Μετά από 25 χρόνια έντονων διαπραγµατεύσεων και αντιδράσεων η Ευρωπαϊκή Ένωση (ΕΕ) υπέγραψε στις 17-01-2026 µια αµφιλεγόµενη συµφωνία µε την Mercosur (Mercado Común del Sur) τη γνωστή εν συντοµία και ως «Κοινή Αγορά του Νότου» (ΚΑΝ).
Η ΚΑΝ είναι µια οικονοµική και εµπορική συµφωνία, που δηµιουργήθηκε το 1991 και ένωσε την Αργεντινή, τη Βραζιλία, τη Βολιβία που έγινε πλήρες µέλος το 2024, την Ουρουγουάη και την Παραγουάη. Η Βενεζουέλα ήταν πλήρες µέλος από το 2012, αλλά επί του παρόντος έχει ανασταλεί η ιδιότητά της ως µέλος του ΚΑΝ λόγω µη συµµόρφωσης. Αυτή η συνθήκη, δηµιουργεί τη µεγαλύτερη ζώνη ελεύθερων συναλλαγών στον πλανήτη, µε µια αγορά που περιλαµβάνει σχεδόν 800 εκατοµµύρια ανθρώπους και έναν όγκο συναλλαγών (εισαγωγές και εξαγωγές) µεταξύ 40 και 45 δισεκατοµµυρίων ευρώ.
Οι αγρότες της ΕΕ έχουν αντιταχθεί σθεναρά τα τελευταία χρόνια και ακόµα περισσότερο τις τελευταίες εβδοµάδες. Μάλιστα η Γαλλία αρνήθηκε να την υπογράψει. Στη χώρα αυτή , η εχθρότητα προς την ΚΑΝ υπερβαίνει τις κοµµατικές διαιρέσεις. Περισσότεροι από 600 βουλευτές από όλο το πολιτικό φάσµα έκφρασαν πρόσφατα την αντίθεσή τους σε άρθρο γνώµης που δηµοσιεύτηκε στην εφηµερίδα Le Monde, υποστηρίζοντας ότι το κείµενο δεν σέβεται «τα δηµοκρατικά, οικονοµικά, περιβαλλοντικά και κοινωνικά κριτήρια που έχουν θεσπιστεί από την Εθνοσυνέλευση και τη Γερουσία ». Αυτή η οµοφωνία αντικατοπτρίζεται και στην κοινωνία των πολιτών, όπου η συµφωνία ΕΕ-ΚΑΝ έχει ενώσει ένα πρωτοφανές µέτωπο αγροτών, περιβαλλοντολόγων και επικριτών του ελεύθερου εµπορίου εναντίον της. Ενώ ο στόχος αυτής της συνθήκης είναι να διευκολύνει την ελεύθερη κυκλοφορία αγαθών και υπηρεσιών µε τη µείωση των δασµών σε 7 χρόνια, διατυπώνεται από πολλούς η φοβία πως το νοτιοαµερικανικό µπλοκ θα «ανοίξει την πόρτα» σε µαζικές εξαγωγές µε πιο ανταγωνιστικές τιµές προϊόντων, που δεν πληρούν τα ίδια περιβαλλοντικά και κοινωνικά πρότυπα µε αυτά που προέρχονται από την ΕΕ. Η γαλλική κυβέρνηση υποστηρίζει επίσης την εισαγωγή δεσµευτικών µέτρων για την προστασία του περιβάλλοντος, προκειµένου η συνθήκη να είναι συµβατή µε τους στόχους της Συµφωνίας του Παρισιού για την κλιµατική αλλαγή. Μάλιστα το 2020, µια επιτροπή εµπειρογνωµόνων µε επικεφαλής τον περιβαλλοντικό οικονοµολόγο Στεφάν Αµπέκ (Stefan Abeck) , στην οποία η κυβέρνηση της Γαλλίας ανέθεσε την αξιολόγηση των πιθανών επιπτώσεων της συνθήκης, είχε ήδη καταλήξει στο συµπέρασµα ότι η συµφωνία «αντιπροσώπευε µια χαµένη ευκαιρία για την ΕΕ να χρησιµοποιήσει τη διαπραγµατευτική της δύναµη για να λάβει ισχυρές εγγυήσεις που να ανταποκρίνονται στις περιβαλλοντικές, υγειονοµικές και γενικότερα κοινωνικές προσδοκίες των πολιτών της ». Ανάφερε µάλιστα για παράδειγµα, τους κινδύνους αποψίλωσης των δασών στις χώρες της ΚΑΝ, οι οποίοι θα µπορούσαν να επιταχυνθούν κατά 5% ετησίως κατά τη διάρκεια των έξι ετών, που ακολουθούν την επικύρωση, λόγω της αναµενόµενης αύξησης της παραγωγής βοείου κρέατος.
