Αν έγραφα σήμερα το ευπώλητο βιβλίο μου Μαθαίνω εύκολα (2004)
θα έδινα μεγαλύτερη βαρύτητα στο θέμα της μεταγνώσης.
Υπάρχει ένα θεμελιώδες πρόβλημα στην ανάπτυξη της μεταγνώσης. Πως την αναπτύσσεις όταν δεν έχεις τις γνώσεις, την εμπειρία και τα μέσα;
Η λύση είναι ευκολότερη σήμερα. Αρκεί να υπάρχει κίνητρο, θέληση και ενθουσιασμός. Τα στάδια είναι γνωστά. Αρχικά, μαθαίνουμε για τις λειτουργίες της, κάνουμε αυτοπαρατήρηση, αυτό-αξιολόγηση και έτερο-αξιολόγηση. Άγνωστες διαδικασίες για πολλούς. Η μεταγνωστική σκέψη δεν είναι μέρος της καθημερινότητας μας. Γιαυτό, άτομα και φορείς φοβούνται την αξιολόγηση. Για τη μεταγνώση, την άγνωστη αβαθμολόγητη δεξιότητα γράφω στο σημερινό σημείωμα.
ΜΕΤΑΓΝΩΣΗ είναι η ανώτερη γνωστική λειτουργία, η οποία μας επιτρέπει να έχουμε… α) συνείδηση του γεγονότος ότι σκεφτόμαστε μέσα από συγκεκριμένες διαδικασίες και β) σαφή γνώση για τη λειτουργία των γνωστικών διαδικασιών. Η μεταγνώση διακρίνει τους μαθητές που μαθαίνουν εύκολα από αυτούς που μαθαίνουν με μεγάλη προσπάθεια.
Πάνο, έμαθες καλά το μάθημα σου; Διάλογοι, όπως ο παρακάτω ακουγόταν, σε κάθε Ελληνικό σπίτι. ‘Πάνο, έμαθες καλά το μάθημα σου; Ναι, μαμά, το έμαθα πολύ καλά. Πάνο, πες μου το μάθημα σου τώρα…’ Η μητέρα διαπιστώνει ότι ο Πάνος δεν γνωρίζει το μάθημα του όσο καλά ισχυρίζεται. Έτσι, συνεχίζει τη μελέτη του. Είναι πιθανόν ο διάλογος να επαναληφθεί μέχρις ότου η αξιολόγηση της μητέρας να συμπίπτει με τον ισχυρισμό του Πάνου. Είναι φανερό ότι ο Πάνος έχει χαμηλό επίπεδο μεταγνώσης, δηλαδή δεν αξιολογεί πόσο καλά γνωρίζει κάτι. Στα σεμινάρια μου Γνωστικής Ανάπτυξης χρησιμοποιούσα τη φράση ‘Πάμε meta’. Τι σημαίνει; Συνεχής άσκηση σε οικογενειακό περιβάλλον για ανάπτυξη της αυτονομίας στη σκέψη. Δηλαδή, μακρόχρονη έκθεση σε εμπειρίες και καταστάσεις που έχουν κοινά χαρακτηριστικά αγάπη, ενδιαφέρον και ανεκτικότητα προς το παιδί.
Μεταγνώστικοί ή παρορμητικοί μαθητές;
Μαθητές με αναπτυγμένη μεταγνώση δεν βιάζονται να απαντήσουν. Σκέπτονται πολλές παραμέτρους, ακούν και παρατηρούν ότι γίνεται στην αίθουσα. Αντίθετα, οι παρορμητικοί οφείλουν να προπονηθούν σε απλές ασκήσεις αυτοσυγκράτησης. Αρκούν ελάχιστα λεπτά, κάθε φορά, για να σκεφθούν ολιστικά, να λύσουν απορίες, να αποκαλύψουν αδυναμίες και τα δυνατά τους σημεία. Πρακτικά αυτό γίνεται αν μάθουν να ακολουθούν την σειρά των φαναριών που ρυθμίζουν την κυκλοφορία. Δηλαδή να αυτορυθμίζουν την παρουσίαση των ιδεών, αντιρρήσεων και ερωτήσεων τους.
Εκπαιδεύω παιδιά και εργαζόμενους
• Να αναγνωρίζουν το πρόβλημά και να επιλέγουν κατάλληλες στρατηγικές ή οπτικές αναπαράστασεις.
• Να επιμερίζουν το χρόνο που απαιτείται και τις προσπάθειες τους στα διάφορα μέρη της μελέτης ή της λύσης.
• Να παρακολουθούν και να ρυθμίζουν την πρόοδο τους και την πορεία τους προς τη λύση.
