«Το πρόβληµα εντοπίζεται από τη µετατροπή της παράδοσης σε θέαµα. Του γλεντιού σε κατανάλωση. Του χορού σε επίδειξη. Της λεβεντιάς σε αγένεια. Και της λεγόµενης “µαγκιάς” σε βαρβαρότητα. ∆υστυχώς, χάθηκε το µέτρο και όταν η παράδοση χάνει το µέτρο της, δεν εξελίσσεται, αλλά εκφυλίζεται. Και όταν χάνει την ψυχή της, δεν γίνεται σύγχρονη, αλλά γίνεται κενή».
Με αυτά τα λόγια ο γενικός διευθυντής της Ορθοδόξου Ακαδηµίας Κρήτης (ΟΑΚ) ∆ρ Κωνσταντίνος Ζορµπάς, άνοιξε την κουβέντα µας -µαζί και µε τον επιστηµονικό συνεργάτη της ΟΑΚ ∆ρ ∆ηµήτρη Κολλίντζα– που είχε ως θέµα τον πολιτισµό. Μια κουβέντα που προέκυψε µε αφορµή τη σειρά εκδηλώσεων υπό τον τίτλο «Ο Κρητικός Πολιτισµός σε… Κρίση;» που διοργανώνει η ΟΑΚ, µε τη συµµετοχή ακαδηµαϊκών, πνευµατικών δηµιουργών και ανθρώπων του πολιτισµού και των τεχνών.
Μια συζήτηση που ξεκίνησε από τα κρητικά γλέντια, επεκτάθηκε στο θέµα των αξιών και της αισθητικής, αναµετρήθηκε -αναπόφευκτα- µε προβληµατισµούς γύρω από την επίδραση της παγκοσµιοποίησης και του τουρισµού στην τοπική κοινωνία, για να καταλήξει στη σηµασία που έχει σε µια εποχή άκρατου υλισµού να µιλάει κανείς για πολιτισµό.
Πώς προέκυψε η σειρά διαλέξεων – συζητήσεων µε κεντρικό θέµα το ερώτηµα «Ο Κρητικός Πολιτισµός σε… Κρίση;» που διοργανώνετε στην ΟΑΚ; Ποιο ήταν το ερέθισµα;
Κ.Ζ.: Σας ευχαριστούµε πολύ κ. Μαριδάκη για το ενδιαφέρον σας και τις ευαισθησίες που έχει η τοπική µας εφηµερίδα «Χανιώτικα Νέα» για τα θέµατα πολιτισµού. Τα τελευταία δύο χρόνια ζήσαµε πολύ έντονες καταστάσεις και συζητήσεις για τον ανεξέλεγκτο έλεγχο του κρητικού γλεντιού. Κι αυτό δεν είναι φαινόµενο µόνο της δικής µας περιοχής, αλλά ολόκληρης της Κρήτης, ίσως και της Ελλάδος. Το πρόβληµα εντοπίζεται από τη µετατροπή της παράδοσης σε θέαµα. Του γλεντιού σε κατανάλωση. Του χορού σε επίδειξη. Της λεβεντιάς σε αγένεια. Και της λεγόµενης «µαγκιάς» σε βαρβαρότητα. ∆υστυχώς, χάθηκε το µέτρο και όταν η παράδοση χάνει το µέτρο της, δεν εξελίσσεται, αλλά εκφυλίζεται. Και όταν χάνει την ψυχή της, δεν γίνεται σύγχρονη, αλλά γίνεται κενή. ∆εν κινδυνεύουµε επειδή αλλάζουν οι καιροί! Κινδυνεύουµε όταν αλλάζουµε εµείς χωρίς να έχουµε περιεχόµενο. Όταν µπερδεύουµε το γλέντι µε την ασωτία, τη χαρά µε την υπερβολή, την ελευθερία µε την ασέβεια. Αυτά ήταν η αφορµή να σκεφτούµε πως θα αντιµετωπίσουµε το πρόβληµα -ειδικά της υπερβολικής κατανάλωσης αλκοόλ από ανήλικα παιδιά- και να προβληµατιστούµε µαζί µε τους Πολιτιστικούς Συλλόγους και να βρούµε ένα modus vivendi για τις επερχόµενες δράσεις τους. Ευχαριστώ προσωπικά όλους όσους στήριξαν την δράση µας αυτή, την Ε.ΠΟ.Φ.Ε.Κ., τους Αντιδηµάρχους του ∆ήµου Πλατανιά, του ∆ήµου Κισσάµου και του ∆ήµου Καντάνου, καθώς και όλους όσους συµµετέχουν. Επίσης, ευχαριστώ θερµά, τον κ. ∆ηµήτριο Κολλίντζα, επιστηµονικό συνεργάτη της Ακαδηµίας, για την πολύτιµη βοήθειά του.
