» Donald Barthelme (µτφρ. Γιώργος Λαµπράκος, εκδόσεις Οκτώ)
Ο τίτλος, Κάποιοι από µας απειλούσαµε τον φίλο µας τον Κόλµπι, το εξώφυλλο, ροζ, το όνοµα του µεταφραστή, Γιώργος Λαµπράκος· επίσης, κάπου από το βάθος, το όνοµα του συγγραφέα, Ντόναλντ Μπάρτλεµι, ακουγόταν οικείο, κάποιος, κάπου, κάποτε µου είχε µιλήσει γι’ αυτόν. Και αν αυτά ήταν όσα µε οδήγησαν εν τέλει στην ανάγνωση, το ειδολογικό ανήκειν, διηγήµατα, καθυστέρησαν τη συνάντηση. Είχα ένα κενό και το βιβλίο παρέα, ας διαβάσω ένα διήγηµα, σκέφτηκα, και βλέπω αν θα συνεχίσω, συνέχισα.
Η ανάγνωση, κάποιοι από εµάς, ελπίζουµε πως θα λειτουργήσει ως πολιορκητικός κριός απέναντι σε βεβαιότητες σαθρές, εµένα, για παράδειγµα, δεν µου ταιριάζουν τα διηγήµατα, συχνά πυκνά το επαναλαµβάνω, δεν έχω διαβάσει κάποιους περιώνυµους συγγραφείς µόνο και µόνο γιατί γράφουν διήγηµα, χαρακτηριστικό παράδειγµα της λίστας αυτής η Μπερλίν, ο Μπάρτλεµι ενοίκησε, ευτυχώς για λίγο, σε αυτή την απορριπτέα εκ των προτέρων επικράτεια της µικρής φόρµας. ∆εν είναι εδώ ο τόπος για να αναλυθεί η άρνησή µου για τα διηγήµατα.
Τα στάδια κατάρριψης βεβαιοτήτων δεν έπαψαν µόνο ειδολογικά. Ένα ακόµα πράγµα που δεν µου αρέσει, δεν µου ταιριάζει, στα διηγήµατα είναι η µηχανική της κατασκευής πάνω σε µια ωραία/πρωτότυπη ιδέα, δεν αρκεί από µόνη της για να δηµιουργήσει λογοτεχνικές συνθήκες, δεν νοµίζω πως αυτό χρειάζεται περαιτέρω εξήγηση. Ο Μπάρτλεµι το κάνει, κατά κύριο λόγο έτσι κατασκευάζει τα διηγήµατά του, πατώντας πάνω σε µια λοξή πρώτη ιδέα, ισορροπώντας, εν τέλει, περίφηµα ανάµεσα στο τραγικό και το κωµικό, σουρεαλιστική ίσως να ονοµάζεται αυτή η κοινή γη. Επιπλέον, καταφέρνει να πάρει υψηλό βαθµό και κατά την έξοδο, καλή µια πρώτη ιδέα, αλλά πώς βγαίνεις από αυτή, παγίδα προφανής αλλά συσσωρευτική συγγραφικών αποπειρών.
Και αν δεν µου αρέσουν/ταιριάζουν τα διηγήµατα, ίσως ιδιοσυγκρασιακά, η ροπή στη µεγάλη φόρµα καθορίζει εν πολλοίς τις αναγνώσεις µου, δεν µπορώ παρά να θαυµάζω κάποιες αρετές της καλής µικρής φόρµας, αρετές που η γραφή του Μπάρτλεµι έχει κυρίαρχες και εύκολα εντοπίσιµες, όπως, πρώτα και κύρια, η έλλειψη του περιττού, το µικρό µέγεθος ως ο κατάλληλος τόπος και όχι ως ευκολία γραφής, χωρίς να κρύβεται πίσω από µια δήθεν λακωνικότητα, µια αφαιρετικότητα αποσιωποιητικών.
Τούτων λεχθέντων, προκύπτει πως µου άρεσε πολύ αυτή η συλλογή διηγηµάτων ενός συγγραφέα που µεταφράζεται ξανά στα ελληνικά, χρόνια µετά τις τελευταίες απόπειρες. Στο επίµετρο, στο οποίο κυριαρχούν τα βιογραφικά στοιχεία µιας ταραχώδους και πολυποίκιλης ζωής, ο µεταφραστής καταθέτει πως ενώ διαβάζει και αποπειράται µεταφραστικά µε τον Μπάρτλεµι τακτικά, νιώθει να λυγίζει κάτω από την εµπειρία, ένιωσα κάτι τέτοιο κι εγώ, ήταν ανακουφιστικό να το διαβάσω από το χέρι του µεταφραστή µετά την ανάγνωση. Ας βάλω ένα κλισέ εδώ να υπάρχει. Η µικρή φόρµα δεν είναι µόνο δύσκολη στην κατασκευή, αλλά και (σε ίσως ακόµα µεγαλύτερο βαθµό) στην ανάγνωση, επίσης, πόσο µάλλον στη µετάφραση, αυτό το λίγες λέξεις ευκολία και πολλές λέξεις δυσκολία µαράθηκε κάπου στα σχολικά χρόνια.
