Από τα πρώτα σχεδόν έτη µετά την Ανάσταση του Χριστού (21/4/26 ή 9/4/30 ή 5/4/33 µ.Χ., οι γνώµες διίστανται) υπήρχαν διαφορές µεταξύ των Χριστιανών στο πότε θα πρέπει να εορτάζεται το µεγάλο γεγονός της Ανάστασης του Χριστού. Οι διαφορές αυτές µεγάλωναν όσο περνούσαν τα χρόνια και µερικές φορές οξύνονταν, δηµιουργώντας έριδες µεταξύ των Χριστιανών. Αποτέλεσµα της κατάστασης αυτής ήταν η Α΄ Οικουµενική σύνοδος που έγινε στην Νίκαια (Ιζνικ) της Βιθυνίας το 325 µ. Χ.,να ασχοληθεί, µεταξύ άλλων, και µε την ηµεροµηνία του Πάσχα
Η Σύνοδος αυτή, λαµβάνοντας υπόψη ότι οι Εβραίοι εόρταζαν το δικό τους Πάσχα (Νοµικόν Πάσχα: γιορτή που γίνεται σε ανάµνηση της απαλλαγής τους από την αιγυπτιακή αιχµαλωσία.) κατά την ηµέρα της Πανσελήνου που γινόταν αµέσως µετά την εαρινή ισηµερία και επειδή ο Χριστός αναστήθηκε την πρώτη ηµέρα µετά την εορτή του εβραϊκού Πάσχα (ήταν τότε Σάββατο), δηλαδή την εποµένη της εαρινής πανσελήνου, καθόρισε τον εξής κανόνα:
Το Χριστιανικό Πάσχα πρέπει να εορτάζεται την πρώτη Κυριακή µετά την Πανσέληνο που θα γίνει κατά την ηµέρα της εαρινής ισηµερίας ή µετά από αυτήν. Αν η πανσέληνος γίνει Κυριακή τότε το Πάσχα θα εορτάζεται την εποµένη Κυριακή.
Το τελευταίο έγινε για να µην συµπίπτει ποτέ το χριστιανικό µε το εβραϊκό Πάσχα!
Η πανσέληνος που συµβαίνει αµέσως µετά την εαρινή ισηµερία ή κατά την εαρινή ισηµερία (21 Μαρτίου), λέγεται και πανσέληνος του Πάσχα ή πασχαλινή πανσέληνος. Η πανσέληνος αυτή αποτελεί το κοµβικό σηµείο για την ηµεροµηνία του Πάσχα και σε αυτήν οφείλεται η διαφορετική ηµεροµηνία εορτασµού του Πάσχα σε ορθόδοξους και Καθολικούς.
Μάλιστα, η Α΄ Οικουµενική σύνοδος ανέθεσε στον Πατριάρχη της Αλεξάνδρειας της Αιγύπτου, πόλη στην οποία άκµαζε η Αστρονοµία τα χρόνια εκείνα, να φροντίσει τον καθορισµό της πανσελήνου του Πάσχα και κατ’ επέκταση την ηµεροµηνία του Πάσχα για όλες τις χριστιανικές εκκλησίες.
∆εχόµενοι λοιπόν την απόφαση της συνόδου, γίνεται φανερό ότι η ηµεροµηνία εορτασµού του Πάσχα είναι πλέον µόνο θέµα Aστρονοµικό – Mαθηµατικό και όχι θεολογικό ή εκκλησιαστικό.
