη δική µας καλλιτεχνική πρακτική, το σώµα δεν λειτουργεί απλώς ως µέσο, αλλά ως φορέας και εκφραστής της καλλιτεχνικής ιδέας. Μέσα από αυτό, διαµορφώνεται ένα αισθητικό πεδίο επικοινωνίας που επιτρέπει τη συνάντηση της τέχνης του χορού µε την κοινότητα.
Οι ιδιαιτερότητες κάθε σώµατος αποτελούν, για εµένα, τον πυρήνα της δηµιουργικής διαδικασίας. Αντιλαµβάνοµαι τη δηµιουργικότητα -και κατ’ επέκταση τη δηµιουργική κίνηση- ως µια δυναµική διαδικασία που διατρέχει ολόκληρη την καλλιτεχνική µου πρακτική. Για τον λόγο αυτό, οι µοναδικές ποιότητες κάθε σώµατος δεν εξοµαλύνονται, αλλά αναδεικνύονται και συνδιαµορφώνουν το κινησιολογικό λεξιλόγιο κάθε έργου.
Έτσι, οι χορευτές δεν είναι απλοί εκτελεστές, αλλά συνδηµιουργοί αυτού του λεξιλογίου, συµβάλλοντας ενεργά στη διαµόρφωση της καλλιτεχνικής έκφρασης και του επικοινωνιακού κώδικα του χορού.
5. Ως ερµηνεύτρια χορού επιδιώκετε να ανιχνεύσετε πριν τη δηµιουργία µιας παραγωγής µέσα από βιωµατικές ασκήσεις κίνησης σε οµάδες την αποκαλυπτική γλώσσα του σώµατος όταν εµφορείται από το ισχυρό συναίσθηµα και τη µνήµη;
Η µεθοδολογία δηµιουργίας των έργων µου δεν βασίζεται σε µια προκαθορισµένη κινησιολογική προετοιµασία. Αυτό που προηγείται της σωµατικής διαδικασίας είναι η εκτενής βιβλιογραφική έρευνα και η µελέτη του θέµατος από πολλαπλές πηγές.
Στη συνέχεια, διαµορφώνω οδηγίες κίνησης και όχι συγκεκριµένες κινήσεις. Οι οδηγίες αυτές λειτουργούν ως αρχικό υλικό, µε το οποίο εισερχόµαστε στο στούντιο, µε στόχο να εµπλουτιστούν, να µετασχηµατιστούν και να αποτελέσουν πεδίο πειραµατισµού µέσα από τη συλλογική σωµατική εµπειρία.
Σε αυτό το πλαίσιο, η µνήµη δεν αντιµετωπίζεται ως µια ενιαία ή στατική έννοια. Αντιθέτως, εκλαµβάνεται ως πολλαπλή, ρευστή και συχνά αντιφατική – όπως και η λήθη. Και οι δύο λειτουργούν ως ενεργά υλικά της δηµιουργικής διαδικασίας, που δεν αναπαρίστανται ευθέως, αλλά εγγράφονται στο σώµα µέσα από την κίνηση και τη βιωµατική εµπειρία.
6. Μιλήστε µας παρακαλώ περισσότερο για την οµάδα σας η οποία εµπνεύστηκε και εµψυχώνει τη ΛΗΘΗ. Οι νέες τεχνολογίες πώς διεισδύουν και συνεισφέρουν στην επικοινωνούµενη καλλιτεχνική εµπειρία που προσφέρετε στο κοινό σας;
Η οµάδα Σέλας δεν έχει σταθερή σύνθεση· διαµορφώνεται εκ νέου σε κάθε έργο, ανάλογα µε τις ανάγκες και τις ιδιαιτερότητές του. Παράλληλα, υπάρχουν συνεργάτες µε τους οποίους µοιραζόµαστε µια ευρύτερη και διαρκή καλλιτεχνική έρευνα και, υπό αυτή την έννοια, µπορούν να θεωρηθούν πιο σταθεροί συνοδοιπόροι στη δηµιουργική διαδικασία.
Η ιδέα της Λήθης προέκυψε αρχικά από την προσωπική µου παρατήρηση των ανθρώπινων σχέσεων και, σε µεταγενέστερο στάδιο, από την προσπάθεια να εντοπίσω αντίστοιχες ποιότητες και φαινόµενα σε στοιχεία της φύσης. Η θεµατική αυτή αποτέλεσε το κοινό σηµείο αναφοράς γύρω από το οποίο οργανώθηκε η συλλογική σκέψη της οµάδας.