YΓΕΙΟΝΟΜΙΚΕΣ ΑΝΗΣΥΧΙΕΣ
Ένας πρόσφατος έλεγχος από την Ευρωπαϊκή Επιτροπή, που δηµοσιεύθηκε τον Οκτώβριο του 2025 , ενίσχυσε τις ανησυχίες των ενδιαφεροµένων για την υγεία του ανθρώπου. Η επιτροπή αυτή καταλήγει στο συµπέρασµα πως η Βραζιλία, ο κορυφαίος εξαγωγέας βοδινού κρέατος στον κόσµο, δεν µπορεί να εγγυηθεί ότι το κόκκινο κρέας που εξάγει στην ΕΕ δεν έχει υποστεί επεξεργασία µε οιστραδιόλη 17-β, µια αυξητική ορµόνη, που έχει απαγορευτεί στην ΕΕ εδώ και δεκαετίες, αλλά χρησιµοποιείται ευρέως στη Βραζιλία. ¨Όπως είναι γνωστό η ορµόνη αυτή χαρακτηρίζεται ως το πιο βιολογικά δραστικό οιστρογόνο, που ασκεί ευρείες επιδράσεις στον εγκέφαλο µέσω της δράσης της στους υποδοχείς οιστρογόνων (Estrogen Receptors , ER), επηρεάζοντας τη γνωστική λειτουργία ανώτερης τάξης και τη νευροβιολογία .Το 2024, οι βραζιλιάνικες αρχές παραδέχθηκαν ότι είχε επιτραπεί η εξαγωγή στην ΕΕ κρέατος που σχετιζόταν µε τη χρήση της συγκεκριµένης ουσίας, γεγονός που οδήγησε την ΕΕ σε προσωρινή απαγόρευση των εισαγωγών βόειου κρέατος από τη χώρα.
Παρά τη γεωπολιτική και οικονοµική της σηµασία, η συµφωνία φτάνει στην τελική ευθεία χωρίς να έχουν επιλυθεί κρίσιµα ζητήµατα, µε κυριότερο την είσοδο στην αγορά της ΕΕ τροφίµων παραγόµενων µε φυτοφάρµακα, χηµικές ουσίες, αντιβιοτικά και ορµόνες που είναι απαγορευµένες , λόγω κινδύνων για τη δηµόσια υγεία. Οι διαπραγµατευτικές οµάδες της Λατινικής Αµερικής αναγνωρίζουν τις δυσκολίες στον έλεγχο της χρήσης φυτοφαρµάκων, αντιβιοτικών και αυξητικών ορµονών από αγρότες και κτηνοτρόφους. Το βασικό πρόβληµα εντοπίζεται στην έλλειψη αξιόπιστης ιχνηλασιµότητας, δηλαδή στην αδυναµία να αποδειχθεί µε βεβαιότητα ποια προϊόντα έχουν παραχθεί µε απαγορευµένες ουσίες. Παρόλες τις ανησυχίες, το τελικό κείµενο δυστυχώς δεν περιλαµβάνει µηχανισµούς, που να εγγυώνται την αποτελεσµατική αντιµετώπιση του ζητήµατος, προκαλώντας έντονες αντιδράσεις από τις αγροτικές οργανώσεις της.
Η αρµόδια Επιτροπή της ΕΕ υποστηρίζει ότι η συµφωνία προβλέπει ενίσχυση των ελέγχων στα σύνορα, καθώς αναµένεται σηµαντική αύξηση των εισαγωγών φρούτων, λαχανικών και κρέατος από την Αργεντινή, τη Βραζιλία, την Παραγουάη, την Ουρουγουάη και τη Βολιβία. Ωστόσο χώρες της ΕΕ, όπως η Πολωνία , η Αυστρία, η Ιρλανδία, και ιδιαίτερα η Γαλλία θεωρούν τα µέτρα ανεπαρκή και τάχθηκαν ΚΑΤΑ της συµφωνίας Mercosur, αναγνωρίζοντας τους σοβαρούς κινδύνους για την αγροτική τους παραγωγή και τη διατροφική ασφάλεια των πολιτών τους. Όπως επισηµαίνουν οι αγροτικές ενώσεις της ΕΕ, το πρόβληµα δεν ξεκινά από τα λιµάνια και τα αεροδρόµια της ΕΕ, αλλά πολύ νωρίτερα, από τον τρόπο παραγωγής στις χώρες προέλευσης.