Στην Αλεξάνδρεια όµως, για τον προσδιορισµό των µελλοντικών πανσελήνων, όπως και των άλλων φάσεων της Σελήνης, χρησιµοποιούσαν τότε τον Κύκλο του Μέτωνα, σύµφωνα βέβαια και µε το Ιουλιανό(παλαιό) ηµερολόγιο (π.η.), που είχε καθιερωθεί το 46 π.Χ. από τον Ιούλιο Καίσαρα. Ο Αθηναίος Αστρονόµος Μέτων (432 π.Χ.) είχε ανακαλύψει ότι 235 (συνοδικοί) µήνες ισοδυναµούν µε 19 (τροπικά) έτη. Συνοδικός µήνας είναι το χρονικό διάστηµα µεταξύ δυο διαδοχικών οµωνύµων φάσεων της Σελήνης (π.χ. µεταξύ δυο πανσελήνων ή µεταξύ δυο πρώτων τέταρτων) και είναι ίσος µε 29,530588 ηµέρες, , ενώ το Τροπικό έτος, είναι ίσο µε 365,242199 ηµέρες .
Αυτή η περίοδος των 19 τροπικών ετών ή 6940 ηµερών περίπου, ονοµάστηκε κύκλος του Μέτωνα ή κύκλος της Σελήνης. Ο κύκλος αυτός είναι πρακτικά χρήσιµος διότι, αν καταγράψοµε τις ηµεροµηνίες των φάσεων της σελήνης επί 19 συνεχόµενα έτη, οι φάσεις θα επανέρχονται στις ίδιες ηµεροµηνίες και κατά την ίδια σειρά στα επόµενα 19 έτη κ.ο.κ.
Όµως ο κύκλος του Μέτωνα παρουσιάζει σήµερα κάποιο σφάλµα. Η περίοδος των 235 συνοδικών µηνών (235Χ29,530588=6939,688180 ηµερών) δεν είναι ακριβώς ίση µε 19 τροπικά έτη που έχουν 19Χ365,242199 = 6939,601781 ηµέρες, αλλά µεγαλύτερη κατά 0,086399 ηµέρες ή 2 ώρες 4 λεπτά και 25 δευτερόλεπτα.
Το σφάλµα αυτό έχει συγκεντρωθεί από το 325 µ.Χ. και είναι –στον αιώνα µας – 4 ηµέρες.
Με βάση λοιπόν τον κύκλο του Μέτωνα σχηµατίσθηκε (από τους Αλεξανδρινούς αστρονόµους) ο πίνακας των πανσελήνων του Πάσχα, δηλαδή των µετά την 21η Μαρτίου Ιουλιανού ηµερολογίου πανσελήνων, που ακόµη και σήµερα χρησιµοποιούν οι ορθόδοξοι Χριστιανοί, άλλοι αυτούσιο (π.χ. Ρώσοι) και άλλοι (π.χ. εµείς οι ΄Ελληνες) σε σχέση και µε το Νέο (Γρηγοριανό) ηµερολόγιο.
Εν τω µεταξύ, το 1582 µ.Χ., η Καθολική εκκλησία καθιέρωσε το νέο (Γρηγοριανό) ηµερολόγιο (ν.η.) (αυτό που έχοµε σήµερα και εµείς στην Ελλάδα) για να διορθώσει τα συσσωρευµένο λάθος-καθυστέρηση του παλαιού (Ιουλιανού) ηµερολογίου (π.η.) που ήταν τότε 10 ηµέρες. Το λάθος του π.η. ήταν ότι είχε καθυστέρηση 1 περίπου ηµέρα κάθε 128 χρόνια.
