Το Ιράν ανέπτυξε µια µεθοδική αναβίωση µιας σφαίρας επιρροής της περσικής αυτοκρατορίας σε όλο τον Αραβικό κόσµο που εκτείνεται από τη Μεσόγειο ως τον Ινδικό Ωκεανό, εκτελεσµένη µε στρατηγική υποµονή που θα ζήλευαν οι αρχαίοι πέρσες αυτοκράτορες. Οι προηγούµενες περσικές αυτοκρατορίες διατηρούσαν τον έλεγχο τεράστιων εδαφών µε περιορισµένους πόρους, κάτι που εφάρµοσε και το Ιράν.
Πρόκειται για µια ενιαία δοµής διοίκησης που λειτουργούσε ταυτόχρονα σε έξι χώρες, που µπορούσε να συντονίζει επιθέσεις από τον Λίβανο (Χεζµπολάχ), τη Γάζα (Χαµάς), το Ιράκ, (πολιτοφυλακές) την Υεµένη (Χούθι) και από τη Συρία ταυτόχρονα. Συντονίζοντας τη στρατηγική, διαµοιράζοντας πληροφορίες, χρηµατοδοτώντας και συγχρονίζοντας επιχειρήσεις δηµιουργούσε δυνάµεις-αντιπροσώπους που υπηρετούσαν τους ιρανικούς στρατηγικούς στόχους. ∆ηµιούργησε θρησκευτικά, οικονοµικά κίνητρα και κοινούς εχθρούς για τους τοπικούς ηγεµονικούς παράγοντες ώστε να ευθυγραµµιστούν µε τα Ιρανικά συµφέροντα. Κάθε αντιπρόσωπος διαθέτει πραγµατική τοπική νοµιµοποίηση έναντι κοινών εχθρών ΗΠΑ, Ισραήλ Σαουδική Αραβία κλπ., γεγονός που τους καθιστά πολύ πιο αποτελεσµατικούς από µισθοφορικές δυνάµεις ή άµεση ιρανική στρατιωτική επέµβαση. Όλα αυτά εξελισσόταν ενώ όλοι παρακολουθούσαν το Ισραήλ και την Παλαιστίνη να ανταλλάσσουν πυραύλους.
Το Ιράν δεν προσπάθησε να νικήσει απευθείας τη αµερικανική στρατιωτική ισχύ και να επιβληθεί στον αραβικό κόσµο. Απλώς δηµιούργησε επαρκή πολυπλοκότητα και εναλλακτικές σχέσεις που θα µπορούσαν να καταστήσουν την αµερικανική κυριαρχία µη βιώσιµη. Κάθε επέκταση των ισραηλινών στρατιωτικών επιχειρήσεων αναγκάζει τις Ηνωµένες Πολιτείες να διαθέσουν περισσότερους πόρους για να στηρίξουν το Ισραήλ. Οι Χούθι είχαν στην πράξη κλείσει την Ερυθρά Θάλασσα όχι µόνο για την ισραηλινή ναυσιπλοΐα, χρησιµοποιώντας όπλα που κοστίζουν χιλιάδες δολάρια για να πλήξουν πλοία αξίας εκατοντάδων εκατοµµυρίων.
Η αµερικανική στρατηγική προσοχή ήταν διαιρεµένη µεταξύ Ουκρανίας, Ταϊβάν, εγχώριας πολιτικής και οικονοµικού ανταγωνισµού µε την Κίνα. Το Ιράν υπολόγισε ότι θα µπορούσε συστηµατικά να δηµιουργήσει περιφερειακές προκλήσεις που θα υπερέβαιναν το διαθέσιµο αµερικανικό εύρος ενώ ταυτόχρονα έχτιζε εναλλακτικές σχέσεις που µειώνουν την εξάρτησή του από τα δυτικά συστήµατα πέφτοντας στην άµεση εξάρτηση της Κίνας.
Το Ιράν πίστευε ότι εάν οι κυρώσεις το αποµόνωναν, η Χεζµπολάχ θα µπορούσε να συνεχίσει να ελέγχει τον Λίβανο, η Χαµάς την Γάζα, οι Χούθι θα µπορούσαν να διατηρήσουν τον έλεγχο της δυτικής Υεµένης και οι ιρακινές πολιτοφυλακές θα συνέχιζαν να επηρεάζουν το Ιράκ. Αυτή η ανθεκτικότητα θα αλλάζε θεµελιωδώς τη δυναµική ισχύος στην περιοχή ποντάροντας ότι ακόµα και εάν απειληθεί το Ιράν δεν θα περιοριζόταν η δραστηριότητα των αντιπροσώπων. Το δίκτυο είχε γίνει µερικώς αυτοσυντηρούµενο, γεγονός που το Ιράν υπολόγιζε ότι θα το καθιστούσε πολύ πιο ανθεκτικό από τις συµβατικές συµµαχικές δοµές.
