Είναι γνωστή η παρουσία των κληρικών στην επανάσταση του 1821. Πολλοί ιερωµένοι (ανώτεροι ή κατώτεροι) πρωτοστατούν και συµµετέχουν στα γεγονότα της Παλιγγενεσίας όπως και αναµειγνύονται και στις έριδες που προκύπτουν στα σηµεία των επαναστατικών κινητοποιήσεων.
Έχει απασχολήσει και εξακολουθεί να απασχολεί η στάση της επίσηµης εκκλησίας και του Οικουµενικού Πατριαρχείου.
Για πολλούς το Οικουµενικό Πατριαρχείο συνέβαλε αρνητικά µε το να αφορίσει την επανάσταση λόγω τού συντηρητισµού του προς τα επαναστατικά κινήµατα. Για άλλους ο αφορισµός ήταν φυσικό να συµβεί λόγω του κινδύνου που υπήρχε για τον Ελληνισµό της Κων/πολης και άλλων περιοχών της Οθωµανικής Αυτοκρατορίας.
Όλα αυτά µπορεί να έχουν µία δόση αλήθειας. Πρέπει όµως να έχουµε υπόψιν (και αυτό επισηµαίνεται από αρκετούς ιστορικούς) ότι το Οικ. Πατριαρχείο ήταν θεσµός του Οθωµανικού κράτους.
Μετά την Άλωση του 1453 λειτουργούσε µε τη σύµφωνη γνώµη της Πύλης και είχε παραχωρηµένα δικαιώµατα από τον εκάστοτε Σουλτάνο.
Για όλα τα χρόνια της Τουρκοκρατίας υπήρξε ο σηµαντικότερος εκπρόσωπος των Ορθοδόξων υπηκόων. Εκτός από την τήρηση των θρησκευτικών καθηκόντων του, αποτέλεσε και ένα σηµαντικό πνευµατικό, εκπαιδευτικό και κοινωνικό φορέα που διατηρούσε την ελληνο-χριστιανική συνείδηση όχι όµως µέσω ριζοσπαστικών µεθόδων.
Βρισκόµαστε σε µια χρονική περίοδο που το πνεύµα του ∆ιαφωτισµού και οι ιδέες της αµερικανικής και γαλλικής επανάστασης δεν είναι δεδοµένες.
Οι εθνικιστικές και ροµαντικές ιδέες, µέσα από τις οποίες θα αναδειχθούν τα εθνικά κράτη της Ευρώπης στη νεότερη ιστορία, δεν είναι κυρίαρχες.
Η επίσηµη εκκλησία ήταν επιφυλακτική έως και αρνητική απέναντι σε αυτά τα πνευµατικά και ανατρεπτικά κινήµατα και σίγουρα δεν θα τα υποστήριζε λόγω του αντικληρικαλισµού και αντιθρησκευτικού χαρακτήρα που σε µεγάλο βαθµό εµπεριείχαν .
Ακόµη θα τολµούσαµε να πούµε, ότι δεν ήταν εύκολο για έναν Πατριάρχη, στο κέντρο της αυτοκρατορίας να “σηκώσει όπλο” ή να στηρίξει “πλαγίως” µια εξέγερση και να διακινδυνεύσει το αξίωµα, µέσω του οποίου θεωρούσε πως µπορεί να πετύχει το εφικτότερο για το ποίµνιο του στη υπάρχουσα τάξη πραγµάτων, αλλά ούτε και να θέσει σε αµφισβήτησ την ύπαρξη της ιστορικής εκκλησίας.
Υπό αυτόν τον πνευµατικό και κοινωνικό ρόλο προσπαθεί να λειτουργήσει στην παρούσα τουρκική δηµοκρατία το Πατριαρχείο Κωνσταντινουπόλεως. Κάνοντας πράγµατι σηµαντικό έργο παγκοσµίως.
Ο Πατριάρχης Γρηγόριος Ε΄ πού αφόρισε την επανάσταση απαγχονίστηκε από τον τουρκικό όχλο στη κεντρική πύλη του Πατριαρχείου.
