Η ηχητική αποτύπωση της κρητικής µουσικής ανάγεται ήδη στα πρώτα χρόνια µετά την εφεύρεση του γραµµοφώνου, σηµατοδοτώντας την απαρχή µιας νέας εποχής για τη διάδοση της παραδοσιακής µουσικής. Οι πρώτες αυτές καταγραφές συνδέονται άµεσα µε µουσικούς της επαρχίας Αποκορώνου, οι οποίοι διαδραµάτισαν πρωταγωνιστικό ρόλο στη διαµόρφωση της πρώιµης δισκογραφίας.
Πρωτοπόρος υπήρξε ο Ιωάννης Καραβανάκης από τον Βάµο, ο οποίος στα τέλη του 1907 πραγµατοποίησε στην Αθήνα την πρώτη γνωστή ηχογράφηση κρητικού µουσικού έργου. Η ηχογράφηση έγινε για λογαριασµό της δισκογραφικής εταιρείας “Ο ΑΠΟΛΛΩΝ” και περιλάµβανε το κοµµάτι «Τραγούδι Κρητικόν του γάµου». Η εταιρεία αυτή, αγγλικών συµφερόντων µε έδρα το Λονδίνο, υπήρξε ταυτόχρονα και η πρώτη δισκογραφική εταιρεία ελληνικού ενδιαφέροντος, που ιδρύθηκε από τον ελληνοεγγλέζο Κωνσταντίνο Γκρέη, µε βασικό συνεργάτη τον Ιωάννη Σταυρίδη, συριανής καταγωγής.
Σηµαντικός σταθµός υπήρξαν και οι ηχογραφήσεις που πραγµατοποιήθηκαν το 1917 στις Ηνωµένες Πολιτείες από την εταιρεία “Columbia”. Πρόκειται για δύο δίσκους 78 στροφών, που περιλαµβάνουν αποκλειστικά οργανικές εκτελέσεις µε λύρα και λαγούτο. Τα κοµµάτια που καταγράφηκαν ήταν, Συρτός Χανιώτικος, Συρτός Κισσαµιώτικος, Πεντοζάλη και Σούστα Ρεθυµνιώτικη, µε ερµηνευτές τον ∆ηµήτρη Καπόκη από τον Στύλο Αποκορώνου στη λύρα και τον Κωνσταντίνο Βουράκη από τον Αλίκαµπο Αποκορώνου στο λαγούτο.
Μετά τον ∆ηµήτρη Καπόκη, τη σκυτάλη ανέλαβε ο θρυλικός λυράρης Χαρίλαος Πιπεράκης από το Ξεροστέρνι Αποκορώνου, ο οποίος το 1919 ηχογράφησε στην Αµερική, για την εταιρεία “Victor”, τα κοµµάτια, Συρτός Κρητικός και Συρτός Κισσαµίτικος, µε τη συνοδεία του λυράρη και λαουτιέρη, Γεώργιου Γοµπάκη.
Το 1921 επανέρχονται δισκογραφικά ο ∆ηµήτρης Καπόκης και ο Κωνσταντίνος Βουράκης, αυτή τη φορά µε τη συµµετοχή του τραγουδιστή Γεωργίου Περδικάκη από το Κόκκινο Χωριό Αποκορώνου. Οι ηχογραφήσεις πραγµατοποιήθηκαν για την εταιρεία “PANHELLENION RECORD” και περιλάµβαναν τα έργα, Χανιώτικος Συρτός, Σούστα Ηρακλειώτικη, Κρητικό Νυφιάτικο και Πεντοζάλη Χορός.
Ιδιαίτερη µνεία αξίζει και η περίπτωση του τουρκοκρητικού µουσικού Ιµβραϊµάκη, ο οποίος περί το 1920 ηχογράφησε τη «Σούστα» µε σολιστικό όργανο το κλαρίνο, συνοδευόµενος από άγνωστο σαντουριέρη στο Κάιρο, για την εταιρεία “FABRIK MECHIAN RECORDS CAIRO”. Η καταγραφή αυτή αποτελεί µέχρι σήµερα, την πρώτη γνωστή ηχογράφηση τουρκοκρητικού µουσικού σε δίσκο 78 στροφών.
