Ένα νέο µοντέλο καλλιέργειας έρχεται να προτείνει η αναγεννητική γεωργία, µε στόχο την προστασία και φροντίδα του εδάφους, την ώρα που οι αντοχές της γης δοκιµάζονται όλο και περισσότερo τα τελευταία χρόνια λόγω της πίεσης που ασκεί η εντατική γεωργία και η κλιµατική αλλαγή.
Τα παραπάνω επισηµαίνει στα «Χανιώτικα νέα», ο ∆ηµήτρης Βολουδάκης, Γενικό ∆ιευθυντής Προγραµµάτων στον οργανισµό «Νέα Γεωργία Νέα Γενιά», διδάκτορας Γεωπόνων του Γεωπονικού Πανεπιστηµίου Αθηνών, µε ειδίκευση στην Κλιµατική Αλλαγή και τη Γεωργία.
-Αρχικά, ξεκινώντας από τα πολύ βασικά για κάποιον που δεν ξέρει, τι είναι η αναγεννητική γεωργία; ∆ιαφέρει από τη συµβατική ή τη βιολογική καλλιέργεια;
Επί της ουσίας, η αναγεννητική γεωργία είναι µία διαδικασία, γεωργικής, παραγωγής, µε την οποία, προσπαθούµε, όχι µόνο να µην εξαντλήσουµε τους φυσικούς πόρους, αλλά µέσα από αυτή την παραγωγική διαδικασία να τους ενισχύσουµε, να τους αναγεννήσουµε. Και δίνουµε µεγαλύτερη έµφαση στο έδαφος.
-Το έδαφος θεωρείται “κλειδί” στην αναγεννητική γεωργία;
Μέχρι πρότινος, το έδαφος θεωρούνταν, µέρος της ύλης του οικοσυστήµατος, που παρείχε τη στήριξη, ας το πούµε έτσι, στα φυτά και κάποια βασικά θρεπτικά στοιχεία. Και πολλές φορές δεν συνειδητοποιούσαµε το γεγονός ότι το έδαφος είναι φυσικός πόρος, ο οποίος όµως δεν είναι ανανεώσιµος. Εάν χάσουµε το έδαφος από κάποια περιοχή, τότε, δεν µπορεί να επαναδηµιουργηθεί ή αν µολύνουµε το έδαφος, επίσης είναι πάρα, πάρα πολύ δύσκολο να το ξαναφέρουµε πάλι σε µια κατάσταση ισορροπίας και υγείας.
Και έχουµε τα κλασικά παραδείγµατα, που τα βιώνουµε στην Ευρώπη και ειδικά και στην Ελλάδα. Για πάρα πολλά χρόνια, από το ∆εύτερο Παγκόσµιο Πόλεµο και µετά, ιδίως από το ‘70, είχαµε µπει όλοι σε µία διαδικασία υπερλίπανσης µε αζωτούχα λιπάσµατα, γιατί βλέπαµε ότι αυξάνονταν πολύ γρήγορα οι σοδειές και οι αποδόσεις. Όµως η υπερσυγκέντρωση αζωτούχων λιπασµάτων δηµιούργησε πάρα πολλά περιβαλλοντικά προβλήµατα σε ποτάµια, σε λίµνες, στη θάλασσα, µε αποτέλεσµα να ξοδέψουµε, τότε ξοδέψαµε πάρα πολλά χρήµατα για να πάρουµε παραπάνω λιπάσµατα από όσα έπρεπε και σήµερα ξοδεύουµε πάρα πολλά χρήµατα για να εφαρµόσουµε συστήµατα απονιτροποίησης, δηλαδή για να πάρουµε το επιπλέον άζωτο από το έδαφος. Αρα αυτό δείχνει ότι κινούµασταν πάντα στα άκρα. Τώρα πρέπει να κινηθούµε µε άξονα την οικολογική ισορροπία και η αναγεννητική γεωργία έχει αυτό τον στόχο ως πρόταγµα.