• Να είναι ευαίσθητοι στην επανατροφοδότηση, ώστε να κάνουν κατάλληλες διορθωτικές κινήσεις.
• Να ολοκληρώνουν τη μελέτη ή το έργο τους.
ΣΚΕΨΗ ΓΙΑ ΤΗ ΣΚΕΨΗ
Την δομή της μεταγνώσης την παρουσιάζω στο γράφημα. Εδώ, την υποστηρίζω με παραδείγματα:
1. Μεταγνωστική Γνώση
• Γνώση του Εαυτού, δηλαδή των δυνατών σας δεξιοτήτων, των αδυναμιών και των προτιμήσεων μάθησης.
• Γνώση του Έργου, δηλαδή φύση και βαθμός δυσκολίας μιας εργασίας, ενός έργου ή μιας άσκησης.
• Γνώση Στρατηγικών, δηλαδή τι μεθόδους χρησιμοποιώ και πότε και γιατί χρησιμοποιώ την καθεμία.
2. Μεταγνωστική Ρύθμιση
• Σχεδιασμός, δηλαδή στοχοθεσία, επιλογή στρατηγικών και κατανομή χρόνου πριν εκτελέσουμε μια εργασία.
• Παρακολούθηση, δηλαδή συνεχής έλεγχος της πορείας σας κατά τη διάρκεια της εργασίας και εντοπισμός πιθανών λαθών ή παρανοήσεων.
• Έλεγχος/Ρύθμιση, δηλαδή τροποποίηση ή αλλαγή των στρατηγικών σας όταν διαπιστώνετε ότι αυτές δεν αποδίδουν.
• Αξιολόγηση, δηλαδή αναστοχασμός για το τελικό αποτέλεσμα, αυτό-αξιολόγηση της επιτυχίας των στόχων σας και εξαγωγή συμπερασμάτων,
3. Μεταγνωστικές Εμπειρίες
Είναι τα συναισθήματα ή συνειδητές μας σκέψεις που προκύπτουν κατά τη διάρκεια μιας γνωστικής διαδικασίας. Δηλαδή, η δυσάρεστη αίσθηση ότι “δεν κατάλαβα αυτή την παράγραφο” ή η ευχάριστη έκπληξη “αχ! το βρήκα”.
4. Εφαρμογές & Οφέλη
• Αυτορρύθμιση, δηλαδή η ανάπτυξη ανεξάρτητων-αυτόνομων μαθητών που δεν εξαρτώνται αποκλειστικά από τους εκπαιδευτικούς τους.
• Επίλυση Προβλημάτων, δηλαδή η στρατηγική προσέγγιση σε σύνθετες καταστάσεις και μεταφορά γνώσης σε νέα περιβάλλοντα (χαρακτηριστικό αναπτυγμένης μνήμης εργασίας).
Ένας ενήλικας αυτό-εκπαιδεύεται
Αν θέλετε να αναπτύσσετε τη μεταγνώση σας κάνετε τις ερωτήσεις:
1 Ποιος είναι ο ακριβής στόχος μου;
2 Μοιάζει με κάτι που έχω ήδη ασχοληθεί;
3 Τι δυσκολίες συνάντησα τότε; Πώς τις αντιμετώπισα;
3 Πριν απαντήσω στη βασική ερώτηση, ποιες άλλες ερωτήσεις πρέπει να απαντήσω προηγουμένως;
4 Σε ποια επιμέρους ερωτήματα μπορώ να χωρίσω το βασικό ερώτημα; 5 Τι δυσκολίες προβλέπω ν’ αντιμετωπίσω, και τι μπορώ να κάνω;
6 Ποια από τα διαθέσιμα στοιχεία είναι πρωτεύοντα και ποια όχι;
7 Τι απορίες έχω; Τι πληροφορίες χρειάζομαι;
8 Πόσος χρόνος απαιτείται;
9 Τι αποτελέσματα προβλέπω;
10 Πώς αισθάνομαι για το έργο που καταπιάστηκα;
Κωπηλάτες σε 16κώπο λέμβο
Η λειτουργία της μεταγνώσης γίνεται κατανοητή αν δούμε τη χρήση της σε ένα αγώνα κωπηλασίας. Σε μια 16κωπο λέμβο, κάθε κωπηλάτης οφείλει να είναι σε μέγιστο βαθμό μεταγνωστικός για να μην επικρατήσει χάος. Γιατί άραγε; Κάθε κωπηλάτης οφείλει να αναγνωρίζει αμέσως το παραμικρό του λάθος και να το διορθώνει πριν επηρεάσει τους υπόλοιπους. Να κατανοεί πώς κάθε κίνηση του επηρεάζει την ισορροπία της βάρκας. Τέλος, να επεξεργάζεται νοητικά μόνο τις οδηγίες του κυβερνήτη. Δηλαδή, οφείλει να είναι σε συνεχή ετοιμότητα για να νιώσει αν η κουπιά του άργησε ένα δευτερόλεπτο. Να προσαρμοστεί άμεσα διαφορετικά μειώνει την ορμή της βάρκας, το κουπί του μπορεί να κολλήσει, να τραυματιστεί ή να τραυματίσει άλλους. Στις Σχολές Πλοιάρχων κωπηλατούσαμε μια ώρα την ημέρα, κάθε μέρα. Οι λόγοι ήταν προφανείς.