Η διόρθωση αυτή έχει ως αποτέλεσµα η εαρινή ισηµερία να συµβαίνει στις 21 Μαρτίου ν.η. και εποµένως είναι πολύ κοντά στην αστρονοµική, η οποία άλλοτε είναι στις 21 και άλλοτε στις 20 Μαρτίου. Η ορθόδοξη εκκλησία, για διαφόρους λόγους που δεν έχουν σχέση µε την επιστηµονική αλήθεια αλλά κυρίως µε την παράδοση, δεν δέχτηκε αµέσως την ρύθµιση αυτή και ορισµένοι ορθόδοξοι χριστιανοί (οι παλαιοηµερολογίτες) συνεχίζουν κανονικά µέχρι σήµερα να χρησιµοποιούν το π.η.. Σήµερα το λάθος- καθυστέρηση είναι 13 ηµέρες και σε κάθε 400 χρόνια θα αυξάνεται κατά 3 ηµέρες
Η Ελληνική πολιτεία το 1923 δέχθηκε το ν. η., όπως και η εκκλησία της Ελλάδας το 1924, αλλά χωρίς µετακίνηση του Πασχάλιου και των κινητών εορτών που εξακολουθεί να τα συνδέει µε το π.η.. Το τελευταίο βέβαια έγινε κυρίως για να µην διαταραχθεί η ενότητα του κοινού εορτασµού (έστω και σε διαφορετική ηµεροµηνία) του Πάσχα από τους ορθόδοξους χριστιανούς ανά τον κόσµο, αλλά και για να µην δηµιουργηθεί σύγχυση και σάλος σε ορισµένα λαϊκά στρώµατα, δεδοµένου ότι ήδη υπήρχαν µεγάλες αντιδράσεις από την πολιτειακή καθιέρωση του ν.η. το 1923.
Έτσι άρχισαν οι διαφορετικές ηµεροµηνίες του Πάσχα στην χώρα µας (και σε όσες χώρες έχουν όµοιες ρυθµίσεις). Αυτές οφείλονται στα δυο σφάλµατα στα οποία στηρίζεται ο υπολογισµός της ηµεροµηνίας του ορθόδοξου Πάσχα:
α) Ηµερολογιακό σφάλµα: Χρησιµοποιεί το παλαιό ηµερολόγιο για τον προσδιορισµό της εαρινής ισηµερίας (και κατά συνέπεια της πασχαλινής πανσελήνου) που στον αιώνα µας είναι 13 µέρες αργότερα. Αποτέλεσµα του σφάλµατος αυτού είναι να εορτάζεται µερικές φορές το Πάσχα µετά την δεύτερη εαρινή πανσέληνο.
β) Σεληνιακό σφάλµα: Χρησιµοποιεί τον κύκλο του Μέτωνα για την εύρεση των πανσελήνων, ο οποίος έχει ήδη συγκεντρωµένο σφάλµα 4 ηµερών (στον αιώνα µας), δηλαδή δίνει την Μετώνεια (ή Ιουλιανή) πανσέληνο 4 µέρες αργότερα από την Γρηγοριανή πανσέληνο (η οποία είναι πολύ κοντά στην αστρονοµική). Αποτέλεσµα του σφάλµατος αυτού είναι να εορτάζεται συχνά το Πάσχα την δεύτερη Κυριακή µετά πανσέληνο.
Ας δούµε όµως αν και πως επιδρούν τα δυο αυτά σφάλµατα στην ηµεροµηνία εορτασµού του φετινού Πάσχα (2026) για να καταλάβουµε τι ακριβώς συµβαίνει.
Σύµφωνα µε τους υπολογισµούς και τις πάγιες ρυθµίσεις (αλγόριθµο) του π. η. και Σεληνοδροµίου, η φετινή Μετώνεια (ή Ιουλιανή) πανσέληνος του Μαρτίου είναι στις 24 π.η. ή 6/4 ν.η., (αστρονοµική στις 2/4 ν.η.). Την πανσέληνο αυτή η ορθόδοξη εκκλησία την θεωρεί πασχαλινή, αφού είναι µετά από την 21 Μαρτίου π.η. (3 Απριλίου µε το ν.η.), δηλαδή µετά την εαρινή ισηµερία κατά το π. η..
Έτσι την επόµενη Κυριακή 30 Μαρτίου π.η. , δηλ. 12 Απριλίου ν.η. είναι το Πάσχα των ορθοδόξων.