∆.Κ.: Το ερώτηµα βρισκόταν πάντα στο τραπέζι όταν συνοµιλούσαµε µε τον κ. Ζορµπά. Μάλιστα, εκείνος ήταν που σκεφτόταν καιρό να προχωρήσει σε µία σειρά διαλέξεων µε αυτό το θέµα και ήταν από τις πρώτες δράσεις που σχεδιάσαµε. Πιστεύω ότι, ειδικά τις τελευταίες δεκαετίες και σε µεγάλο βαθµό, στο νησί έχουν παγιωθεί ορισµένες νοοτροπίες, όπως ότι ο τουρισµός αποτελεί την βαριά βιοµηχανία του τόπου -δηλαδή αποτελεί µονοκαλλιέργεια- και όλα πρέπει να περιφέρονται γύρω από αυτόν. Επίσης, δεν πρέπει να κρύβουµε κάτω από το χαλί προβλήµατα που προκύπτουν από την ασύδοτη οικονοµική ανάπτυξη στο νησί και την θέση της τοπικής κοινωνίας µέσα στη δίνη της παγκοσµιοποίησης.
Πού εντοπίζετε εσείς κυρίως την κρίση; Σε ποιους τοµείς;
Κ.Ζ.: Η κρίση του κρητικού πολιτισµού δεν είναι αισθητική. Είναι πνευµατική. Είναι κρίση ήθους. Είναι κρίση ευθύνης. Είναι κρίση µνήµης. Ένας «πανηγυράς» π.χ. όταν πανηγυρίζει ένα εξωκλήσι το κάνει λόγω βαθιάς θρησκευτικής συνείδησης και παράλληλα θέλοντας να ευχαριστήσει τον κόσµο, προσφέρει ένα ΚΕΡΑΣΜΑ… Κέρασµα σηµαίνει πως µε ό,τι δυνατότητα υπάρχει θα βγει ένα πιάτο φαγητό και ένα ποτήρι κρασί και αναλόγως θα ακολουθήσει ή όχι γλέντι µε παραδοσιακά όργανα. Το παραδοσιακό πανηγύρι είναι εν δυνάµει κάτι µυσταγωγικό, δεν είναι εναλλακτικός τρόπος διασκέδασης. Υπάρχει τα τελευταία χρόνια µια εισβολή της πόλης ή µίµηση της πόλης που εν τέλει έχει µεταβληθεί σε προέκταση της αθηναϊκής νύχτας. ∆είτε τις αφίσες και τις διαφηµίσεις. ∆είτε το αισθητικό κοµµάτι µε τα λευκά πανιά να κρέµονται στους δρόµους όχι µόνον πριν την εκδήλωση, αλλά και καθ’ όλη τη διάρκεια του έτους. Η πρακτική πολλών Συλλόγων να βάζουν εισιτήριο εισόδου, του οποίου τα έσοδα πήγαιναν στο Ταµείο του Συλλόγου, µε παράλληλη εκχώρηση, έναντι αντιτίµου – “entry fee” – δικαιώµατος για είσοδο στον καθένα και φυσικά χωρίς κανένα έλεγχο για το ποιος µπαίνει και τι πίνει και πόσο πίνει είναι λάθος. Αυτό είναι ένα σενάριο που στο τέλος µόνο προβλήµατα δηµιουργεί και ίσως να µπαίνουν κάποια χρήµατα στο Ταµείο! Στην πραγµατικότητα όµως αποτυγχάνουµε. Στη δράση αυτή προσπαθούµε να ενηµερώσουµε τους ενδιαφερόµενους ότι υπάρχουν κι άλλοι τρόποι που µπορούν να βρουν χρήµατα και να κρατήσουν µε αξιοπρέπεια το κοµµάτι που λέγεται κρητική ψυχή. Νοµίζω ότι έγινε κατανοητό το πρόβληµα και πολλοί ∆ήµοι υιοθετούν νέα µέτρα χρηµατοδότησης των Συλλόγων, πιο αυστηρά θα λέγαµε. Άλλοι πάλι, όπως είναι ο ∆ήµος Μυλοποτάµου, µετά από µια συζήτηση µε τον αγαπητό ∆ήµαρχο κ. Γιώργο Κλάδο, άρχισε κρητικές εσπερίδες «χωρίς αλκοόλ»! Ήταν µία αρχή…
∆.Κ.: Συµφωνώ ότι η κρίση είναι κυρίως ηθών και αξιών. Η αισθητική κρίση ή αλλοίωση, δεν είναι το αίτιο, αλλά ένα από τα εµφανή αποτελέσµατα αυτών. Βέβαια, θα πει κάποιος ότι το ζήτηµα της αισθητικής είναι υποκειµενικό. Εδώ µπαίνει το θέµα των προτεραιοτήτων και των σκοπών. Εάν κάποιος επιδιώκει αποκλειστικά την προβολή ή την κερδοφορία, θα θέσει διαφορετικές προτεραιότητες και θα κινηθεί διαφορετικά από εκείνον που λειτουργεί µε γνώµονα το σεβασµό στις παραδόσεις του τόπου και στη διάσωση και εξέλιξη πολιτιστικών στοιχείων του νησιού.