Η ένταξη των νέων τεχνολογιών γεννήθηκε µέσα από τις συζητήσεις µε τους βασικούς συντελεστές του έργου, κατά τη φάση της επεξεργασίας του θέµατος, πολύ πριν την είσοδό µας στο στούντιο. Οι τεχνολογίες δεν χρησιµοποιούνται ως πρόσθετο ή διακοσµητικό στοιχείο, αλλά ως οργανικό µέρος της καλλιτεχνικής σύνθεσης, συµβάλλοντας στη διαµόρφωση της συνολικής εµπειρίας που επικοινωνείται στο κοινό.
Τα έργα µας χαρακτηρίζονται γενικότερα από τη σύζευξη διαφορετικών τεχνών, καθώς πιστεύουµε ότι αυτή η διασταύρωση λειτουργεί ενισχυτικά τόσο ως προς την απόδοση της θεµατικής όσο και ως προς την επικοινωνία µε τον θεατή. Ένα έργο οφείλει πρωτίστως να εκφράζει τον δηµιουργό του· ωστόσο, από τη στιγµή που παρουσιάζεται δηµόσια, θεωρώ ουσιαστικό να µπορεί να επικοινωνήσει και να συνοµιλήσει µε το κοινό.
Ιδιαίτερα στην περίπτωση του χορού -µιας κατεξοχήν εφήµερης και «αόρατης» τέχνης- και δεδοµένου ότι τα έργα µας κινούνται συχνά στο πεδίο της αφαίρεσης, η µέριµνα για την επικοινωνία καθίσταται ακόµη πιο κρίσιµη. Η σύζευξη τεχνών και η αξιοποίηση των νέων τεχνολογιών εµπλουτίζουν τόσο τη δραµατουργική προσέγγιση όσο και την εµπειρία του θεατή, δηµιουργώντας πολλαπλά επίπεδα πρόσληψης και νοηµατοδότησης.
7. Ποιοι είναι οι επόµενοι δηµιουργικοί σταθµοί της δηµιουργίας σας και ποια θα µπορούσε να είναι η σύνδεση σας µε το αδελφικό νησί την Κρήτη;
Ένας από τους βασικούς στόχους της καλλιτεχνικής µας πορείας είναι η βιωσιµότητα της τέχνης. Για τον λόγο αυτό, τα έργα µας ταξιδεύουν σε διαφορετικά µέρη του κόσµου, µέσα σε ποικίλες συνθήκες και πολιτισµικά πλαίσια. Μας ενδιαφέρει να διερευνούµε τις δυνατότητες κάθε έργου και τον τρόπο µε τον οποίο συνοµιλεί µε διαφορετικούς χώρους και διαφορετικά κοινά.
Με την Κρήτη µάς συνδέουν ήδη ουσιαστικές εµπειρίες. Είχαµε τη χαρά και την τιµή να παρουσιάσουµε εκεί ένα προηγούµενο έργο µας, καθώς και να µοιραστούµε τη µεθοδολογία δηµιουργίας µας στο πλαίσιο ακαδηµαϊκού συνεδρίου. Οι δράσεις αυτές υπήρξαν ιδιαίτερα γόνιµες και µας άφησαν τις καλύτερες εντυπώσεις, τόσο σε καλλιτεχνικό όσο και σε ανθρώπινο επίπεδο.
Η σχέση µας µε την Κρήτη παραµένει ένα ανοιχτό και ζωντανό κεφάλαιο, το οποίο επιθυµούµε να εξερευνήσουµε περαιτέρω µέσα από µελλοντικές συνεργασίες, ανταλλαγές και νέες δηµιουργικές συναντήσεις.
Το παρελθόν ξαναγράφεται καθηµερινά από εµάς τους ίδιους. Οι άνθρωποι υπάρχουν και χτίζουν τη ζωή τους µε επιθυµητές ροές, µε επιλογές, µε αντιφάσεις, µε αµφισηµίες, µε δράση, µε στόχους .Ο χορός δεν είναι απλά ψυχαγωγία, αλλά επιτέλεση, πολύτροπη γλώσσα: Ενώνει εσωτερικό και εξωτερικό: Η κίνηση είναι η ολοκλήρωση µιας εσωτερικής κατάστασης, καθιστώντας την πραγµατική. Είναι η διαδικασία όπου ο χορός παύει να είναι απλή κίνηση και γίνεται ένα «γεγονός» που ερµηνεύει, αποκαλύπτει και πραγµατοποιεί κάτι, δίνοντάς του µορφή και νόηµα, µετατρέποντας το σώµα σε µέσο αφήγησης ιστοριών και συναισθηµάτων µέσα στο κοινωνικό πλαίσιο.