Στο επίκεντρο βρίσκονται ορισµένα φυτοφάρµακα, που χρησιµοποιούνται ευρέως στη γεωργία της Λατινικής Αµερικής ,αλλά είναι απαγορευµένα στην ΕΕ λόγω πιθανών επιπτώσεων στην ανθρώπινη υγεία. Συνολικά 97 φυτοφάρµακα που δεν επιτρέπονται στην ΕΕ χρησιµοποιούνται από τις χώρες- µέλη της ΚΑΝ . Συχνότερη και µεγαλύτερη εφαρµογή βρίσκουν τα carbendazim, thiophanate-methyl, mancozeb, acephate, benomyl, chlorpyrifos, chlorothalonil, glufosinate, atrazine και άλλα. Πρόκειται για φθηνά και αποτελεσµατικά φυτοπροστατευτικά προϊόντα, που µειώνουν αισθητά το κόστος παραγωγής και την ανταγωνιστικότητα.
Η δηµιουργία της συµφωνίας, που ήδη χαρακτηρίζεται ως «η µεγαλύτερη ζώνη ελεύθερου εµπορίου στον κόσµο» αναµένεται να αυξήσει κατακόρυφα τις ποσότητες αγροδιατροφικών προϊόντων, που θα φτάνουν στην ΕΕ. Η εξέλιξη αυτή καθιστά ακόµη δυσκολότερη την εφαρµογή επαρκών και συστηµατικών ελέγχων. Το εµπορικό ισοζύγιο είναι ήδη αρνητικό για την ΕΕ, τόσο συνολικά, όσο και σε επιµέρους χώρες, όπως στην Ισπανία και στην Πορτογαλία. Θεωρητικά, οι εξαγωγές της ΕΕ που θα µπορούσαν να ωφεληθούν αφορούν κυρίως στο κρασί, στο ελαιόλαδο και σε ορισµένα φρούτα. Καµία πρόνοια και πλήρης αγνόηση για τις πράσινες ελιές, που στη χώρα µας αποτελούν επίλεκτο προϊόν. Ωστόσο, οι εισαγωγές από τη Mercosur, µε κυρίαρχα προϊόντα τη σόγια και τον καφέ, είναι ήδη πολύ µεγαλύτερες. Η αύξηση των εισαγωγών κρέατος και θαλασσινών προκαλεί φόβους για πιέσεις στον αγροτικό και αλιευτικό τοµέα της ΕΕ. Παράλληλα, αν και το εµπορικό έλλειµµα µε τη Mercosur παραµένει περιορισµένο, η δυναµική της συµφωνίας ενδέχεται να το διευρύνει στο µέλλον.
Θα πρέπει να επισηµανθεί πως η πολιτική υπογραφή που «µπήκε» για τη συµφωνία δεν σηµαίνει άµεση εφαρµογή. Αποµένει η έγκρισή της από το Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο, µε την κρίσιµη ψηφοφορία να αναµένεται την άνοιξη. Μέχρι τότε, η αντιπαράθεση ανάµεσα σε όσους βλέπουν στη Mercosur µια µεγάλη εµπορική ευκαιρία , όπως εν προκειµένω η Γερµανία και τα κράτη µέλη της Βόρειας ΕΕ και σε εκείνους που τη θεωρούν απειλή για την υγεία, το περιβάλλον και τη γεωργία αναµένεται να ενταθεί. Και «πριν αλέκτωρ φωνήσαι τρις» το Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο στις 21-01-2026 την «παγώνει» και τη στέλνει στο Ευρωπαϊκό ∆ικαστήριο . Η κριτική δεν είναι συνήθως ότι «καταργούνται αύριο οι νόµοι», αλλά ότι η πολιτική πίεση για «διευκόλυνση εµπορίου» µπορεί να µειώσει την αυστηρότητα στην εφαρµογή. Υπάρχουν ανησυχίες για φυτοφάρµακα που έχουν απαγορευτεί στην ΕΕ, αλλά χρησιµοποιούνται αλλού και «επιστρέφουν» ως κατάλοιπα σε εισαγόµενα προϊόντα. Η τακτική αυτή γνωστή ως Μπούµερανγκ φυτοφαρµάκων (boomerang pesticides) ενισχύεται ακόµα περισσότερο από την παράνοµη «διάχυση» των απαγορευµένων φυτοφαρµάκων στην αγορά των χωρών -µελών της ΕΕ.
