» Ο διακεκριµένος καθηγητής µιλά για τη σεισµικότητα στο νησί µας, τις ιδιαιτερότητες
και τους στόχους των ερευνητών
Γιατί τα Χανιά και γενικότερα η Κρήτη, αποτελούν µία πρόκληση για τους σεισµολόγους; Πόσο έχει µελετηθεί το νησί µας; Τι πρέπει να κάνουµε στη διάρκεια ενός σεισµού, αλλά και τι δεν πρέπει να κάνουµε αµέσως µετά;
Τα «Χανιώτικα νέα» είχαν την ευκαιρία να συνοµιλήσουν µε τον Καθηγητή Φυσικής Λιθόσφαιρας, Σεισµολογίας & Εφαρµοσµένης Γεωφυσικής στο Αριστοτέλειο Πανεπιστήµιο Θεσσαλονίκης κ. Κώστα Παπαζάχο, ο οποίος µας απάντησε σε αυτά τα ερωτήµατα, επισηµαίνοντςα πως η Κρήτης αποτελεί ένα «παγκόσµιο γεωφυσικό εργαστήριο».
• Πώς θα χαρακτηρίζατε τα Χανιά σεισµικά;
Τα Χανιά και γενικά η περιοχή της Κρήτης είναι για τους σεισµολόγους από τις πιο ενδιαφέρουσες σεισµολογικά περιοχές του ελληνικού χώρου. Ίσως η πιο σηµαντική, αφού θέτει σηµαντικές προκλήσεις σε οποιονδήποτε επιστήµονα.
• Για ποιον λόγο συµβαίνει αυτό;
Κοιτάξτε, υπάρχουν πολύ συγκεκριµένοι λόγοι. Γενικά, συνήθως οι περισσότερες περιοχές του ελληνικού χώρου κινδυνεύουν ή απειλούνται ή έχουν ως πηγή σεισµικότητας µία κατηγορία σεισµών. ∆ηλαδή υπάρχουν κοντά τους κάποια συγκεκριµένα ρήγµατα που γενούν «τυπικούς» σεισµούς, οι οποίοι τα απειλούν. Στην Κρήτη, αλλά και στα Χανιά ειδικότερα, έχουµε µια πολύ πιο πολύπλοκη κατάσταση, µε τρείς οµάδες ρηγµάτων
Καταρχήν, υπάρχουν τα κλασικά κανονικά ρήγµατα, σαν αυτά που υπάρχουν και στον υπόλοιπο ελληνικό χώρο. Κανονικά σηµαίνει ότι το ένα, το πάνω κοµµάτι τους πέφτει, «βυθίζεται» σε σχέση µε το άλλο. Αυτά υπάρχουν στην ευρύτερη περιοχή των Χανίων, όπως υπάρχουν και στο µεγαλύτερο κοµµάτι του Ελληνικού ηπειρωτικού χώρου.
Η δεύτερη κατηγορία συµβαίνει νότια και κάτω από την Κρήτη, σε σχετικά µικρό βάθος (µέχρι και 40-50 χιλιόµετρα), όπου γίνονται ισχυροί σεισµοί σε µεγάλα ανάστροφα ρήγµατα. Σε εκείνο το σηµείο η Μεσόγειος βυθίζεται κάτω από την Πελοπόννησο και την Κρήτη, γεννώντας τους µεγαλύτερους σεισµούς που γίνονται στον ελληνικό χώρο. Και τέλος, κάτω και βόρεια από τα Χανιά, επειδή η βύθιση της πλάκας της Μεσογείου συνεχίζεται προς το Αιγαίο, προς τη µεριά της Σαντορίνης, της Μήλου, της Νάξου, συµβαίνουν στη λεκάνη βόρεια της Κρήτης ισχυροί σεισµοί, συνήθως πιο κοντά στο Ηράκλειο, αλλά και στα Χανιά. Οι σεισµοί αυτοί συµβαίνουν σε µεγάλα βάθη (συνήθως 50 µε 100 χιλιόµετρα)και έχουν µια περίεργη ιδιότητα: Κατευθύνουν την ενέργειά τους προς την Κρήτη. Με λίγα λόγια, γενικά οι βλάβες αυτών των σεισµών είναι πιο σηµαντικές στην Κρήτη από ότι π.χ. στις Κυκλάδες. Έτσι ένας σεισµός βάθους µπορεί να γίνει νότια της Σαντορίνης και ενώ έχει µικρές βλάβες στη Σαντορίνη, να προκαλέσει πολύ µεγαλύτερες βλάβες στα Χανιά, στο Ρέθυµνο, και στο Ηράκλειο. Άρα τα Χανιά (και η Κρήτη γενικότερα) είναι µια πολύπλοκη περιοχή, στην οποία ο σεισµικός κίνδυνος προέρχεται από τρεις βασικές πηγές, πολύ διαφορετικές µεταξύ τους, δίνοντας διαφορετικές σεισµικές κινήσεις. Αυτό κάνει την περιοχή αυτή πιο δύσκολη για µελέτη, αλλά ταυτόχρονα και πιο ενδιαφέρουσα.