Στην εποχή της παγκοσµιοποίησης πόσο εφικτό είναι κανείς να διατηρήσει µια τοπική πολιτιστική ταυτότητα;
∆.Κ.: Ουσιαστικά µιλάµε για την αµφίδροµη σχέση µιας τοπικής, εν προκειµένω της Κρητικής, και της Παγκόσµιας Κοινότητας. Εάν θεωρήσουµε ότι ο Πολιτισµός αποτελεί µια διαρκή εναλλαγή κοινωνικών πρακτικών, θα πρέπει να εντοπίσουµε αυτές τις πρακτικές στη σηµερινή κρητική κοινωνία και κατά πόσο απέχουν από τις πρακτικές των προγόνων µας. Άλλωστε, µε την επικράτηση του ∆ιαδικτύου και των καταιγισµό αφιλτράριστων πληροφοριών, όλοι µας νιώθουµε πολίτες µίας ευρύτερης και ακαθόριστων ορίων κοινωνίας. Επιπλέον, η επικράτηση ρευµάτων, µοδών, γλωσσικών ιδιωµάτων, ακόµα και ρευστών ιδεολογηµάτων, καθιστά την διατήρηση µία τοπικής πολιτιστικής ταυτότητας ιδιαίτερα δύσκολη. Εδώ έρχονται αξίες όπως η πίστη, η αλληλεγγύη, ο σεβασµός και η αγάπη προς τον Άνθρωπο, την Φύση, την Κοινότητα. Και πως κερδίζονται όλα αυτά; Μόνο αν καταλάβουµε ότι η δύναµη, η εξουσία, η γνώση, η πληροφορία και το χρήµα δεν έχουν καµία αξία από µόνα τους.
Κ.Ζ.: Προσωπικά πιστεύω ότι η παγκοσµιοποίηση όπως άρχισαν οι συζητήσεις αποτέλεσε µια χαµένη ευκαιρία. Ο ρωµιός και η ρωµιοσύνη είχαν γερά θεµέλια και πολιτιστικά αντισώµατα, τα οποία δεν καταφέραµε να αναδείξουµε, και µπόρεσαν να επιβιώσουν. Το λέγω και πάλι: ∆εν είναι το κενό (όπως και αν το ονοµάζουµε) που πρέπει να φοβόµαστε, αλλά ο κακός µας εαυτός. Στο βιβλίο µας «∆οκίµια για την παγκοσµιοπόηση, 1999» προσεγγίζουµε το θέµα (φτώχεια, ανεργία, αθλητισµός, ΜΜΕ, κοινωνικά οράµατα, θρησκείες) µε βάση τη σύγχρονη κοινωνιολογική έρευνα και τον πατερικό λόγο και κυρίως µε ποιο τρόπο το «παγκόσµιο» µπορεί να γίνει τοπικό και το «τοπικό» παγκόσµιο.
