» Η Επικοινωνιακή Κατασκευή του Όρου «Κλιµατική Κρίση» στον ∆ηµόσιο Λόγο
Η ορολογία που χρησιµοποιούµε για να περιγράψουµε το φαινόµενο των µεταβολών στο παγκόσµιο κλίµα δεν είναι ουδέτερη· διαµορφώνει την αντίληψή µας και επηρεάζει τη στάση µας απέναντί του. ∆ύο βασικοί όροι κυριαρχούν στον δηµόσιο και επιστηµονικό λόγο: «κλιµατική αλλαγή» και, τα τελευταία χρόνια, «κλιµατική κρίση». Η σαφήνεια στην ορολογία είναι κρίσιµη για την επιστηµονική τεκµηρίωση και τις πολιτικές αποφάσεις.
Ο όρος «κλιµατική αλλαγή» (climate change) χρησιµοποιείται ευρέως και είναι αρκετά παλιός. ∆ηλώνει µια µακροχρόνια, σταδιακή και εν πολλοίς προβλέψιµη διαδικασία µεταβολών στο κλιµατικό σύστηµα. Από τη δεκαετία του 1980 αποκτά µία άλλη διάσταση, καθώς περιγράφει ρητά τις αλλαγές στο κλίµα που προκύπτουν από ανθρώπινες δραστηριότητες, όπως η καύση ορυκτών καυσίµων και η αποψίλωση δασών, οι οποίες συνδέονται µε την υπερθέρµανση του πλανήτη. Έτσι, καθίσταται σαφής η διάκριση από τις φυσικές µεταβολές που έχουν συµβεί στο παρελθόν. ∆ίνεται πλέον έµφαση στον ανθρωπογενή χαρακτήρα των αλλαγών, και υπό αυτή την έννοια εισάγεται και ο όρος «ανθρωπογενής κλιµατική αλλαγή».
Τα τελευταία χρόνια, ωστόσο, ο όρος «κλιµατική αλλαγή» θεωρείται από ορισµένους ότι υποκρύπτει ουδετερότητα και έχει επικριθεί για την έλλειψη αίσθησης επείγοντος και την υποβάθµιση της σοβαρότητας της κατάστασης. Είναι γνωστή η περίπτωση της εφηµερίδας The Guardian, όταν το 2019 αποφάσισε να υιοθετήσει τον όρο «κλιµατική κρίση» αντί του «κλιµατική αλλαγή». Πρόκειται για έναν όρο που αναπτύχθηκε κυρίως στις αίθουσες σύνταξης και αποτελεί δηµοσιογραφική κατασκευή — χωρίς αυτό να σηµαίνει ότι στερείται επιστηµονικού υπόβαθρου. Ως εκ τούτου, ο όρος «κλιµατική κρίση» (climate crisis) έχει υιοθετηθεί ολοένα και περισσότερο, κυρίως από τα µέσα ενηµέρωσης, αλλά και από ορισµένους εθνικούς και διεθνείς οργανισµούς και ακτιβιστές. Προσδίδει µια κατεπείγουσα και υπαρξιακή διάσταση στο πρόβληµα της υπερθέρµανσης του πλανήτη.
Ωστόσο, φέρει και µια εννοιολογική παγίδα: η «κρίση» υπονοεί ένα προσωρινό γεγονός που, αργά ή γρήγορα, θα ξεπεραστεί. Επιστηµονικά, όµως, δεν περιγράφει µια συνεχή διαδικασία, αλλά µάλλον µια φάση ή κατάσταση µε σαφή χρονικό τέλος -κάτι που δεν ανταποκρίνεται στη µακροχρόνια φύση των κλιµατικών µεταβολών. Αντίθετα, η κλιµατική αλλαγή είναι πιθανό να έχει µόνιµες και µη αναστρέψιµες συνέπειες.
Σε πρόσφατη έρευνα (Güney et al., 2023), η οποία βασίστηκε σε βιβλιοµετρική ανάλυση µε στόχο τη διερεύνηση των διαφορετικών εννοιολογήσεων της ανθρωπογενούς υπερθέρµανσης του πλανήτη (AGW) στις ακαδηµαϊκές δηµοσιεύσεις, διαπιστώθηκε ότι οι µελέτες που χρησιµοποιούν τους όρους «κλιµατική αλλαγή» και «κλιµατική κρίση» διαφοροποιούνται θεµελιωδώς. Συγκεκριµένα, οι µελέτες που χρησιµοποιούν τον όρο «κλιµατική αλλαγή» υιοθετούν µια πιο τεχνο-επιστηµονική µεθοδολογική προσέγγιση, συνδέοντας την AGW µε φαινόµενα όπως η ξηρασία, η άνοδος της στάθµης της θάλασσας, τα ακραία καιρικά φαινόµενα και οι επιπτώσεις στη γεωργία. Αντίθετα, οι µελέτες που χρησιµοποιούν τον όρο «κλιµατική κρίση» συνδέουν την AGW µε την κλιµατική δικαιοσύνη και έννοιες όπως ο νεοφιλελευθερισµός. Οι πρώτες προέρχονται κυρίως από τις φυσικές επιστήµες, ενώ οι δεύτερες από τις κοινωνικές επιστήµες. Οι ερευνητές κατέληξαν στο συµπέρασµα ότι ο όρος «κλιµατική κρίση» αποτυπώνει καλύτερα την επείγουσα φύση της AGW, τονίζοντας ότι απαιτούνται διεπιστηµονικές λύσεις που να συνδυάζουν γνώση από τις φυσικές και τις ανθρωπιστικές επιστήµες.