Το Ιράν όµως δεν υπολόγισε ότι ο µεγαλύτερος κίνδυνος για ένα κράτος δεν είναι ο εχθρός που πολεµάει έστω και µε πληρεξουσίους αλλά είναι ο λογαριασµός στην οικονοµία που θα έρθει µετά.
Μια χρηµατοδότηση πολεµικών επιχειρήσεων που διαρκούν τόσα πολλά έτη µπορεί να καταρρεύσει ακόµα και ένα µεγάλο κράτος. Ο πόλεµος είναι ζωτικής σηµασίας για κάθε κράτος καθώς είναι ικανός να καταστρέψει την ίδια την κοινωνία που υποτίθεται ότι υπερασπίζεται. Όσο περισσότερο παρατείνεται µια εκστρατεία, τόσο περισσότερο διαβρώνει τη δυνατότητα του κράτους να λειτουργεί.
Το Ιράν βρίσκεται σε κρίσιµο σηµείο µετά το σοβαρό πλήγµα στη 40ετή του στρατηγική επέκτασης στον αραβικό κόσµο, µε συνέπεια να βρίσκεται προ αλλαγών στο εσωτερικό πολιτικό τοπίο.
Το Ιράν µε ΑΕΠ περίπου $350 δισ. σπατάλησε πάνω από $300 δισ. στη χρηµατοδότηση πληρεξούσιων τροµοκρατικών οργανώσεων όπως η Χαµάς και η Χεζµπολάχ, Χούθι, Συρία κ.λπ., είχε καταστεί κεντρικός αποσταθεροποιητικός παράγοντας στην ευρύτερη περιοχή αλλά και στην παγκόσµια οικονοµία. Επιπλέον, λόγο των διεθνών κυρώσεων, έχει χάσει πάνω από $600 δισ. Ενώ στην αρχή του 21ου αιώνα το Ιράν είχε το µεγαλύτερο ΑΕΠ στην περιοχή, σήµερα η Σαουδική Αραβία ($1,27 τρισ.) έχει 3,5 φορές µεγαλύτερο ΑΕΠ. Επίσης το Ιράν, έχει επενδύσει περίπου $200 δισ. στο πυρηνικό του πρόγραµµα ενώ «κολυµπάει» µέσα στο πετρέλαιο και στο φυσικό αέριο µε τα τεράστια αποθέµατα που διαθέτει. Οπότε δεν χρειάζεται το πυρηνικό πρόγραµµα για να παράγει επί πλέον ενέργεια.
Εν τω µεταξύ, το ιρανικό νόµισµα βρίσκεται σε ελεύθερη πτώση, καταγράφοντας ιστορικά χαµηλά επίπεδα. Χρειάζονται πάνω από 49.000 Ιρανικά ριαλ για την αγορά ενός ευρώ. Η εµπιστοσύνη στον ιδιωτικό τοµέα έχει σχεδόν εξαφανιστεί. Με πληθωρισµό από 31% στην αρχή του 2025 έφθασε πάνω από 50% στο τέλος του 2025. Το επιτόκιο της κεντρικής τράπεζα έχει φθάσει στο 23% και το έλλειµα του κρατικού προϋπολογισµού 5% του ΑΕΠ.
Χρόνια κυρώσεων, παρωχηµένων υποδοµών και σπάταλης κατανάλωσης ενέργειας έχουν αφήσει το Ιράν σε µια δυσλειτουργική κατάσταση, αγωνιζόµενο να λειτουργήσει. Η ενέργεια δεν αρκεί για να θερµαίνονται οι κάτοικοι τον χειµώνα και η κυβέρνηση έχει κλείσει το προηγούµενο χειµώνα πολλές από τις µεγαλύτερες βιοµηχανικές µονάδες της, για να διοχετεύσει ενέργεια στην θέρµανση, µε αποτέλεσµα η βιοµηχανική παραγωγή να έχει µειωθεί κατά τουλάχιστον 30% έως 50%, χάνοντας δεκάδες δισεκατοµµύρια δολάρια σε έσοδα. Παρά το γεγονός ότι το Ιράν διαθέτει από τα µεγαλύτερα αποθέµατα φυσικού αερίου και πετρελαίου παγκοσµίως, η τεχνολογία γεωτρήσεων και οι υποδοµές του είναι ανεπαρκείς για να καλύψουν τις εγχώριες ανάγκες του. Αναγκάζεται να δίνει σε επιδόµατα πάνω από 25% του ΑΕΠ για να είναι φθηνό το ρεύµα για τους πολίτες του.