Κάποτε, στην αναγνωστική µου εφηβεία, αγαπούσα πολύ τον Τοµ Ρόµπινς, θαύµαζα τις µεταφορές του, µου φαίνονταν πρωτότυπες και εύστοχες, απολάµβανα τις ευφάνταστες ιστορίες, γελούσα µε την καρδιά µου, κυρίως αυτό πάθαινα, γελούσα. Χρόνια µετά, όταν ενήλικας πια επέστρεψα στο έργο του, από περιέργεια να δω πώς θα µου φαινόταν δεκαπέντε χρόνια µετά, τίποτα το αστείο δεν βρήκα, απολάµβανα τις παροµοιώσεις του, τις εκτιµούσα περισσότερο σε έναν κόσµο που η φαντασία καταστέλλεται, αλλά δεν γελούσα, ένας κόµπος στο στοµάχι µου, ήταν µια σκληρή στιγµή της ενηλικίωσης η συνειδητοποίηση πως το χιούµορ είναι απλώς µια κουρτίνα µπροστά από τον διάχυτο ζόφο.
Αυτό συµβαίνει και εδώ, ακόµα πιο χαρακτηριστικά, η µικρή φόρµα το αναδεικνύει περισσότερο, η ύπαρξη µιας κεντρικής λοξής ιδέας παρασέρνει τον αναγνώστη ακαριαία σε µια πηγή γέλιου, το γέλιο κόβεται απότοµα, όχι από µια τσεκουριά, ένα τουίστ ή κάποιο άλλο εύρηµα, αλλά απλά και µόνο µε τη συνέχιση της ανάγνωσης, δείτε για παράδειγµα τον τίτλο της συλλογής και του πρώτου διηγήµατος, Κάποιοι από µας απειλούσαν τον φίλο µας τον Κόλµπι, η ακρίβεια της φράσης/πρόθεσης αρχικά δεν διαφαίνεται, µια φάρσα, µια ατάκα, ένα καλαµπούρι, µια εν κενώ απειλή που πραγµατώνεται, έτσι όπως εξ αρχής δόθηκε χωρίς κανένα τρικ.
Και αν το κωµικό-τραγικό είναι ένα κυρίαρχο ζεύγος στα διηγήµατα αυτής της συλλογής, µια απαραίτητη συνθήκη συνοχής, ένα ακόµα ζεύγος ετερόκλητο που δυναµικά γυρεύει έναν κοινό τόπο εύθραυστης ισορροπίας είναι εκείνο του σύνθετου-απλού, του αόριστα σύνθετου και φαινοµενικά απλού, αν θέλω να είµαι πιο ακριβής. Το ταυτόχρονο συναίσθηµα, από τη µια ένα δυνατό µυαλό ικανό να υπερβεί τον ρεαλισµό, να τον αντικρίσει από ψηλά και µακριά, να τον φέρει στα µέτρα του και υπό τις επιθυµίες του, από την άλλη µια απλή, οριακά απλοϊκή αφηγηµατική φωνή, ένας προφανής στα όρια του αφελούς τρόπος σκέψης των χαρακτήρων, που δεν σοκάρονται απέναντι στο παράλογο και δεν λυγίζουν, δηµιουργούν ένα επιδραστικότατο ντουέτο που µε κάποιο περίτεχνο και αφανή στα µάτια µου τρόπο συντονίζεται απόλυτα. Το παράλογο, άπαξ και εντοπίστηκε και ονοµάστηκε, ήρθε να παραµείνει διαρκώς παρόν στα ανθρώπινα.