Από την άλλη, η καθολική εκκλησία, υπολογίζει την πανσέληνο στηριζόµενη στην Μετώνεια πανσέληνο, αλλά λαµβάνει υπόψη τόσο το ν.η. για την εαρινή ισηµερία, όσο και το (Σεληνιακό) σφάλµα του κύκλου του Μέτωνα για τον προσδιορισµό της πασχαλινής πανσελήνου. Με αυτές τις διορθώσεις πετυχαίνει η πασχαλινή πανσέληνος (ας την πούµε Γρηγοριανή) να είναι πάρα πολύ κοντά στην αστρονοµική (το πολύ 1 ηµέρα διαφορά στον αιώνα µας, ενώ η Μετώνεια 4 ηµέρες):
Η Μετώνεια πανσέληνος της 6 Απριλίου ν.η. (24/3 π.η. 2026), λόγω του λάθους του κύκλου του Μέτωνα που αναφέραµε παραπάνω, δίνεται 4 µέρες αργότερα-στον αιώνα µας- από αυτή που έπρεπε να είναι και αυτό το λαµβάνουν υπόψη οι καθολικοί και θεωρούν φέτος ότι η εαρινή πανσέληνος δίνεται στις 2 Απριλίου ν.η. 2026 Πέµπτη (αστρονοµική στις 2/4) η οποία βέβαια είναι και πασχαλινή. Έτσι το φετινό καθολικό Πάσχα είναι την αµέσως επόµενη Κυριακή 5 Απριλίου.
Αν και το π. η. κάνει Λάθος όταν θεωρεί ως ηµέρα εαρινής ισηµερίας την 3η Απριλίου ν.η., αφού παραδοσιακά λαµβάνεται στις 21 Μαρτίου ν.η. (αστρονοµικά στις µέρες µας µπορεί να είναι και στις 19 ή 20 όπως φέτος) φέτος το λάθος αυτό δεν επιδρά στην ηµεροµηνία εορτασµού του ορθόδοξου Πάσχα. Άρα φέτος η διαφορά στην ηµεροµηνία του Πάσχα οφείλεται µόνο στο Σεληνιακό σφάλµα .Το ηµερολογιακό σφάλµα επιδρά µόνο αν η Γρηγοριανή και η Μετώνεια πανσέληνος συµβούν –τουλάχιστον στον αιώνα µας-από 21 Μαρτίου µέχρι και 2 Απριλίου ν.η (8/3-20/3π.η.)., οπότε οι µεν καθολικοί την θεωρούν πασχαλινή, ενώ δεν την θεωρούν οι ορθόδοξοι (αφού είναι πριν τις 21/3 π.η.) µε αποτέλεσµα ο εορτασµός του ορθόδοξου Πάσχα να γίνεται µετά την δεύτερη εαρινή πανσέληνο, κατά παράβαση του κανόνα της Νίκαιας! Στην περίπτωση αυτή το ορθόδοξο Πάσχα εορτάζεται αργότερα κατά 4- 5 εβδοµάδες από το καθολικό Πάσχα. Αυτό θα συµβεί π.χ. του χρόνου, το 2027, όπου η Γρηγοριανή πασχαλινή πανσέληνος είναι στις 22 Μαρτίου ν.η. (∆ευτέρα) οπότε το καθολικό Πάσχα θα είναι στις 28 Μαρτίου. Η Μετώνεια πανσέληνος του Μαρτίου 2027 είναι στις 13/3 π.η. άρα όχι πασχαλινή. Η επόµενη πανσέληνος είναι στις 12/4 π.η. ή 25/4 ν.η. Κυριακή. Έτσι του χρόνου το ορθόδοξο Πάσχα θα είναι στις 2 Μαΐου, δηλαδή 5 εβδοµάδες αργότερα από το Καθολικό! Οι άλλες περιπτώσεις είναι δυο:
α) Η Γρηγοριανή και η Μετώνεια πανσέληνος να είναι από 3 Απριλίου ν.η. και µετά (όπως συµβαίνει φέτος) και
β) Η Γρηγοριανή να είναι από 21/3 µέχρι 2/4 ν.η. και η Μετώνεια από 3/4 ν.η και µετά, όπως θα συµβεί το 2029: Γρηγοριανή στις 30/3 ν.η. και Μετώνεια στις 3/4 ν.η.. Στις περιπτώσεις αυτές η διαφορά- τουλάχιστον για τον αιώνα µας- είναι το πολύ µια βδοµάδα αργότερα το ορθόδοξου Πάσχα και αυτό είναι συνέπεια µόνο του Σεληνιακού σφάλµατος. Αν οι πασχαλινοί πανσέληνοι συµβούν στην ίδια εβδοµάδα (από Κυριακή µέχρι Σάββατο) έχουµε κοινό εορτασµό, όπως συνέβη πέρυσι, το 2025, όπου οι πασχαλινοί πανσέληνοι συνέβησαν στις 13 (Κυριακή, Γρηγοριανή) και 17 (Πέµπτη, Μετώνεια) Απριλίου και το κοινό Πάσχα ήταν στις 20 Απριλίου.
