Σε µια ενδιαφέρουσα µελέτη που δηµοσιοποιήθηκε πριν λίγες µέρες, γίνεται έντονος λόγος για τη δηµοκρατία που υφίσταται µια παγκόσµια ύφεση. Η διαπίστωση της δηµοκρατικής διάβρωσης συµβαίνει κυρίως σταδιακά, παρά ως απότοµη κατάρρευση, κυρίως στην Ευρωπαϊκή Ένωση. Στο έγγραφο αυτό ακολουθείται µια συστηµική προσέγγιση για το πώς γίνεται η δηµοκρατική διάβρωση. Θεµατικές ενότητες, όπως η οικονοµική ανισότητα και οι αποτυχίες της διακυβέρνησης, επιδεινώνονται από την εκλογή ηγετών που στη συνέχεια προχωρούν στην εκκένωση των ουσιαστικών χαρακτηριστικών της δηµοκρατίας και προκαλούν κοινωνική πόλωση. Το ερώτηµα που τίθεται είναι αν έχουµε στρατηγικές επιλογές για το µέλλον της δηµοκρατίας στην Ευρώπη.
Το ESPAS είναι µια οντότητα στην οποία συµµετέχουν θεσµικά όργανα και φορείς της Ευρωπαϊκής Ένωσης (Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο, Συµβούλιο, Κοµισιόν και άλλα όργανα) δηµοσίευσε µελέτη για την υποχώρηση της δηµοκρατίας και των αρχών που τη διέπουν1.Η δηµοσίευση αυτή δεν δεσµεύει τα θεσµικά όργανα της ΕΕ.
Το Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο που διαδραµατίζει σε αρκετά σηµεία και σε µια ευρεία θεµατολογία ρόλο συννοµοθέτη, µέσω των ευρωβουλευτών του πιέζει για «στρατιωτικό Σένγκεν» για να αντισταθεί σε πιθανή ρωσική επιθετικότητα2.
Αν πρέπει να εξετάσουµε τα βασικά σηµεία της δηµοκρατικής υποχώρησης στη λήψη αποφάσεων, θα είχε ιδιαίτερο νόηµα να ερευνήσουµε και τη σχέση µε το κοινοτικό κεκτηµένο και τις ασυµµετρίες µεταξύ κρατών/περιφερειών, και πώς αυτά συνδέονται µε τη νέα «στρατιωτικοποίηση» της ΕΕ, π.χ. την πρόταση για «στρατιωτική Σένγκεν».
Το ζητούµενο λοιπόν είναι αν µπορούµε να διατυπώσουµε προτάσεις ανάσχεσης και αναθεώρησης προβληµατικών αποφάσεων.
Στη µελέτη αυτή αποτυπώνεται η δηµοκρατική υποχώρηση στη λήψη αποφάσεων ως η πιο ανησυχητική διάσταση που παίρνει τη µορφή διαρκούς υποχώρησης του κράτους δικαίου (φάνηκε ιδιαίτερα µε την πανδηµία COVID-19).
Η διάβρωση του κράτους δικαίου συνδέεται άµεσα µε τη δυνατότητα εναλλαγής κυβερνήσεων µέσω ελεύθερων εκλογών, την ανεξαρτησία της δικαιοσύνης και τα θεσµικά αντίβαρα. Όταν αυτά αποδυναµώνονται, οι τυπικές εκλογικές διαδικασίες παραµένουν, αλλά το ουσιαστικό περιεχόµενο της δηµοκρατίας φθίνει.
Η εκτελεστική υπερσυγκέντρωση (executive aggrandisement) είναι µια δεύτερη συνιστώσα της δηµοκρατικής διάβρωσης που αφορά τις εκλεγµένες εκτελεστικές εξουσίες, οι οποίες αποδυναµώνουν σταδιακά τα θεσµικά αντίβαρα (κοινοβούλια, ανεξάρτητες αρχές, δικαιοσύνη).
Αυτό γίνεται:
• µε εκκαθάριση δηµοσίων λειτουργών,
• µε µείωση της ανεξαρτησίας της δικαιοσύνης,
• µε αποφυγή ουσιαστικού κοινοβουλευτικού ελέγχου,
• µε υπονόµευση ή αποστράγγιση πόρων των ρυθµιστικών αρχών και των ΜΜΕ.
Η εικόνα αυτή αφορά και κράτη-µέλη της ΕΕ, και συνδέεται µε παγίωση κυβερνήσεων που χρησιµοποιούν τα ευρωπαϊκά εργαλεία (κονδύλια, βέτο, διαπραγµατεύσεις) µε τρόπο που εξυπηρετεί στενά εθνικά ή κοµµατικά συµφέροντα, εις βάρος της κοινής ευρωπαϊκής νοµιµοποίησης.