• Οπότε η Κρήτη φαντάζοµαι ότι µελετάται και µε βάση αυτά που µου λέτε θα συνεχίσει να µελετάται όσον αφορά τον τοµέα σας.
Η περιοχή της Κρήτης και της κατάδυση της πλάκας της Μεσογείου κάτω από το χώρο του Αιγαίου αποτελεί ένα παγκόσµιο γεωφυσικό εργαστήριο, που συγκεντρώνει την προσοχή των επιστηµόνων από όλο τον κόσµο. ∆υστυχώς µεγάλο κοµµάτι της περιοχής της Κρήτης είναι κάτω από τη θάλασσα, δηλαδή είναι πιο δύσκολα προσβάσιµο στην παρατήρηση. Επίσης, αρκετά ρήγµατα της Κρήτης συνεχίζουν µέσα στο θαλάσσιο χώρο, οπότε είναι πιο δύσκολη η µελέτη τους. Παρά ταύτα, η σεισµικότητα της Κρήτης µελετήθηκε στο παρελθόν, µελετάται στο παρόν, και θα συνεχίσει να µελετάται και να µας απασχολεί και στο µέλλον. Και οι σεισµοί στα κανονικά ρήγµατα πάνω στην Κρήτη, όπως ο σεισµός του Αρκαλοχωρίου, που δεν είναι συχνοί, αλλά συµβαίνουν και προκαλούν τοπικά βλάβες. Και οι σεισµοί στα µεγάλα ανάστροφα ρήγµατα στο εξωτερικό µέρος του τόξου, ιδίως εκεί που πλησιάζουν στην Παλαιόχωρα, στα Φαλάσσαρνα, και στο Λαφονήσι, δίνοντας µεγάλους σεισµούς. Είναι ένας συνδυασµός από παράγοντες, ο οποίος προκαλεί συνεχές ενδιαφέρον, και σε εµάς, αλλά και σε επιστήµονες από όλο τον κόσµο.
• Η παλιά πόλη, για παράδειγµα, των Χανίων θεωρείτε ότι είναι αντισεισµικά προετοιµασµένη σε περίπτωση που γίνει ένας πιο ισχυρός σεισµός; Υπάρχουν αντισεισµικές προδιαγραφές;
Καταρχήν, πρέπει να σκεφτούµε ότι τα Χανιά δεν διαφέρουν σε αυτό το θέµα από τις άλλες πόλεις του ελληνικού χώρου. ∆ηλαδή τι εννοώ; Μιλάµε για την παλιά πόλη, µε παλιά κτίρια, κτίρια από το Μεσαίωνα, µνηµεία από την αρχαιότητα, βυζαντινά µνηµεία, ρωµαϊκά µνηµεία, αρχαιοελληνικές αρχαιότητες. Ανάλογα κτίρια και πολιτιστικά µνηµεία υπάρχουν σε όλη την Ελλάδα.