Λίγα χρόνια αργότερα, το 1925, ο δεξιοτέχνης λυράρης Γεώργιος Καντεράκης (ή Καντέρης), µε καταγωγή από τα Σελλιά Αποκορώνου, ηχογράφησε για την εταιρεία “Victor” και τη συνοδεία άγνωστου σαντουριέρη χαρακτηριστικούς κρητικούς χορούς όπως, Χανιώτικος Συρτό, Αποκορωνιώτικος Συρτός, Σούστα Ρεθυµνιώτικη και Πεντοζάλη. Οι εκτελέσεις του διακρίνονται για τη δεξιοτεχνία και τη λεπτότητα της µουσικής έκφρασης, αποκαλύπτοντας έναν καλλιτέχνη υψηλής αισθητικής.
Την ίδια χρονιά, ο Χαρίλαος Πιπεράκης επανέρχεται δισκογραφικά, ηχογραφώντας για την εταιρεία “GREEK RECORD COMPANY” τα έργα, Πηδηχτός – Χορός Ηρακλειώτικος και τον Χαλεπιανό Συρτό, µε τη συνοδεία του Σπύρου Στάµου στο τσίµπαλο.
Στην δισκογραφία της Αµερικής εξαίρεση αποτελεί ένας ιδιαίτερος δίσκος µε τον µουσικό Νικόλαο Μαστοράκη από τη Σητεία, ο οποίος παίζει µαντολίνο συνοδευόµενος από κιθάρα τα µουσικά έργα, Κρητικός χορός Νο 1 και Κρητικός Χορός Νο 2. Πρόκειται µάλλον για κάποια προσπάθεια ιδιωτικής εταιρείας δίσκων, πράγµα που έκαναν πολλοί Έλληνες µουσικοί χωρίς τα αναµενόµενα αποτελέσµατα. Οι ηχογραφήσεις αυτές τοποθετούνται χρονολογικά πριν το 1926 και αποτελούν χαρακτηριστικό δείγµα της µουσικής παράδοσης της Ανατολικής Κρήτης.
Αξίζει επίσης να σηµειωθεί ότι το πρώτο έργο µε αναφορά στην κρητική µουσική, αν και εκτελεσµένο από µη κρητικούς µουσικούς, φαίνεται να είναι µια εκδοχή του «Πεντοζάλη» από τη συµφωνική ορχήστρα Banda Orfeo, η οποία ηχογραφήθηκε µεταξύ 1905 και 1910 στο Μιλάνο της Ιταλίας για την εταιρεία “MONDIAL RECORD”. Παράλληλα, το τραγούδι «Η Κρητικιά» γνώρισε ιδιαίτερη διάδοση, καθώς ηχογραφήθηκε οκτώ φορές µεταξύ 1909 και 1927 σε διάφορα κέντρα του ελληνισµού, όπως η Κωνσταντινούπολη, η Γερµανία και η Αµερική, παραπέµποντας στο αστικό κρητικό τραγούδι «Τα βάσανά µου χαίροµαι».
Τέλος, ιδιαίτερης πολιτισµικής και εθνοµουσικολογικής αξίας είναι οι ηχογραφήσεις σε κυλίνδρους που πραγµατοποιήθηκαν το 1916 στο στρατόπεδο αιχµαλώτων του Γκέρλιτζ (Gόrlitz) της Γερµανίας. Εκεί καταγράφηκαν Κρητικοί αιχµάλωτοι, όπως ο Ιωάννης Κλαπάκης από τον Εµπρόσνερο Αποκορώνου, ο οποίος τραγουδά έναν χανιώτικο συρτό, ο Εµµανουήλ Κουναλάκης µε σητειακές κοντυλιές και ο Μιχάλης Πολυχρονάκης από το Έλος Κισσάµου που ερµηνεύει χανιώτικους συρτούς µε τη λύρα του. Παρά τη σπουδαιότητά τους, οι καταγραφές αυτές παραµένουν µέχρι σήµερα ανέκδοτες.