Ακαδηµαϊκοί διατυπώνουν την άποψη, ότι οδηγήθηκε στην εκτέλεση (όπως και άλλοι ιεράρχες) επειδή δεν µπόρεσε να διατηρήσει την ευταξία στους χριστιανούς και είχε έτσι «τη συνήθη τύχη των αποτυχόντων στο έργο τους οθωµανών αξιωµατούχων : το θάνατο είτε διά αποκεφαλισµού είτε δια απαγχονισµού»(7).
Σήµερα είναι Άγιος της Ορθοδόξου Εκκλησίας και τιµάται την ηµέρα θανάτωσης του (10 Απριλίου).
Ο ΜΑΡΤΥΡΙΚΟΣ ΘΑΝΑΤΟΣ
Με τον ίδιο τρόπο θανατώθηκε στην πόλη των Χανίων ο επίσκοπος Κισσάµου Μελχισεδέκ ∆εσποτάκης και ο ιεροδιάκονος Καλλίνικος από τη Βέροια.
«Ο Μελχισεδέκ ∆εσποτάκης καταγόταν από την Ανατολική Κρήτη (Ηράκλειο). Σε νεαρή ηλικία έγινε κληρικός και έφυγε για τη Βουλγαρία και τις Παραδουνάβιες Ηγεµονίες. Σπούδασε στο Ιάσιο κοντά στο δάσκαλο Κλεόβουλο»(1)
«Τον Ιανουάριο του 1818 χειροτονήθηκε Επίσκοπος Κισσάµου και Σελίνου και εγκαταστάθηκε στο χωριό Επισκοπή Κισσάµου, έδρα της επισκοπής µε µητροπολιτικό ναό τον πρωτοχριστιανικό Ναό του Μιχαήλ Αρχαγγέλου (Ροτόντα). Τον Σεπτέµβριο του 1821 µυήθηκε στην Φιλική Εταιρεία»(2).
Αντιµετώπιζε πάντα µε θάρρος τις αυθαιρεσίες των Τούρκων και κατάφερνε να τους επιβάλλει σεβασµό(1)
Εξαιτίας λοιπόν της δραστηριότητας του και λόγω του επαναστατικού αναβρασµού που υπήρχε σε όλη την Ελλάδα οι Τούρκοι «απήγαγον βιαίως (τον Μελχισεδεκ), ωσαύτως δε και τον Βερροιαίον αφήρπασαν ταυτοχρόνως εκ της οικίας της κατά το χωρίον Περιβόλια εξοχής του Κωνσταντίνου Γερακάκη και αµφοτέρους οχλαγωγικώς έρριψαν εις τα φυλακάς του φρουρίου καίτοι εναντιούµενου του Λατίφη, πασά τότε όντος της διοικήσεως Κυδωνίας».
Κατόπιν «Οχλαγωγικώς λοιπόν µετ’ ου πολύ οι Τούρκοι διαρρήξαντες την ειρκτήν, απήγαγον, εις την αγχόνην, την ηµέραν της Αναλήψεως του Σωτήρος, τον αρχιερέα και ελληνοδιδάσκαλον. Ηµιθανής έφθασεν εις τον τόπον της καταδίκης ο Καλλίνικος. Ο δε Μελχισεδέκ συρόµενος γυµνός και µαστιζόµενος εκραύγαζε µέχρι τελευταίας αναπνοής προς τους απαγωγείς αυτού : “Φάγατε, ω θηρία, τας σάρκας µου, το πνεύµα µου, το οποίον σήµερον παραδίδω εις χείρας του πλάστου µου, δεν έχετε εξουσίαν να βλάψητε. Έχω σταθεράν την ελπίδα, ότι ο δίκαιος Θεός θέλει να τιµωρήσει την κακίαν σας, διότι χύνετε αδίκως αίµατα χριστιανών!».