Ο δοµικός µας ιστός λοιπόν αποτελείται από σύγχρονα κτίρια, τα οποία συνήθως είναι φτιαγµένα µε κατάλληλες προδιαγραφές, αλλά και από κτίρια της ιστορικής µας κληρονοµιάς, για τα οποία επίσης πρέπει να ενδιαφερθούµε. Υπάρχουν τρόποι και να τα ενισχύσουµε, και να τα προφυλάξουµε. ∆εν υπάρχει αµφιβολία ότι οι παλαιότερες υποδοµές του ελληνικού χώρου δεν είναι οι ίδιες µε τις σύγχρονες. Όµως, πολλά από τα κτίρια αυτά έχουν αντέξει στο πέρασµα του χρόνου. Συνεπώς, γενικά η εικόνα που έχω εγώ είναι ότι το επίπεδο αντισεισµικής επάρκειαςε στην Ελλάδα είναι γενικά καλό έως πολύ καλό. Προφανώς και υπάρχουν πολλά προβλήµατα. Ένα από τα σηµαντικότερα προβλήµατα, το οποίο υπάρχει έντονα και στην Κρήτη, είναι το γεγονός ότι ένα σηµαντικό κοµµάτι του δοµικού µας ιστού έχει χτιστεί χωρίς επίβλεψη µηχανικού, χωρίς άδεια. Είναι δηλαδή τα περίφηµα νοµιµοποιηµένα αυθαίρετα. Αυτό και στην Κρήτη είναι ένα έντονο πρόβληµα, το οποίο δεν είναι εύκολο να λυθεί. Όµως είναι κάτι για το οποίο κατά καιρούς τα θεσµικά πλαίσια προσπαθούν να δώσουν κίνητρα στους ανθρώπους, προκειµένου να προχωρήσουν σε κατάλληλες, ενέργειες και δράσεις για τα κτίριά τους. Η εικόνα πάντως που έχω εγώ, για να το πω στατιστικά, είναι ότι γενικά δεν έχουµε σοβαρά προβλήµατα στις κατασκευές µας, δεν έχουµε κακές κατασκευές. Προφανώς, όµως, έχουµε να διανύσουµε πολύ δρόµο µπροστά µας έτσι µέχρι αυτές να έχουν το επίπεδο σεισµικής επάρκειας που όλοι θέλουµε.
• Ποια είναι τα τρία πιο κρίσιµα πράγµατα που ένας πολίτης πρέπει να θυµάται την ώρα του σεισµού;
Το πρώτο που πρέπει να θυµάται είναι ότι ο µεγαλύτερος εχθρός την ώρα του σεισµού είναι ο πανικός. ∆εν πρέπει να µετακινηθεί, π.χ. να αρχίσει να τρέχει. ∆εν µπορείς να τρέξεις την ώρα που γίνεται σεισµός. Πρέπει να καλυφθείς κάτω από ένα στιβαρό αντικείµενο, π.χ. ένα τραπέζι, προκειµένου να αποφύγεις τον τραυµατισµό από την πτώση αντικειµένων ή ακόµα και από καταρρεύσεις τοίχων ή οτιδήποτε άλλο. Καλό θα είναι να έχεις πάρει κάποια µέτρα πριν από τον σεισµό, δηλαδή να έχεις σταθεροποιήσει κάποια αντικείµενα στο σπίτι, π.χ. ντουλάπες και βιβλιοθήκες, να µην έχεις βαριά αντικείµενα π.χ. πάνω από το κρεβάτι σου, γενικά να ακολουθήσεις τις σχετικές οδηγίες του ΟΑΣΠ, ώστε µην έχεις τραυµατισµούς.