Η Τ.Ν. στην δούλεψη της Μεταγνώσης
Η Τεχνητή Νοημοσύνη έχει μειώσει δραματικά το χρόνο της έρευνας. Ακόμα και ασαφή θέματα αναλύονται σε διακριτά υποθέματα, λίστες γεγονότων, εννοιών κ.α. Οι μεταγνωστικοί ερευνητές ενεργοποιούν την Τ.Ν. να κάνει Βαθιά Έρευνα πάνω στο θέμα που τους ενδιαφέρει. Με καθοδήγηση, συγκεκριμένους στόχους, μέγεθος απάντησης και λίγα κύρια ερωτήματα. Η απάντηση της Τ.Ν. δεν είναι εφάμιλλη με αυτή των πραγματικών ειδικών. Οι μεταγνωστικοί ερευνητές δεν μένουν ποτέ ικανοποιημένοι. Τι κάνουν; Εστιάζουν και περιορίζουν τις κατευθύνσεις της έρευνας. Τα πράγματα είναι απλούστερα, αν το ερώτημα είναι μη ακαδημαϊκό. Η Τ.Ν. αναδεικνύει κάποιες τρέχουσες βέλτιστες πρακτικές ή δίνει βασικά δομικά στοιχεία για ένα μαθησιακό έργο. Μένουμε ικανοποιημένοι; Όχι. Αναζητούμε πάντοτε την ουσία του θέματος μέσω της σοφίας και των εμπειριών ειδικών. Η εύρεση τους ίσως είναι ευκολότερη μέσω της Τ.Ν. Εκτός, κι αν αυτοί που ψάχνουμε είναι γείτονες μας.
Δύο ισχυρά μεταγνωστικά εργαλεία
Η καταγραφή ιδεών, σκέψεων, συναισθημάτων σε ημερολόγιό μας βοηθά να συνδέουμε σκέψεις και να τις μετουσιώνουμε σε πράξεις. Έτσι έχουμε τη δυνατότητα να αναθεωρούμε αντιλήψεις, να συγκρίνουμε μεταβολές, να σχεδιάζουμε τις διαδικασίες σκέψης και λήψης αποφάσεων, να χαράζουμε πορείες δράσης. Και τέλος, να ανακαλούμε επιτυχίες, αποτυχίες και πειραματισμούς. Το δεύτερο εργαλείο, κληροδότημα του Αριστοτέλη, είναι ο εννοιολογικός χάρτης, για τον οποίο έγραψα πέρυσι το Μάιο.
Συμπερασματικά και μεταγνωστικά
Τα μεταγνωστικά άτομα εστιάζουν σε μια ιδέα & ρωτούν:
Είναι αναγκαίο; Είναι σχετικό; Είναι σημαντικό;
Όταν ετοιμάζουν ένα σχεδιάγραμμα, τις κινήσεις τους, μια πρόταση τους…
Σκέπτονται ότι…
-κάτι μπορεί να είναι σχετικό, αλλά όχι αυστηρά αναγκαίο,
-κάτι μπορεί να είναι σχετικό, αλλά όχι σημαντικό,
Η κρίσιμη ερώτηση είναι απλή…
Τι θα συμβεί αν απορρίψω αυτή την ιδέα;
Θα επηρεαστεί η συνοχή της έκθεσης, της πρότασης, της προσφοράς μου θετικά ή αρνητικά;
Μετά αποφασίζουν! Η μεταγνώση μας μοιάζει με την Τ.Ν., εξελίσσεται συνεχώς!
*Πτυχ. Ψυχολογίας-Ανάπτυξης Παιδιού, Master Εκπαίδευσης στη ∆ιά Βίου Μάθηση. Επικοινωνία polygnosi@otenet.gr
Τα βιβλία ‘Τα Καλοζώιτά µας χρόνια’, ‘Μαθαίνω εύκολα΄ ‘Θυµάµαι εύκολα’ ‘Μελετώ αποτελεσµατικά’ διατίθενται από τα βιβλιοπωλεία Libraire και ΚΥΒΟΣ και το Μουσείο Τυπογραφίας