«Απαγχονίσαντες δε τούτους, ετράπησαν παραχρήµα εις βιαιοπραγίας κατά χριστιανών, µη υπείκοντες του λοιπού ουδέ εις διαταγάς Αρχών»(3).
Το σηµείο όπου µαρτύρησαν είναι ο γνωστός πλάτανος της Σπλάντζιας
Επισήµως η πλατεία ως ένδειξη τιµής ονοµάζεται “1821” όπου υπάρχει και ο ιστορικός ναός του Αγ. Νικολάου.
ΤΑ ΑΠΟΚΑΛΥΠΤΗΡΙΑ ΤΟΥ ΜΝΗΜΕΙΟΥ
Το 1981 κατασκευάστηκε µνηµείο και έγιναν τα αποκαλυπτήρια µιας ανάγλυφης σύνθεσης µε τις φιγούρες των δύο εθνοµαρτύρων.
Στις 19 Μαΐου 1981 και ώρα 10.30 π.µ «στην αρχή εψάλει επιµνηµόσυνη δέηση από τον Σεβασµιώτατο Μητροπολίτη Κυδωνίας και Αποκορώνου κ.κ Ειρηναίο, τον οποίο πλαισίωναν είκοσι και πλέον αρχιερείς»(4).
«Μετά την δέηση µίλησε ο επίτιµος Γενικός Επιθεωρητής Μέσης Εκπαιδεύσεως κ. Σ. Πανηγυράκης[…] Ακολούθως ο Σεβασµιώτατος απεκάλυψε το Μνηµείο»(4).
«Στη συνέχεια κατατέθησαν στέφανα από τον Σεβασµιώτατο Μητροπολίτη Κυδωνίας και Αποκορώνου, εκπρόσωπο της Ιεράς Μητροπόλεως Κισσάµου και Σελίνου, τον Νοµάρχη κ. Γ. Χαραλαµπόπουλο, το ∆ιοικητή του Πεδίου Βολής Κρήτης υποστράτηγο κ. Κ. Πολύζο εκ µέρους των Ενόπλων ∆υνάµεων και τον ∆ήµαρχο κ. Κλωνιζάκη»(4).
Ακόµη «παρέστησαν στην τελετή ο υποδιοικητής της 5ης Μεραρχίας υποστράτηγος κ. Σιόρδας, ο πρόεδρος του ∆ηµοτικού Συµβουλίου κ. Περικλής Καλαϊτζάκης, ανώτεροι αξιωµατικοί και των Ενόπλων ∆υνάµεων και των Σωµάτων Ασφαλείας, προϊστάµενοι δηµοσίων υπηρεσιών και πολύς κόσµος»(4).
Η τελετή έληξε µε την τήρηση σιγής ενός λεπτού και την ανάκρουση του Εθνικού Ύµνου ενώ «τιµές απέδωσαν διµοιρία του Στρατού και η Φιλαρµονική του ∆ήµου»(4).
Πριν την τοποθέτηση της ανάγλυφης σύνθεσης, υπήρχε µόνο µια αναµνηστική πλάκα που είχε στηθεί από τον επίτιµο Εισαγγελέα Εφετών Γ. Γιαννακόπουλο(4) και ο µητροπολίτης Νικηφόρος Συντζανάκης «κάθε 19 Μαΐου τελούσε τρισάγιο» (5).
Από τον λόγο του επιθεωρητή Στυλ. Πανηγυράκη -που δηµοσιεύτηκε στα «Χανιώτικα Νέα»- πληροφορούµαστε ότι η ιδέα άνηκε στον πανεπιστηµιακό Ανδρέα Φυτράκη. Για την κατασκευή του νέου µνηµείου συγκροτήθηκε επιτροπή υπό τον Μητροπολίτη Ειρηναίο στην οποία µετείχε και ο τότε ∆ήµαρχος Χανίων Ι.Κλωνιζάκης(5).