Χωρίς αµφιβολία, το Ιράν βρίσκεται σε µεγάλο πρόβληµα – και αυτός είναι συχνά ο τρόπος που ξεκινούν οι επαναστάσεις. Το Ιράν δεν ήταν σε θέση να διεξάγει έναν πόλεµο καθώς η οικονοµία του ήταν ήδη σε άθλια κατάσταση, και οι Αγιατολάδες βρίσκονται σε µια πολιτικά επισφαλή θέση.
Το Ιράν δεν υπολόγισε τις αλυσίδες εφοδιασµού, την εξάντληση πόρων και το κόστος ευκαιρίας. Οι στρατηγοί του κυνηγούσαν τη δόξα της αναβίωσης της αυτοκρατορίας, εις βάρος της σταθερότητας.
Το Ιράν δεν κατανόησε µια αλήθεια που οι σύγχρονοι ηγέτες ξεχνούν συχνά, ότι η κάθε πολεµική απόφαση είναι, τελικά, απόφαση για τη δηµοσιονοµική φερεγγυότητα του κράτους. Και αν υπολογίσεις λάθος τα κόστη, δεν χάνεις µόνο εισοδήµατα. Χάνεις το ίδιο το κράτος.
Οι πρόσφατες εξελίξεις στη Μέση Ανατολή δείχνουν ότι το Ιράν στην πραγµατικότητα υποφέρει από στρατηγικό αδιέξοδο. Η ιρανική κυβέρνηση φαίνεται να είναι ιδιαίτερα αδύναµη αυτή τη στιγµή, καθώς αντιµετωπίζει τρεις κρίσεις ταυτόχρονα: οικονοµική κρίση, κρίση νοµιµοποίησης και επικείµενη κρίση διαδοχής.
Όσον αφορά την κρίση νοµιµοποίησης, οι πρόσφατες διαδηλώσεις έχουν δείξει ότι το ιρανικό καθεστώς είναι βαθιά αντιδηµοφιλές σε µεγάλο µέρος του ιρανικού λαού, εν µέρει λόγω της οικονοµικής κακοδιαχείρισης και της έµµονή τους να αναβιώσει την χαµένη αυτοκρατορία του.
Η στοχευµένη εξόντωση ανώτερων στελεχών των φρουρών της επανάστασης έχει δηµιουργήσει την πιθανότητα ανάδυσης µιας νέας ηγεσίας από τον συµβατικό ιρανικό στρατό. Αυτό το ενδεχόµενο ενδέχεται να οδηγήσει σε µια αλλαγή κυβέρνησης και στη σταδιακή αποδυνάµωση του θεοκρατικού χαρακτήρα του καθεστώτος.
Ταυτόχρονα, οι µαζικές διαδηλώσεις και ο αναγκαίος διάλογος µε τους διαδηλωτές προσθέτουν εν δυνάµει αστάθεια, αυξάνοντας τους κινδύνους της µετάβασης. Ενώ το Ιράν πασχίζει να ισορροπήσει µεταρρυθµίσεις και εξωτερική αφοσίωση, η αναδιαµόρφωση της Μέσης Ανατολής και η αυξανόµενη επιρροή γειτονικών δρώντων καθιστούν το περιβάλλον ιδιαίτερα απαιτητικό για το Ιράν. Η επιτυχία της µεταρρυθµιστικής στρατηγικής εξαρτάται από την ικανότητα της ηγεσίας να εδραιώσει εσωτερική συναίνεση, να διαχειριστεί κοινωνικές απαιτήσεις και να εξασφαλίσει σταθερούς διεθνείς όρους συνεργασίας και µακροπρόθεσµη κοινωνική βιωσιµότητα.
Οι ηγέτες που δεν µπορούν να υπολογίσουν το κόστος της αναβίωσης των αυτοκρατοριών τους είναι ανεπαρκείς να υπολογίζουν τη στρατηγική της χώρας τους. Ακόµα και αν νικήσουν, η νίκη δεν σηµάνει τίποτε αν τα δηµόσια ταµεία καταρρεύσουν. Και πολλοί ηγεµόνες ποτέ δεν το αντιλήφθηκαν αυτό. Οι σπάταλες ηγεσίες χρεοκοπούν τα κράτη τους µε τα πολεµικά τας σχέδια ενώ κερδίζουν ασήµαντα οφέλη. Ο παρατεταµένος πόλεµος φθείρει το κράτος γρηγορότερα από ό,τι ο ίδιος ο εχθρός.