Την ώρα του σεισµού, πρέπει να είσαι ψύχραιµος και να καλυφθείς όσο µπορείς. Το δεύτερο θέµα αφορά την αποµάκρυνση. Η αποµάκρυνση πρέπει να γίνει γρήγορα. ∆εν είναι η ώρα να θυµηθείς το λάπτοπ, το κινητό, το συµβόλαιο, κλπ.. Πρέπει να βγεις από το κτίριο γρήγορα, γιατί τα κτίρια καταρρέουν πολλές φορές και κάποια λεπτά µετά το σεισµό. Έχεις χρόνο να αποµακρυνθείς γρήγορα. Και το τρίτο θέµα είναι ότι την ώρα του σεισµού, πρέπει να ξέρεις το πού θα πας. Πρέπει να έχεις προαποφασίσει, εσύ και η οικογένειά σου, σε ποιο ανοιχτό, κοντινό προσωρινό χώρο θα πάτε ώστε να προστατευθείτε από τυχόν καταρρεύσεις, κλπ. πτώσεις από αντικείµενα (π.χ. τζάµια) ή και κατεστραµµένες γραµµές ηλεκτρικού ρεύµατος ή οτιδήποτε άλλο επικίνδυνο. Άρα να πρέπει άµεσα να µεταβείς σε κάποιο ανοιχτό χώρο, τον πλησιέστερο ανοιχτό χώρο που µπορείς µε ασφάλεια. Ειδικά για τους κατοίκους των Χανίων και όλων των παραθαλάσσιων πόλεων, υπάρχει έντονη σύσταση, να αποφεύγουµε την παραλία επειδή δεν µπορείς να ξέρεις αν ο σεισµός θα προκαλέσει θαλάσσιο κύµα (τσουνάµι). ∆εν είναι πολύ συχνά τα τσουνάµι στα Χανιά, γιατί τα µεγάλα ρήγµατα που κάνουν µεγάλους σεισµούς που τα προκαλούν συµβαίνουν νότια από την Κρήτη, αλλά γενικά αποφεύγουµε να πηγαίνουµε σε ανοιχτούς χώρους στη παραλία, εκτός αν ο χώρος είναι υπερυψωµένος. Τα Χανιά έχουν και χώρους κοντά στην παραλία, ιδίως στην παλιά πόλη, που είναι υπερυψωµένοι σε σχέση µε την ακτογραµµή. Το τελευταίο που πρέπει να κάνει κάποιος εκείνη την ώρα είναι να κλείσει τα αυτιά του στην παραφιλολογία, στον πανικό και στις φήµες, οι οποίες σχεδόν πάντα αναπτύσσονται µετά από έναν σεισµό. Πρέπει να µην ακούει αλλά και αναπαράγει τις φήµες, και να εµπιστευτεί µόνο τις επίσηµες ανακοινώσεις
• Τι δεν πρέπει να κάνουµε αµέσως µετά το σεισµό;
∆εν πρέπει καταρχήν να µετακινούµαστε άσκοπα. Μετά τους σεισµούς, θα πρέπει να χρησιµοποιήσουν τους δρόµους, υπηρεσίες και µέσα τα οποία έχουν ανάγκη να πάνε κάπου. Πρέπει να προσπαθήσουµε να µην πάρουµε τηλέφωνο όποιον ξέρουµε και δεν ξέρουµε εκείνη την ώρα. Τα δίκτυα τηλεφωνιών δεν έχουν φτιαχτεί για να επικοινωνούµε όλοι ταυτόχρονα και αν το κάνουν όλοι οι κάτοικοι σε µια περιοχή απλά δεν θα λειτουργήσουν. Άρα το πρώτο που χρειάζεται είναι η υποµονή. Χρειάζεται να δώσουµε χρόνο στην πολιτεία και στα όργανα που έχει τοπικά, περιφερειακά, και σε µεγάλους σεισµούς και εθνικά, να κινητοποιηθούν και να δώσουν λύσεις. Όµως, όπως είπαµε, πολύ βασικό είναι να κλείσουµε τα αυτιά µας στην «παραφιλολογία». Να ακούµε τα υπεύθυνα µέσα µαζικής ενηµέρωσης, τα οποία θα µεταφέρουν στον κόσµο αξιόπιστες πληροφορίες, και όχι πλέον να µπούµε σε αυτή την τροµολαγνεία του διαδικτύου και των blogs, στα οποία ο καθένας ανεύθυνα αναπαράγει ψευδείς ειδήσεις.
• ∆εν έχουµε στο µυαλό µας τόσο πολύ ότι ζούµε σε µια σεισµογενή περιοχή και ότι πρέπει να έχουµε βασικές γνώσεις, σε περίπτωση που γίνει ένας σεισµός ή σε ένα ακραίο σενάριο σεισµού στα Χανιά και νοµίζω γενικότερα στην Ελλάδα.