Καλή χρονιά µε τη µνήµη να διασφαλίζει τη συνείδηση του παρόντος και µε δυνατότητα της επιλογής ανάµεσα στη λήθη και στη µνήµη όχι χρησιµοθηρικά, αλλά ως βασικό δικαίωµα ελευθερίας που θωρακίζει τον άνθρωπο απέναντι στον χρόνο και τη ζωή!!!
*Η Μαρία Α. ∆ρακάκη είναι Επιµελήτρια του Μουσείου Σχολικής Ζωής ∆ήµου Χανίων, Παιδαγωγός, Εκπαιδεύτρια Ενηλίκων µε ειδίκευση στην πολιτιστική διαχείριση και πολιτισµική επικοινωνία
Πηγές φωτογραφιών:
Οι φωτογραφίες παραχωρήθηκαν ευγενικά από τη Μαρία Καρµπέρη για τις ανάγκες του συγκεκριµένου αφιερώµατος και την ευχαριστώ πολύ για την εµπιστοσύνη της αλλά και για τον χρόνο που µου αφιέρωσε.
ΑΝΑΛΥΤΙΚΟΤΕΡΑ ΓΙΑ ΤΟ ΕΡΓΟ: «ΛΗΘΗ»
https://www.philenews.com/events/lithi-archegones-mnimes-s-ena-ilektroniko-perivallon/
Hbf&v=A6J5aaTxKlQ&feature=youtu.beEndnotes
https://www.parathemata.com/2007/06/blog-post_537.html
ΜΝΗΜΗ ΕΣΤΙ δίγλωσσος κατάλογος του Μουσείου Σχολικής Ζωής ∆ήµου Χανίων στο πλαίσιο του «ΕΓΧΕΙΡΗΜΑΤΟΣ ΠΡΟΥΠΟΘΕΣΗ ∆ΥΟ», Έκθεση Σύγχρονης Τέχνης Μνήµη ΕΣΤΙ… των ∆.ΑΣΤΕΡΙΟΥ& Α. ΑΛΙΒΡΟΥΒΑ, επιµέλεια ∆ρακάκη Μ.&Ορφανίδης Γ. διαθέσιµο στο https://school-life.gr/mnimi-esti/
https://antonisliakos.gr/2014/09/21/%CE%B4%CE%B9%CE%BA%CE%B1%CE%AF%CF%89%CE%BC%CE%B1-%CF%83%CF%84%CE%B7-%CE%BC%CE%BD%CE%AE%CE%BC%CE%B7-%CE%AE-%CF%83%CF%84%CE%B7-%CE%BB%CE%AE%CE%B8%CE%B7-%CE%BC%CE%B9%CE%B1-%CE%B1%CE%BC%CF%86%CE%B9%CE%BB/
https://opencourses.uoa.gr/modules/document/file.php/ARCH9/%CE%94%CE%B9%CE%B4%CE%B1%CE%BA%CF%84%CE%B9%CE%BA%CF%8C%20%CE%A0%CE%B1%CE%BA%CE%AD%CF%84%CE%BF/%CE%A0%CE%B1%CF%81%CE%BF%CF%85%CF%83%CE%B9%CE%AC%CF%83%CE%B5%CE%B9%CF%82/PDF/%CE%95%CE%BD%CF%8C%CF%84%CE%B7%CF%84%CE%B1%2011-%20%CE%94%CE%B9%CE%BB%CE%AE%CE%BC%CE%BC%CE%B1%CF%84%CE%B1%20%CE%BC%CE%BD%CE%AE%CE%BC%CE%B7%CF%82%20%CE%BA%CE%B1%CE%B9%20%CE%BB%CE%AE%CE%B8%CE%B7%CF%82.pdf
ΛΗΘΗ https://www.philenews.com/events/lithi-archegones-mnimes-s-ena-ilektroniko-perivallon/