Κατόπιν αναφέρονται οι συνεισφορές που ήταν από τα µοναστήρια Γουβερνέτου, Αγ. Τριάδας, Χρυσοπηγής, Κορακιών αλλά και από τον ∆ήµο Χανίων την ΑΝΕΚ, το ΙΝΚΑ, την Ένωση Λιµενεργατών Χανίων και ανθρώπων της περιοχής(5).
Ο δηµιουργός του µνηµείου είναι ο γλύπτης- καθηγητής Μέσης Εκπαίδευσης Αντώνης Παυλάκης.
Σε άρθρο στα «Χ.ν» αναφέρεται στις προκλήσεις που αντιµετωπίζει ένας καλλιτέχνης, σχετικά µε το χώρο που θα στηθεί ένα µνηµείο και πώς αυτό θα ταιριάζει, όπως και στα οικονοµικά και χρονικά περιθώρια για την ολοκλήρωση του.
Περιγράφοντας ο ίδιος το µνηµείο γράφει ότι : «Είναι θάλεγα µια ιστορική αναπαράσταση περισσότερο συµβολική παρά συγκεκριµένη όπου οι δύο ιερείς ( ο επίσκοπος Μελχισεδέκ όρθιος, όπως ιστορικά αναφέρεται σε σκίτσα το πρόσωπο του και ο Καλλίνικος γονατιστός µ΄ένα συµβολικό πρόσωπο) ευρισκόµενοι µέσα σ’ ένα ιερό χώρο προσεύχονται για την λύτρωση του γένους από τους κατακτητές Τούρκους» […](6).
Ο Μελχισεδέκ και ο Καλλίνικος αγιοποιήθηκαν στις 21 Σεπτεµβρίου 2000 από το Οικουµενικό Πατριαρχείο.
Κάθε 19η Μαΐου η Ιερά Μητρόπολις Κισσάµου & Σελίνου εορτάζει και τιµά τη µνήµη των δύο αγίων στον ναό του Αρχαγγέλου Μιχαήλ στην Επισκοπή Κισσάµου.
*Ο Μιχάλης Σµυρλάκης
είναι πτυχιούχος Ιστορίας
Ιονίου Πανεπιστηµίου
ΠΗΓΕΣ – ΠΑΡΑΠΟΜΠΕΣ
(1) Αντώνης Μ. Βαρουχάκης Τα υπαίθρια γλυπτά και µνηµεία του ∆ήµου Χανίων- ∆ήµος Χανίων Χανιά 2006 σελ.69
(2) Μιχάλης ∆. Παπαηλιάκης Ανδριάντες και Προτοµές των Κρητικών Επαναστάσεων 1770-1898 Ηράκλειο 2021 σελ.62-63
(3) Ζαµπελίου και Κριτοβουλίδου Ιστορία των Επαναστάσεων της Κρήτης
Συµπληρωθείσα υπό Ιωάννου ∆. Κονδυλάκη
Επανέκδοσις Αφών Βαρδινογιάννη Αθήναι 1971 σελ.291-292-293
(7) Στέφανος Π. Παπαγεωργίου Από το Γένος στο Έθνος Η θεµελίωση του ελληνικού κράτους 1821-1862 Εκδόσεις Παπαζήση σελ.48
ΑΡΧΕΙΟ ΕΦΗΜΕΡΙ∆ΩΝ ∆ΗΜΟΤΙΚΗΣ ΒΙΒΛΙΟΘΗΚΗΣ ΧΑΝΙΩΝ
(4) Κήρυξ Τετάρτη 20 Μαΐου 1981 Περίοδος ∆΄
(5) Χανιώτικα Νέα Τρίτη 26 Μαΐου 1981 Ο επίσκοπος Κισσάµου Μελχισεδέκ του κ. Στυλ. Πανηγυράκη επιτίµου Γεν. Επιθεωρητή Μ.Ε
(6) Χανιώτικα Νέα Πέµπτη 21 Μαΐου 1981 “Τ’ αποκαλυπτήρια του µνηµείου «Μελχισεδέκ» στην Σπλάντζια” σελ.5 Του Α. Παυλάκη, γλύπτη