Οι ηγέτες που απολαµβάνουν τον πόλεµο για τον ίδιο τους τον εαυτό, θα φέρουν την καταστροφή στα κράτη τους. Αν ο ηγέτης αντιµετωπίζει τον πόλεµο ως πάθος ή εµµονή αντί για υποχρέωση, τελικά θα χρεοκοπήσει το κράτος του. Η δύναµη ενός κράτους προέρχεται, όχι µόνο από τον στρατό του αλλά και από την οικονοµική του ανθεκτικότητα, δηλαδή την ικανότητά του να απορροφά σοκ, να ανακάµπτει και να συνεχίζει να λειτουργεί. Τα κράτη δεν αποτυγχάνουν επειδή χάνουν µάχες. Αποτυγχάνουν επειδή εξαντλούν το κεφάλαιο που τα διατηρεί συνεκτικά, γεµάτα αυτοπεποίθηση και λειτουργικά. Η δύναµη δεν µετριέται από το πόσο δυνατά πλήττεις, αλλά από το πόσο µπορείς να αντέξεις οικονοµικά να πλήξεις. Και η ιστορία δείχνει ότι όταν τα χρηµατοοικονοµικά συστήµατα συγκρούονται, δεν επικρατεί το πιο γενναίο έθνος αλλά επικρατεί το πιο οικονοµικά πειθαρχηµένο. Ο ηγεµόνας που διαφυλάσσει τους πόρους είναι σοφότερος από τον ηγεµόνα που κατακτά εδάφη.
Το Ιράν αποτελεί ένα παράδειγµα σε ποια αδιέξοδα µπορούν να φθάνουν τα αυταρχικά καθεστώτα για να αναβιώσουν τις δόξες του παρελθόντος. Αντί για να υπηρετούν τον λαό τους, προτιµούν να χρησιµοποιούν τον λαό τους για να παραµένουν στην εξουσία. Τα παραπάνω είναι µαθήµατα προς τις άλλες αναθεωρητικές χώρες Τουρκία, Ρωσία, Κίνα, οι οποίες συνεργάζονται µεταξύ τους, και πασχίζουν να αναβιώσουν τις αυτοκρατορίες στους στερώντας από τους λαούς τους στοιχειώδες συνθήκες διαβίωσης, καθώς µετατρέπουν τον όποιο πλούτο τους, σε στρατιωτικούς εξοπλισµούς και απειλούν και εισβάλουν στις γειτονικές τους χώρες για να ξανά αποκτήσουν επιρροή σε παλιά αυτοκρατορικά εδάφη. Η δε δηµοκρατικές ∆υτικές χώρες θα πρέπει να συνεργαστούν για να αντιµετωπίσουν τέτοιες ασύµµετρες απειλές που πλέον είναι διάπλατα ορατές και να επιλύσουν το θεµελιώδες ερώτηµα, του κατά πόσον οι δηµοκρατίες µπορούν να αντισταθούν σε συνεχή πίεση από αυταρχικές δυνάµεις που αποδέχονται κόστη, τα οποία οι δηµοκρατικοί πληθυσµοί τελικά δεν µπορούν να αποδεχθούν.
Το ερώτηµα δεν είναι αν η Ουκρανία θα πετύχει ειρήνη αλλά εάν η αµερικανική αποχώρηση από αυτή τη σύγκρουση θα ενθαρρύνει ή θα αποθαρρύνει µελλοντικές προκλήσεις εναντίον των δηµοκρατικών θεσµών παγκοσµίως. Οι Ηνωµένες Πολιτείες διαπραγµατεύονται από τη θέση ενός φθίνοντος ηγεµόνα που προσπαθεί να διαχειριστεί παγκόσµιες δεσµεύσεις που υπερβαίνουν τους διαθέσιµους πόρους της. Μια διαπραγµατευτική αµερικανική υποχώρηση από την Ουκρανία στέλνει σήµα στην κινεζική ηγεσία ότι η επιθετική επέκταση µπορεί να πετύχει αν διεκπεραιωθεί µε επαρκή υποµονή και αποφασιστικότητα. Αυτό µετατοπίζει τις διεθνείς αντιλήψεις περί ισχύος µε τρόπους που εκτείνονται πολύ πέρα από την ευρωπαϊκή ασφάλεια. Και η Τουρκία, η άλλη αναθεωρητική δύναµη µε αυτοκρατορικά όνειρα, σίγουρα θα εκµεταλλευτεί ένα τέτοιο παράθυρο ευκαιρίας για εδαφικές επεκτάσεις. Είναι όµως οικονοµικά αδύναµη για ένα µακρύ και πολυδάπανο πόλεµο και ήδη έχει υπέρ-επεκταθεί. Αλλά πολλές φορές οι φιλόδοξοι ηγέτες δεν µπορούν να υπολογίσουν τον λογαριασµό που θα πληρώσουν τελικά.
*Ο Γιώργος Ατσαλάκης είναι οικονοµολόγος, αναπληρωτής καθηγητής Πολυτεχνείου Κρήτης Εργαστήριο Επιστηµονικών ∆εδοµένων