Η πρώιµη δισκογραφία της κρητικής µουσικής παρουσιάζει ιδιαίτερο ενδιαφέρον, καθώς αποτυπώνει όχι µόνο µουσικά ιδιώµατα, αλλά και κοινωνικοπολιτισµικές συνθήκες της εποχής αποτελώντας πολύτιµα τεκµήρια για τη µελέτη της εξέλιξης της µουσικής παράδοσης της Κρήτης. Παράλληλα, αναδεικνύει τη δυναµική σχέση µεταξύ τοπικής παράδοσης και διεθνούς δισκογραφικής βιοµηχανίας, καθώς και τον ρόλο της διασποράς στη διάδοση και διατήρηση της µουσικής ταυτότητας.
•Σημαντικές πληροφορίες για τις πρώτες ηχογραφήσεις κρητικής μουσικής μπορείτε να βρείτε στην έκδοση που επιμελήθηκαν οι μουσικοί και ερευνητές, Σταύρος Κουρούσης και Κωνσταντίνος Κοπανιτσάνος, «Μίλιε μου Κρήτη απ’ τα παλιά – Ιστορικές Ηχογραφήσεις 1907-1955» της Αστικής μη Κερδοσκοπικής Εταιρίας «Η Ιστορία της Ελληνικής Mουσικής Orpheum Phonograph και στην διαδυκτιακή σελίδα του Παραδοσιακού μουσικού συλλόγου «Ο Χαρίλαος» (www.xarilaos.gr)
*Οι Kωνσταντίνος Κουρκουνάκης και Ηλίας Βλαµάκης είναι µουσικοί και µέλη του Παραδοσιακού Μουσικού Συλλόγου «Ο Χαρίλαος».
Ηχογράφηση: μια ιστορική τομή
Ένα μουσικό ταξίδι στις απαρχές του 20ου αιώνα, όταν πραγματοποιήθηκαν οι πρώτες ηχογραφήσεις κρητικής μουσικής επιχειρούν σήμερα οι «Διαδρομές».
Ένα ταξίδι σε χρόνια που «σφραγίστηκαν» από μια ιστορική τομή για τα μουσικά δρώμενα καθώς η μέχρι τότε αποκλειστικά ζωντανή ερμηνεία των καλλιτεχνών συνάντησε την αθανασία που της πρόσφερε η τεχνολογία της ηχογράφησης.
Όμως ο ήχος των σκοπών και των τραγουδιών που «αιχμαλωτίζονται» από τα μηχανήματα δεν μεταφράζεται μόνο σε νότες: αυτός ο ήχος κουβαλάει μαζί του το ύφος και το ήθος της εποχής του. Στην προκειμένη περίπτωση μιας άλλης εποχής και μιας «άλλης» Κρήτης, εκείνης των πρώτων δεκαετιών του 20ου αιώνα.
Γι’ αυτό τον λόγο και οι πρώτες αυτές ηχογραφήσεις κρητικής μουσικής έχουν μια ξεχωριστή ιστορική σημασία αλλά συνάμα και μεγάλο κοινωνιολογικό ενδιαφέρον.
Με αυτές τις σκέψεις αλλά και θέλοντας να «φωτίσουμε» τα πρόσωπα που πρωταγωνίστησαν στις πρώτες αυτές εμβληματικές ηχογραφήσεις κρητικής μουσικής, απευθυνθήκαμε στους μουσικούς, ερευνητές και μέλη του Παραδοσιακού Μουσικού Συλλόγου «O Χαρίλαος», Kωνσταντίνο Κουρκουνάκη και Ηλία Βλαμάκη, οι οποίοι μας ταξιδεύουν σήμερα στους πρωτοπόρους καλλιτέχνες, τα στούντιο και τους σκοπούς, που έμελε να «γράψουν» ιστορία.
ΔΗΜ. ΜΑΡ.