Σε µία άλλη πρόσφατη έρευνα (Schäfer et al., 2023), βασισµένη σε αυτοµατοποιηµένη ανάλυση περιεχοµένου 89.887 δηµοσιεύσεων σε µέσα ενηµέρωσης από οκτώ χώρες την περίοδο 1996–2021, διαπιστώθηκε ότι τα µέσα ενηµέρωσης εξακολουθούν να χρησιµοποιούν πιο ουδέτερους όρους -ιδίως τον όρο «κλιµατική αλλαγή»- συχνότερα από όρους όπως «κλιµατική κρίση». Ωστόσο, η χρήση του δεύτερου αυξήθηκε σηµαντικά από το 2019, πιθανόν λόγω αλλαγών στις αίθουσες σύνταξης και άλλων γεγονότων.
Σε έρευνα στις ΗΠΑ (Bruine de Bruin et al., 2024), σε δείγµα 5.137 ατόµων, διαπιστώθηκε ότι οι όροι «κλιµατική αλλαγή» και «υπερθέρµανση του πλανήτη» ήταν οι πιο οικείοι και ανησυχητικοί, ενώ ο όρος «κλιµατική δικαιοσύνη» ο λιγότερο. ∆εν διαπιστώθηκε ότι οι όροι «κλιµατική κρίση» ή «κλιµατική έκτακτη ανάγκη» προκαλούν ισχυρότερη αίσθηση επείγοντος. Οι ερευνητές πρότειναν ότι η αλλαγή ορολογίας δεν αποτελεί επαρκή στρατηγική για την κινητοποίηση και την περιβαλλοντική επικοινωνία.
Αντίθετα, ο Haueis (2024) θεωρεί ότι, προς το παρόν, ο όρος «κλιµατική κρίση» είναι ο καταλληλότερος για τη διατύπωση και επιδίωξη στόχων προσαρµογής και µετριασµού, καθώς γεφυρώνει επιστηµονικό, πολιτικό και ακτιβιστικό λόγο και ενθαρρύνει τη δηµοκρατική συµµετοχή. Στο ίδιο πνεύµα, οι Maipas & Kavantzas (2024), από τον χώρο των σπουδών υγείας, θεωρούν ότι η ευρεία χρήση του όρου «κλιµατική κρίση» αποτελεί σηµαντικό βήµα για την αύξηση της ευαισθητοποίησης σχετικά µε την περιβαλλοντική υγεία και τις επιπτώσεις της στην ευηµερία των µελλοντικών γενεών -επηρεασµένοι πιθανώς από την εµπειρία της κρίσης COVID.
Η επιλογή του όρου που χρησιµοποιούµε δεν είναι απλώς ρητορική ή επικοινωνιακή. Είναι πολιτική, επιστηµονική και ηθική πράξη. Αν επιδιώκουµε την κινητοποίηση και την αλλαγή, χρειαζόµαστε µια γλώσσα που να αποτυπώνει κυρίως τη χρονική διάσταση, τις συνεχείς µεταβολές και, στα πλαίσια αυτά, την κρισιµότητα του φαινοµένου.
*Ο Αντώνης Σκαµνάκης είναι καθηγητής στο Τµήµα
∆ηµοσιογραφίας και ΜΜΕ του Αριστοτελείου Πανεπιστηµίου Θεσσαλονίκης.
Βιβλιογραφία
- Bruine de Bruin, W., Kruke, L., Sinatra, G. M., & Schwarz, N. (2024). Should we change the term we use for “climate change”? Evidence from a national U.S. terminology experiment. Climatic Change, 177, Article 129. https://doi.org/10.1007/s10584-024-03786-3.
- Haueis, P. (2024). Climate concepts and their suitability for mitigation and adaptation goals: From global warming to climate crisis. WIREs Climate Change. Advance online publication. https://doi.org/10.1002/wcc.893
- Güney, İ., Çelik, M. A., Rijsdijk, K. F., & Çelik, E. (2023). Two Concepts One Issue: A Bibliometric Analysis of Climate Change and Climate Crisis Concepts. Research Square. https://doi.org/10.21203/rs.3.rs-2454036/v1
- Maipas, S., & Kavantzas, N. (2024). Climate crisis: A term used to avert an environmental health medieval era. Environmental Health Insights, 18, 1–4. https://doi.org/10.1177/11786302231224582
- Schäfer, M. S., Hase, V., Mahl, D., & Krayss, X. (2023). From “climate change” to “climate crisis”? Analyzing changes in global news nomenclature from 1996 to 2021. Bergen Language and Linguistics Studies, 13(1). https://doi.org/10.15845/bells.v13i1.3980