-Υποβαθµίστηκαν κάποιες αγροτικές εκτάσεις; Και αν ναι, έχετε εικόνα σε ποιες περιοχές ισχύει αυτό;
Υποβαθµίστηκαν πάρα πολλά αγροτικά εδάφη, ναι. Ξέρουµε ότι οι µεγάλες ζώνες, ας το πούµε έτσι, που υπάρχουν στην Ελλάδα µε νιτρικά, είναι παραδείγµατος χάρη, όλη η γεωργική ζώνη γύρω από τη Θεσσαλονίκη. Έτσι, όλα αυτά, καταλήγουν στον Θερµαϊκό Κόλπο. Ολη η γεωργική ζώνη της, κεντρικής Θεσσαλίας, γύρω από τον Πηνειό, όλη η γεωργική ζώνη της Λαµίας, της Στερεάς Ελλάδας µε τον, Σπερχειό.
-Άρα µεγάλες αγροτικές περιοχές που παράγουν πολλά αγροτικά προϊόντα έχουν υποβαθµιστεί.
Βεβαίως, έχουν υποβαθµιστεί. Αρα µιλάµε για, για εδάφη που έχουν µεγάλη γεωργική σηµασία για την παραγωγή, τροφής και γι’ αυτό σε αυτές τις περιοχές εφαρµόζουµε και αυτά τα προγράµµατα απονιτροποίησης. Ένα πράγµα είναι αυτή η υπερχρήση λιπασµάτων των προηγούµενων δεκαετιών, ακόµα και σήµερα, που έχει δηµιουργήσει τα προβλήµατα που αναφέραµε. Ένα άλλο πρόβληµα είναι η διαχείριση του εδάφους, δηλαδή πολλές φορές το κακοµεταχειριζόµασταν και το κακοµεταχειριζόµαστε το έδαφος. Πώς; Με πολύ βαθιά οργώµατα, µε τεράστια µηχανήµατα που ασκούν, πολύ υψηλές πιέσεις, στο ανώτατο στρώµα του εδάφους, που είναι και το πιο σηµαντικό, γιατί εκεί πέρα έχει όλους τους µικροοργανισµούς, το πορώδες για τη διάχυση του νερού και του αέρα, που είναι πάρα πολύ σηµαντικό. Άρα και οι καλλιεργητικές τεχνικές δηµιουργούν προβλήµατα στο έδαφος και επιπλέον, εκτός από τα λιπάσµατα και άλλα «δηλητήρια», σε εισαγωγικά, που χρησιµοποιούµε, φυτοφάρµακα, όπως µυκητοκτόνα, όπως εντοµοκτόνα, τα οποία βεβαίως από τη µία αντιµετωπίζουν τους βλαβερούς οργανισµούς, από την άλλη όµως σκοτώνουν και αρκετούς ωφέλιµους. Άρα και η υπερχρήση αυτών των οργανισµών δηµιουργεί προβλήµατα στη σύσταση και στη δοµή του εδάφους. Όταν έχουµε προβλήµατα στη σύσταση και στη δοµή του εδάφους, το αµέσως επόµενο σύµπτωµα, η επίπτωση, είναι να έχουµε την ανθρωπογενή διάβρωση και την υποβάθµιση. Και το τρίτο κοµµάτι, δηλαδή, είπαµε, πρώτα είναι τα λιπάσµατα, µετά είναι οι γεωργικές πρακτικές και το τρίτο κοµµάτι ποιο είναι; Ότι όταν έχουµε ευάλωτα εδάφη, τότε και επιπλέον, λόγω της κλιµατικής αλλαγής, διαβρώνεται το έδαφος, είτε κατακλυσµιαίες βροχοπτώσεις το παρασέρνουν και το αποµακρύνουν, είτε ξηρασία, έντονη ζέστη το υποβαθµίζουν περαιτέρω και δεν είναι πλέον κατάλληλο για γεωργική χρήση.