Πολυεπίπεδη διακυβέρνηση και «αποπολιτικοποίηση» της ΕΕ
Ένα ενδιαφέρον σηµείο είναι η διάγνωση ότι το ήδη σύνθετο τοπίο επιδεινώνεται στην ΕΕ λόγω:
• της ετερογένειας των κρατών-µελών, και
• της ίδιας της φύσης της Ένωσης ως υπερεθνικού συστήµατος κανόνων και θεσµών.
Στη µελέτη αυτή, πέρα από την κλασική συζήτηση περί «δηµοκρατικού ελλείµµατος», τίθενται σοβαρά ερωτήµατα για το πώς η εκτεταµένη «αποπολιτικοποίηση» της χάραξης πολιτικής σε επίπεδο ΕΕ επηρεάζει την αντιπροσωπευτικότητα και τη λογοδοσία – ιδίως στους τοµείς οικονοµικής, δηµοσιονοµικής και νοµισµατικής πολιτικής.
Με άλλα λόγια, ένας αυξανόµενος όγκος αποφάσεων τοποθετείται στο πεδίο του «τεχνικού/αναπόφευκτου», έξω από τη σφαίρα της ανοιχτής πολιτικής διαµάχης. Αυτό µειώνει τη δυνατότητα των πολιτών να αµφισβητούν ουσιαστικά τις επιλογές, και να προτείνουν εναλλακτικές πορείες. Είναι λοιπόν αποδεδειγµένο ότι ο Ευρωπαίος πολίτης δεν µπορεί να παρέµβει σε εξαιρετικά σοβαρά θέµατα, για τα οποία θα ήταν δηµοκρατικά υπεύθυνο το σύστηµα που θα έδινε τη δυνατότητα παρέµβασης. Σοβαρό παράδειγµα είναι η µείωση των κονδυλίων της Κοινής Γεωργικής Πολιτικής, που ενώ διακυβεύεται ακόµη και ο κανόνας αυτάρκειας, ή επιβίωσης και πλήττεται και η ίδια η εφοδιαστική αλυσίδα µόνο στην Ελλάδα παρατηρείται σοβαρή κινητοποίηση αγροτών και ίσως να δούµε και σε µερικές άλλες περιπτώσεις παρόµοιες κινητοποιήσεις, αλλά στην ουσία ο µέσος Ευρωπαίος πολίτης αδιαφορεί αν θα καταναλώσει αγελαδινό γάλα από τις πεδιάδες της Ουρουγουάης, ή πορτοκάλια από τη Βραζιλία. Ο Γερµανός κατασκευαστής όµως αυτοκινήτων ή τρακτέρ αν εισάγει πορτοκάλια και αγελαδινό γάλα στην ΕΕ, θα µπορεί να πουλήσει τα βιοµηχανικά προϊόντα του.
Αυτή η διάσταση αναπέµπει στο «δίληµµα πολιτικής» της ΕΕ έναντι δηµοκρατικής οπισθοδρόµησης
Εδώ το δίληµµα της ΕΕ µπροστά στη δηµοκρατική οπισθοδρόµηση σε κράτη-µέλη παίρνει τις ακόλουθες προοπτικές:
• Αν υπάρξει «πολύ λίγη» αντίδραση, κινδυνεύουν να παγιωθούν αυταρχικές πρακτικές εντός της Ένωσης.
• Αν υπάρξει «υπερβολική» αυστηρότητα (π.χ. µε κυρώσεις ή αιρεσιµότητα κονδυλίων), µπορεί να ενισχυθούν φυγόκεντρες τάσεις και να διασπαστεί πολιτικά η Ένωση.
Αν κατανοούµε ορθώς το δίληµµα αυτό, από µόνο του, δείχνει µια νέα µορφή δηµοκρατικής έντασης, αφού ο ίδιος ο «θεµατοφύλακας» των αξιών (η ΕΕ) δεσµεύεται από κανόνες και ισορροπίες που καθιστούν δύσκολη την έγκαιρη και ισότιµη υπεράσπιση της δηµοκρατίας.
Στο επόµενο σηµείωµά µας θα αναφερθούµε στους συσχετισµούς του κοινοτικού κεκτηµένου, µε τις ανισότητες που δηµιουργεί και πως επηρεάζεται η ουσιαστική δηµοκρατία. Επίσης θα δώσουµε µια απάντηση στη µετάλλαξη από την «ένωση ειρήνης» στο «στρατιωτικό Σένγκεν». Τέλος θα προσπαθήσουµε να δούµε πώς είναι δυνατή η βελτίωση, ανάσχεση, ή και αναθεώρηση προβληµατικών αποφάσεων.
1. https://www.consilium.europa.eu/media/y30lx2po/espas-foresight-paper-what-future-for-democracy-in-europe.pdf
2. https://www.europarl.europa.eu/news/en/press-room/20251121IPR31538/meps-push-for-military-schengen-to-withstand-potential-russian-aggression