Σκέφτοµαι καµιά φορά ότι είναι πραγµατικά πολύ δύσκολο να διατηρηθεί η αυθεντικότητα της έκφρασης του λαϊκού πολιτισµού όταν αυτός καταλήγει απλώς «θέαµα» για τους τουρίστες. Εσείς τι πιστεύετε;
∆.Κ.: Θεωρώ ότι οποιαδήποτε έκφανση λαϊκού πολιτισµού που προβάλλεται στείρα υπό µορφή θεάµατος, έχει ως βασικό σκοπό το άµεσο και πρόσκαιρο κέρδος στο βωµό της τουριστικής βιοµηχανίας. Και χρησιµοποιώ δύο λέξεις «στείρα» και «πρόσκαιρο», οι οποίες προσδιορίζουν αντίθετες έννοιες για την περιγραφή της αυθεντικότητας του λαϊκού πολιτισµού. ∆ηλαδή, για να εντοπίσουµε τη γνησιότητα ενός στοιχείου τοπικής παράδοσης θα πρέπει αυτό να προκύπτει από το κοινό βίωµα µελών αυτής της τοπικής κοινότητας, να διατηρείται διαχρονικά, έστω και µε αναµενόµενες επιδράσεις και επιρροές έξωθεν και να αποτελεί δηµιούργηµα πραγµατικών αναγκών και αξιών της κοινότητας. Άραγε, ποιες ανάγκες και αξίες, εκτός από τις οικονοµικές, εξυπηρετεί ένα τουριστικό θέαµα; ∆εν απορρίπτω, ούτε καταδικάζω µουσικοχορευτικές και λαογραφικές παραστάσεις, ειδικά κατά την διάρκεια της τουριστικής σεζόν, σε αντίστοιχους χώρους. Όµως αυτά αποτελούν αναπαραστάσεις, και δυστυχώς πολλές φορές φθηνής και πρόχειρης εκδοχής, µε µόνο σκοπό την διασκέδαση και τέρψη ανυποψίαστων επισκεπτών του νησιού. Σε αυτό βαριά ευθύνη έχουν οι τοπικοί φορείς αυτοδιοίκησης, οι οποίοι εξαντλούν την τουριστική στρατηγική τους σε αυτές τις εκδηλώσεις, αλλά και διάφοροι πολιτιστικοί και καλλιτεχνικοί σύλλογοι, οι οποίοι µε αυτές τις δράσεις προσπαθούν να συντηρηθούν οικονοµικά και να διατηρήσουν µία εφήµερη εικόνα εξωστρέφειας.
Σε µια εποχή που όλα µεταφράζονται σε χρήµα γιατί έχει σηµασία να µιλάµε για τον πολιτισµό;
Κ.Ζ.: Η γιορτή είναι αναπόσπαστο κοµµάτι της ελληνικής ταυτότητας. Και αν σήµερα έχουν αλλάξει µορφή, αν οι πλατείες φωτίζονται µε προβολείς και οι ορχήστρες παίζουν µε µικρόφωνα, το πνεύµα µένει αναλλοίωτο. Ο πολιτισµός, πάνω απ’ όλα, είναι η συλλογική µνήµη ενός λαού που έµαθε να τραγουδά και να χορεύει ακόµη και µέσα στις πιο δύσκολες συνθήκες. Όλος ο πολιτισµός µας δεν αποτυπώνεται ούτε στα απρόσωπα social media, ούτε στα ψηφιακά likes. Έχουµε ανάγκη να συναντηθούµε, να επικοινωνήσουµε σε όλα τα επίπεδα, να νιώσουµε µέρος ενός ζωντανού κύκλου. Μερικές φορές πρέπει να ακούµε την καρδιά για να χορέψουµε κι όχι τα βήµατα που µας µαθαίνει ένας χοροδιδάσκαλος. Εκεί η χαρά δεν αποτυπώνεται σε οθόνες, αλλά στα πρόσωπα, εκεί η µουσική δεν έρχεται από playlist, αλλά από τα χέρια των µουσικών, εκεί όπου για µια νύχτα όλοι ανήκουν σε µια κοινότητα που γιορτάζει. Και ίσως γι’ αυτό, όσο κι αν αλλάζουν οι καιροί, τα πανηγύρια δεν θα πάψουν ποτέ να αποτελούν τον πιο αληθινό καθρέφτη της ελληνικής ψυχής. Η παράδοση δεν σώζεται φυσικά µε λόγια. Σώζεται µόνο όταν κάποιος τολµά να ζει αντάξιά της. Αν χαθεί η ψυχή του πολιτισµού µας, ό,τι κι αν µείνει θα είναι µόνο θόρυβος. Κι εµείς ως Κρήτες δεν γεννηθήκαµε για θόρυβο, αλλά για µαρτυρία. Ή θα σώσουµε την ψυχή της κρητικής παράδοσης ή θα µείνουµε µε το κέλυφός της.