-Σε ποιες καλλιέργειες βλέπετε ότι η αναγεννητική γεωργία έχει τις περισσότερες προοπτικές;
Οι καλλιέργειες στις οποίες η αναγεννητική γεωργία έχει τις περισσότερες προοπτικές και στα Χανιά, είναι κατά κύριο λόγο οι δενδρώδεις καλλιέργειες. Άρα µπορούν να εφαρµοστούν προγράµµατα αναγεννητικής γεωργίας και στην ελαιοκοµία και στα εσπεριδοειδή. Εχουµε παραδείγµατα όπου, όταν εφαρµόζονται τέτοια συστήµατα σε µία, περιοχή τα προϊόντα που προέρχονται δηλαδή από αναγεννητική γεωργία, µπορούν να απευθυνθούν και σε ένα καταναλωτικό κοινό το οποίο έχει τέτοιου είδους ευαισθησίες, όσον αφορά τα κριτήρια, αγοράς ενός τροφίµου.
-Υπάρχει κάποια σύνδεση ανάµεσα στην αναγεννητική γεωργία και την προστασία της βιοποικιλότητας;
Οταν σε έναν ελαιώνα, σε ένα χωράφι, στο έδαφος να µην υπάρχει τίποτα άλλο, να φαίνεται µόνο το χώµα και ουσιαστικά να έχουµε µια µονοκαλλιέργεια. Όταν όµως έχουµε ελαιώνες, όπου αφήνουµε την χλωρή λίπανση, στα Χανιά, αυτό που λέµε εµείς ξινίδα, ας πούµε να υπάρχει. ∆ιότι ένα χαρακτηριστικό παράδειγµα είναι ότι η ξινίδα δεν αφήνει άλλα βλαβερά ζιζάνια να αναπτυχθούν, άρα δηµιουργεί έτσι έναν πράσινο τάπητα πάνω στον ελαιώνα. Συγκρατεί αυτός ο τάπητας υγρασία για περισσότερο καιρό από το ένα γυµνό έδαφος και την ώρα, όταν θα ξεραθεί, αυτό το φυτό, αποδοµείται µέσα στο έδαφος και,, συνεχίζει να προσφέρει σηµαντικά στοιχεία στο, ελαιόδεντρο. Ε, άρα φανταστείτε έναν ελαιώνα, ο οποίος είναι µόνο µε ελιές και φανταστείτε έναν ελαιώνα όπου έχουµε µέσα ελιές, έχουµε άγρια λουλούδια. Αν έχουµε συγκαλλιέργεια µε άλλα φυτά, όπως είπα πριν ψυχανθή, βίκος, φακή, αρωµατικά φυτά, δίνεται η δυνατότητα σε περισσότερους ζωντανούς οργανισµούς να ζήσουν και να αναπτυχθούν σε αυτόν τον ελαιώνα. Άρα, συµβάλλουµε επίσης και στη διατήρηση και στην ενίσχυση της βιοποικιλότητας.
-Πρακτικά πώς θα µπορούσε η αναγεννητική γεωργία να εφαρµοστεί σε καλλιέργειες των Χανίων; ∆ηλαδή θα έπρεπε οι τοπικοί συνεταιρισµοί να πούνε «Πάµε να κάνουµε κάτι οµαδικά, όλοι µαζί»; Ο κάθε παραγωγός µόνος του; Ποιος θα ήταν ο καλύτερος τρόπος για να υπάρχει αποτέλεσµα, για να γίνει η µετάβαση;
Με ρωτήσατε πριν αν η βιολογική γεωργία είναι το ίδιο µε την αναγεννητική. Η βιολογική γεωργία, µπορεί να είναι µέρος της αναγεννητικής γεωργίας, όσον αφορά το έδαφος. Στη βιολογική γεωργία δεν χρησιµοποιούµε καθόλου, αγροχηµικά, έτσι; Στην αναγεννητική γεωργία, κοµµάτι της βιολογικής γεωργίας µπορεί να είναι µέρος της. Με την έννοια δηλαδή ότι η αποφυγή αγροχηµικών, συµβάλλει στην διατήρηση της υγείας του εδάφους. Στην Κρήτη και στα Χανιά ειδικότερα, είναι πολύ σηµαντικό να συνειδητοποιήσουν οι παραγωγοί ότι πρώτα από όλα πρέπει να διατηρήσουµε αγροτική γη.