Έχω πάει στα Χανιά πάρα πολλές φορές και για επιστηµονικούς λόγους, προφανώς και για τουριστικούς, όπως η υπόλοιπη Ελλάδα και ξέρουµε αρκετά καλά την, την περιοχή. Αυτό που λέτε πάντα µου προκαλούσε έντονη εντύπωση. Οι γεωεπιστήµονες ξέρουν πολύ καλά ότι η Κρήτη είναι σεισµογενής. Επειδή, όµως, οι σεισµοί γίνονται σε σχετικά αραιά χρονικά διαστήµατα, δηµιουργείται στους Κρητικούς η ψευδαίσθηση ότι δεν υπάρχει σεισµικός κίνδυνος. Ο βασικός λόγος είναι ότι οι άλλοι κίνδυνοι συµβαίνουν κάθε χρόνο, π.χ. καταιγίδες µπορεί να έχεις κάθε χρόνο, κατολισθήσεις στα ορεινά θα έχεις συχνά, πληµµύρες µπορεί να έχεις επίσης σχεδόν κάθε χρόνο σε κάποιες περιοχές, ανάλογα από τη µορφολογία και τη δόµησή τους. Σεισµούς, όµως, δεν έχεις πολύ συχνά. Ο επόµενος σεισµός στα Χανιά µπορεί να γίνει µετά από πεντακόσια χρόνια, µετά από χίλια χρόνια ή µπορεί να γίνει και µετά από εκατό ή και αύριο. Οι άνθρωποι δεν έχουν βιώσει κατ’ επανάληψη βλάβες από σηµαντικούς σεισµούς, αφού η περίοδος επανάληψης ενός ισχυρού σεισµού µπορεί να είναι τριάντα, σαράντα, πενήντα ή και περισσότερα χρόνια. Άρα κάποιος µπορεί να γεννηθεί και στη ζωή του να µην έχει βιώσει (ακόµα) κάποιον πολύ ισχυρό σεισµό. Όταν λοιπόν θα τον χτυπήσει ο σεισµός, αντιµετωπίζει αυτό το φαινόµενο σαν κάτι απρόοπτο, κάτι απρόσµενο. Το κακό είναι ότι ο σεισµός χτυπάει το βασικό περιουσιακό µας στοιχείο, αυτό για το οποίο συνήθως αγωνιζόµαστε για µια ζωή, δηλαδή το σπίτι µας, το οποίο µας προστατεύει και από όλους τους άλλους κινδύνους, από την βροχή, από την πληµµύρα, κλπ.. Ο µέσος πολίτης στην Ελλάδα µια ζωή δουλεύει για να αγοράσει ένα σπίτι, να έχει ένα σπίτι δικό του κάποια στιγµή στη διάρκεια της ζωής του. Πάντα, λοιπόν, µου προκαλούσε εντύπωση το πώς αντιµετωπίζει ο µέσος άνθρωπος το σεισµικό κίνδυνο, όχι µόνο στην Κρήτη, αλλά παντού. Η Κρήτη είναι από τις πιο σεισµικές περιοχές στην Ευρώπη. Απειλείται, όπως σας είπα πριν, από πολλαπλά είδη σεισµών. Οι ψευδαισθήσεις της σεισµικής «ασφάλειας» αργά ή γρήγορα διαψεύδονται από κάποιον ισχυρό σεισµό που θα γίνει.
• Τι µήνυµα θα θέλατε να απευθύνετε στους κατοίκους των Χανίων;
Αυτό που θα ήθελα να πώ στους Χανιώτες, µια και µου δίνεται η ευκαιρία να επικοινωνήσω µαζί τους, είναι ότι αυτή τη στιγµή η επιστήµη γνωρίζει πολλά πράγµατα για τον σεισµικό κίνδυνο. Γνωρίζουµε αρκετά καλά και θα συνεχίσουµε να µελετάµε την περιοχή της Κρήτης. Αυτό που ζητάµε από τον κόσµο είναι να ακούει µε προσοχή αυτά τα οποία του λέµε και κυρίως, να µην αδιαφορεί για τον σεισµικό κίνδυνο. Είναι ένας κίνδυνος πολύ πιο σπάνιος από π.χ. µια καταρρακτώδη βροχή που θα µας δηµιουργήσει προβλήµατα στα Χανιά, αλλά είναι πολύ σηµαντικός και πρέπει, ιδίως σε περιοχές όπως η Κρήτη, να τον έχουµε στο µυαλό µας και να κάνουµε έγκαιρα κάποιες επιλογές πιο «έξυπνες». Είναι προτιµότερο ένα κοµµάτι της δαπάνης µας για το νέο µας σπίτι, να πάει στο να φροντίσουµε το σπίτι να είναι αντισεισµικό, παρά να το δαπανήσουµε χρήµατα π.χ. για να είναι λίγο πιο καλαίσθητο. Η ασφάλεια είναι θέµα κεφαλαιώδους σηµασίας. Τα Χανιά είναι πολύ όµορφα. Ας τα διατηρήσουµε όµορφα, φτιάχνοντας και κτίρια τα οποία θα είναι ανθεκτικά στις επόµενες σεισµικές κινήσεις.