Ωστόσο, ο Μπάρτλεµι στοχεύει πολύ ψηλότερα από απλές κατασκευές που δύναται να ενσωµατωθούν στον έξω κόσµο, δεν φωνάζει πως κάτι άλλο υπάρχει εδώ, δεν υψώνει πολιτική κραυγή, δεν κρίνει, δεν συµβουλεύει, δεν τον ενδιαφέρουν όλα αυτά, όχι σε πρώτο επίπεδο, όχι στην επιφάνεια των διηγηµάτων, το παράλογο, άλλωστε, παρότι διαρκώς παρόν είναι ταυτόχρονα δυσδιάκριτο και δύσκολα εντοπίσιµο, απλά υπάρχει και ενίοτε πραγµατώνεται χωρίς πολλά πολλά, απλά συµβαίνει. Ο τρόπος του Μπάρτλεµι να συλλαµβάνει και να εξελίσσει τις αρχικές ιδέες του, η κρυψώνα στο παράλογο απέναντι στην επέλαση µιας αποµαγευµένης πραγµατικότητας, το παιχνίδι της θλιµµένης σάτιρας, η απελπισία που γονιµοποιεί τη φαντασία, η πιθανότατη ροπή του συγγραφέα σε µια ευρεία γκάµα ενδιαφερόντων, υψηλές ιδέες, η φιλοσοφία για παράδειγµα, και ποταπές, παράγωγα της ποπ κουλτούρας, υποθέτω εδώ µια βασική επιρροή στο έργο ενός µετέπειτα σπουδαίου Αµερικανού, του Ντέιβιντ Φόστερ Γουάλας.
Είναι σηµαντικό επίσης να δοθεί το χρονικό πλαίσιο, βρισκόµαστε στις αρχές της δεκαετίας του ογδόντα όταν εκδίδεται αυτή η συλλογή διηγηµάτων, µια αόριστη αισιοδοξία πλανάται στον δυτικό κόσµο, υποσχέσεις για πρόοδο, ελευθερία και ειρήνη δίνονται ακόµα και όταν δεν δίνονται, και όµως υπάρχουν κάποιοι µε ευαίσθητους σεισµογράφους που εντοπίζουν τις πρώτες δονήσεις ενός επερχόµενου µεγασεισµού, ίσως αυτό να έσπρωξε τον Μπάρτλεµι ακόµα πιο βαθειά στην επικράτεια του φαινοµενικά αστείου, αυτός να ήταν ο δούρειος ίππος όχι µόνο της γραφής αλλά και της ύπαρξης συνολικά.
∆ιαβάζοντας ένα ένα τα διηγήµατα, ολοκληρώνοντας τη συλλογή, κάπου αναδύεται το ερώτηµα: γιατί δεν µου φαίνεται (απλά και µόνο) αστείος ο τρόπος του ή οι ιστορίες του, τι µε βαραίνει; Εκείνος δεν φταίει, διαισθητικά περισσότερο παρά φιλολογικά αυτό καθίσταται προφανές. Τι φταίει τότε; Μήπως µια µιζέρια, µια ροπή προς το τραγικό, µια απαισιόδοξη εν γένει στάση απέναντι στα πράγµατα, είναι ο γιαλός στραβός ή το αρµένισµα, εκεί, στην τοµή των δύο πιθανών εξηγήσεων, τα διηγήµατα του Μπάρτλεµπι βρίσκονται στον ιδανικό τόπο ανάπτυξης της σποράς, εκεί φύεται η σάτιρα και η κωµωδία από τις απαρχές της, οι Γερµανοί λένε πως χιούµορ είναι όταν παρ’ όλ’ αυτά γελάς, το µαύρο, κατάµαυρο, πίσσα χιούµορ ένας τρόπος για να ζεις, ένας τρόπος για να µπορείς να διεκδικείς κάποιες απαραίτητες ανάσες.
Μια από τις καλύτερες συλλογές διηγηµάτων του εικοστού πρώτα αιώνα που έχω διαβάσει και ακόµα θυµάµαι είναι εκείνη της Μπουλγουίνκελ, Ανάσκελα, µε βεβαιότητα θα πω πως ο Μπάρτλεµι ήταν µια κύρια πηγή έµπνευσης και γενικότερης (λογοτεχνικής) στάσης.
Μικρή φόρµα, στην επιφάνεια αστεία αλλά βαθειάς θλίψης, µε κεντρικές ιδέες παρούσες, χωρίς να περισσεύει λέξη και να γίνεται ασύστολη χρήση ευρηµάτων και ανατροπών, µε ικανοποιητικότατη έξοδο από κάθε διήγηµα· αυτό είναι το σώµα των διηγηµάτων της συλλογής αυτής, για το πνεύµα τα είπα πιο αναλυτικά ήδη.
Με πολύ ενδιαφέρον θα διάβαζα και κάποιο από τα µυθιστορήµατά του.