∆.Κ.: Πρέπει, επιτέλους, να καταλάβουµε ότι το χρήµα δεν είναι το παν, αλλά θα έπρεπε να θεωρείται µόνο ως ένα απαραίτητο εργαλείο. Αντιθέτως, η έννοια του Πολιτισµού περιλαµβάνει την Γνώση, τις Αξίες, τις Τέχνες, τα Ήθη, τα Έθιµα, τις ∆εξιότητες, τις Αντιλήψεις, τις Σχέσεις. Καταλήγοντας, ο Πολιτισµός αποτυπώνει την πνευµατική, υλική και συναισθηµατική ζωή. Αν συνειδητοποιήσουµε ότι Πολιτισµός είναι η στάση όλων µας από το «Καληµέρα» που θα πούµε, έως τη θέση µας σε όλα τα κοινωνικά ζητήµατα και τον τρόπο διεκδίκησης, θα δούµε ότι το χρήµα, είτε υπάρχει, είτε όχι στην καθηµερινότητά µας, δεν θα αποτελεί βαρίδιο, αλλά βοήθηµα. Βέβαια, στην περίπτωση της Κρήτης υπάρχει ένας σηµαντικός παράγοντας: η τεράστια εισροή οικονοµικών κεφαλαίων, κυρίως τις δύο τελευταίες δεκαετίες, µε επενδύσεις και πάλι στον τουρισµό και όχι στον πολιτισµό. Αυτό έχει ως αποτέλεσµα, οι µεν µεγαλύτερες γενιές να αλλάζουν απότοµα τον τρόπο ζωής και νοοτροπίας ως προς το «ζην» και όχι ως προς το «ευ ζην» και οι νεώτερες να µένουν στο «ζην». Αυτά οι νέοι µας σήµερα δεν µπορούν να τα συνειδητοποιήσουν, χρειάζεται προσπάθεια. Σίγουρα παλεύουν για επιβίωση, αγωνιούν για µία επαγγελµατική αποκατάσταση, αλλά ψάχνουν και την οικογενειακή συνοχή και την αγαθή συνεργασία, χωρίς συµφέροντα, µεταξύ µελών της οικογένειας ή του στενού κοινωνικού ιστού.
Ποιες είναι οι επόµενες συναντήσεις – διαλέξεις που θα πραγµατοποιηθούν;
∆.Κ.: Έως τα τέλη Μαΐου – αρχές Ιουνίου θα πραγµατοποιηθούν δύο ακόµα συναντήσεις. Στην πρώτη Ηµερίδα η κα Στέλλα Κλάδου, Επίκ. Καθηγήτρια του Τµήµατος ∆ιοίκησης και Τουρισµού του Ελληνικού Μεσογειακού Πανεπιστηµίου θα µιλήσει για µία Βιώσιµη Πολιτισµική Ανάπτυξη στην Κρήτη. Θα ακολουθήσει µία συνάντηση µε την κα Σοφία Φαλιέρου, Κοινωνική Λειτουργό, Οικογενειακή Θεραπεύτρια, Χορογράφο και Καλλιτεχνική ∆ιευθύντρια του Φεστιβάλ Σύγχρονου Χορού «Dance Days Chania» και τον κ. Εµµανουήλ Σειραγάκη, Επίκ. Καθηγητή του Τµήµατος Φιλολογίας του Πανεπιστηµίου Κρήτης και Καλλιτεχνικό ∆ιευθυντή του Φεστιβάλ Θεάτρου «Αντίβαρο». Και οι δύο θα µιλήσουν για δύο σύγχρονα Φεστιβάλ των Παραστατικών Τεχνών και θα αναπτύξουν τις δυσκολίες, αλλά και την γοητεία των προκλήσεων για την πραγµατοποίησή τους.
Κ.Ζ.: Ας ελπίσουµε ότι φέτος θα µπορέσουµε να κάνουµε ένα νέο ξεκίνηµα! Ο πολιτισµός δεν σηµαίνει «πάρτα όλα» ή «φέρτα όλα». Πολιτισµός σηµαίνει επ-ανάσταση και αυτή κρύβει τη λέξη Ανάσταση. Καλό Πάσχα και καλή ανάσταση σε όλους!