Υπάρχει τεράστιος ανταγωνισµός µε άλλους οικονοµικούς τοµείς, όπως είναι ο τουρισµός, και δυστυχώς βλέπουµε, παραγωγικότατη γεωργική γη, να τσιµεντοποιείται, να χτίζεται, και να µην µπορεί να αποδοθεί σε παραγωγούς. Αρα να καταλάβουµε ότι υπάρχει ένας µεγάλος ανταγωνισµός ειδικά όταν µιλάµε για τα Χανιά, σε σχέση µε την αξιοποίηση της, γεωργικής γης. Αντί, λοιπόν, για να µπούµε σε µια διαδικασία ανταγωνισµού, πρέπει να µπούµε σε µία διαδικασία, σύνθεσης. Αυτό, λοιπόν, τι σηµαίνει; Προφανώς και κάθε παραγωγός µπορεί να εφαρµόσει αναγεννητικές πρακτικές στον ελαιώνα του, αλλά είναι πολύ πιο σηµαντικό και έχει µεγαλύτερο αποτύπωµα, αν περισσότεροι παραγωγοί, συλλογική µιας οµάδας παραγωγών, µιας περιοχής ή ενός αγροτικού συνεταιρισµού, αποφασίσουν να υιοθετήσουν κάποιες πρακτικές, που πιστοποιούνται πλέον, αναγεννητικής γεωργίας, για να προστατεύσουν το έδαφός τους. Και επιπλέον, µπορούν να δηµιουργηθούν συνέργειες, µε όλη την αλυσίδα αξίας της τροφής.
-Οπότε αυτοµάτως αυξάνεται και η αξία του, του παραγόµενου προϊόντος;
Ακριβώς! Αυτοµάτως αυξάνεται και η αξία του παραγόµενου προϊόντος. Είναι πολύ διαφορετικό. Να ξέρουµε πλέον ότι υπάρχουν έρευνες καταναλωτικές, όπου δείχνουν ότι ένα ολο- ένα αυξανόµενο ποσοστό των Ευρωπαίων καταναλωτών, στους οποίους απευθυνόµαστε και εµείς µέσω και του τουρισµού και των εξαγωγών, έχει ως κριτήριο επιλογής της τροφής του, είναι το περιβαλλοντικό αποτύπωµα. Εποµένως, αν αναδείξουµε µία γεωργία και τα προϊόντα της, που απαιτούν λιγότερες εισροές, δηλαδή λιγότερα λιπάσµατα, λιγότερα φυτοφάρµακα και από την άλλη, όχι µόνο έχουν λιγότερες εισροές, αλλά µε τον τρόπο που παράγονται βοηθούν και στην αναγέννηση του εδάφους και του τοπίου και των τοπικών κοινωνιών, σίγουρα αποκτούν ένα µεγαλύτερο, ανταγωνιστικό πλεονέκτηµα. Και θέλω σε αυτό το σηµείο να πω ότι επειδή η αναγεννητική γεωργία και η προστασία και η αναγέννηση του εδάφους, είναι πλέον και ευρωπαϊκή προτεραιότητα, υπάρχει από τον Νοέµβριο, αν δεν κάνω λάθος, του 2025 η συγκεκριµένη ευρωπαϊκή στρατηγική για το έδαφος, η οποία, προωθεί, τον στόχο του να έχουµε υγιή εδάφη σε όλη την Ευρωπαϊκή Ένωση µέχρι το 2050. Και στο πλαίσιο αυτό θα δοθούν κίνητρα στους παραγωγούς, για να διατηρήσουν την υγεία του εδάφους τους, για να αυξήσουν την δέσµευση του άνθρακα, άρα να µειώσουν και τις αρνητικές επιπτώσεις της κλιµατικής αλλαγής, να αυξήσουν τη δέσµευση του άνθρακα στο έδαφος και να αυξήσουν και την ανθεκτικότητα της γεωργικής παραγωγής σε ακραία φαινόµενα. Και για όλη αυτή τη συµβολή τους, οι παραγωγοί τα επόµενα χρόνια θα πάρουν επιπλέον ενισχύσεις.