Από τα παραπάνω γίνεται φανερό ότι ο τρόπος που υπολογίζεται η ηµεροµηνία του ορθόδοξου Πάσχα, µπορεί να είναι σύµφωνος την “παράδοση”, αλλά συχνά παραβιάζεται ο κανόνας τη Νίκαιας, που ορίζει ο εορτασµός να γίνεται την πρώτη Κυριακή µετά την εαρινή πανσέληνο. Για να γίνει φανερό το µέγεθος του προβλήµατος αναφέρουµε ότι αν εξακολουθήσει η ορθόδοξη εκκλησία να στηρίζεται στο παλαιό ηµερολόγιο για να υπολογίζει την ηµεροµηνία του Πάσχα, κάθε 400 χρόνια η πιο αποµακρυσµένη ηµεροµηνία του Πάσχα θα µετατίθεται 3 ηµέρες αργότερα και θα’ρθει χρόνος που το Πάσχα θα εορτάζεται ακόµη και τον… Ιούνιο. Για παράδειγµα, το…2705 το Ορθόδοξο Πάσχα θα εορταστεί στις…14 Μαΐου! (ενώ το Καθολικό στις 2 Απριλίου).
Παλιότερα, το 1923, στην τότε κοινωνία των Εθνών, έγιναν διάφορες προτάσεις για τον κοινό εορτασµό του Πάσχα που όµως δεν καρποφόρησαν.
Πάντως, µια πρόταση φαίνεται να συγκεντρώνει την προτίµηση πολλών και ίσως να έχει µέλλον: η πασχαλινή πανσέληνος να προσδιορίζεται σύµφωνα µε τις σύγχρονες αστρονοµικές παρατηρήσεις, όπως σαφώς δέχθηκε και η Α΄ Οικουµενική σύνοδος.
Το 1977 συνήλθε στην Γενεύη το Μεγάλο Συνέδριο των Ορθοδόξων Εκκλησιών για το θέµα της Ηµεροµηνίας του Πάσχα. Ο Καθηγητής Αστρονοµίας Γ. Κοντόπουλος, εκπροσωπώντας από επιστηµονικής πλευράς, το Οικουµενικό Πατριαρχείο, είχε προτείνει:
«Ο Υπολογισµός της ηµεροµηνίας του ορθοδόξου Πάσχα θα πρέπει να διορθωθεί το ταχύτερο δυνατόν. Μια από τις δυνατότητες θα ήταν να υιοθετηθεί το σηµερινόν Γρηγοριανό ηµερολόγιο. Μια πλέον ακριβής λύση θα ήταν να ακολουθήσουµε τον ακριβή προσδιορισµό της εαρινής πανσελήνου»
Ας ελπίσουµε λοιπόν ότι κάποτε θα τολµήσουν οι εκκλησιαστικές ηγεσίες των Χριστιανών, να προωθήσουν το θέµα αυτό και έτσι να συνεορτάζουν το Πάσχα, τουλάχιστον όλοι οι Χριστιανοί που ακολουθούν το νέο ηµερολόγιο όπως γίνεται π.χ. τα Χριστούγεννα…
*Ο ∆ηµήτρης Ι. Μπουνάκης είναι καθηγητής Μαθηµατικών, επ. Σ.ΣΜ..
dimitrmp@sch.gr