ΦΥΤΟΦΑΡΜΑΚΑ
Παγκόσµιες οργανώσεις έχουν καταγράψει ότι στις χώρες Mercosur επιτρέπονται δεκάδες δραστικές ουσίες, που στην Ε.Ε. έχουν αφαιρεθεί για λόγους υγείας. Αυτό σηµαίνει ότι το τελικό προϊόν, όσο κι αν είναι τεχνικά εντός των ορίων υπολειµµάτων, παράγεται µε µεθόδους που η ΕΕ θεωρεί υψηλού ρίσκου. Πρόκειται κυρίως για ουσίες που εφαρµόζονται σε µεγάλες µονοκαλλιέργειες σόγιας, καλαµποκιού, ζαχαροκάλαµου και εσπεριδοειδών, µε τη Βραζιλία και την Αργεντινή να πρωτοστατούν στη χρήση τους. Πολλά από αυτά τα φυτοφάρµακα συνδέονται µε αυξηµένο κίνδυνο καρκινογένεσης, ορµονικές διαταραχές και καταστροφή της βιοποικιλότητας, γι’ αυτό και έχουν αποσυρθεί από την γεωργία της ΕΕ. Ωστόσο, στις χώρες της Mercosur εξακολουθούν να θεωρούνται νόµιµα και απαραίτητα για τη διατήρηση χαµηλού κόστους παραγωγής, γεγονός που δηµιουργεί έντονη συζήτηση στην ΕΕ για τα «διπλά στάνταρ» στην αγροτική παραγωγή και στις εισαγωγές τροφίµων. Το πολιτικό διακύβευµα είναι κατά πόσο η συµφωνία αυτή µπορεί να αποτελέσει ορόσηµο για το αν η Ε.Ε. προστατεύει ενιαία τα πρότυπα παραγωγής και κατανάλωσης, ή αν επιλέγει να τα χαλαρώσει στην πράξη, για να αυξήσει τις εξαγωγές και τις εισαγωγές. Είναι µια σύγκρουση που δεν τελειώνει στις διαπραγµατεύσεις. Αφορά στον τρόπο που παράγονται τα τρόφιµα που καταλήγουν στα πιάτα µας και στο πόσο διατεθειµένοι είµαστε ως κοινωνία να ανεχτούµε τα «δύο µέτρα και δύο σταθµά».
Είναι πολύ υποκριτικό να διατυµπανίζουν την απαγόρευση των φυτοφαρµάκων που έχουν ήδη απαγορευτεί στην ΕΕ ,όταν η Γαλλία και άλλα κράτη µέλη όπως η Γερµανία, το Βέλγιο και η Ολλανδία συνεχίζουν να παρασκευάζουν και να πωλούν, σε τρίτες χώρες, τα φυτοφάρµακα που έχουν απαγορευτεί στο έδαφός µας λόγω της βλαπτικότητάς τους. Κάθε χρόνο, 120.000 τόνοι φυτοφαρµάκων που περιέχουν 75 επικίνδυνες ουσίες εξάγονται µε αυτόν τον τρόπο, ιδίως σε αναπτυσσόµενες χώρες όπου τα µέτρα προστασίας του περιβάλλοντος είναι ανεπαρκή. Επί χρόνια, πολυάριθµες περιβαλλοντικές εταιρίες διαµαρτύρονται για την
κατάσταση αυτή, απαιτώντας την πλήρη απαγόρευση της παρασκευής και πώλησης αυτών των προϊόντων από τις ευρωπαϊκές βιοµηχανίες. Μέχρι στιγµής, οι φωνές τους δεν έχουν εισακουστεί παρά τις επανειληµµένες διαδηλώσεις. Μία από τις πιο πρόσφατες διαδηλώσεις που διοργανώθηκε από τον Συνασπισµό για το Τέλος του Εµπορίου Τοξικών Φυτοφαρµάκων (End Toxic Pesticide Trade Coalition ), ο οποίος εκπροσωπεί πάνω από 600 ενώσεις, συµπεριλαµβανοµένης και του Ευρωπαϊκού ∆ικτύου ∆ράσης για τα Φυτοφάρµακα (Pesticide Action Network Europe ,PAN Europe) πραγµατοποιήθηκε µπροστά από την έδρα της Επιτροπής στις Βρυξέλλες για να καταγγείλει αυτό το «διπλό µέτρο και σταθµά ». 75 δοχεία φυτοφαρµάκων – ένα για κάθε απαγορευµένη ουσία – απευθύνθηκαν συµβολικά στην πρόεδρό της, Ούρσουλα φον ντερ Λάιεν, και τοποθετήθηκαν µπροστά από το κτίριο. Η Επιτροπή εξήγησε ότι «είχε επίγνωση των ανησυχιών που εγείρονται» από αυτές τις εξαγωγές και ήταν «δεσµευµένη να τις αντιµετωπίσει ». ∆ιεξήγαγε δηµόσια διαβούλευση και µελέτη το 2023
Η ΕΕ θωρακίζεται έναντι των Γενετικά Τροποποιηµένων Οργανισµών (ΓΤΟ) µε κανονισµούς και νόµους. Ποιός όµως εγγυάται ότι οι κανονισµοί αυτοί θα εφαρµοστούν µε την ίδια ένταση, όταν αυξηθούν οι ροές εµπορίου; Έπειτα πολλοί αγνοούν την υπάρχουσα «τρύπα» (hole) στην ΕΕ η οποία δεν απαιτεί υποχρεωτική σήµανση σε κρέας, γάλα, αυγά από ζώα που ταΐστηκαν µε γενετικά τροποποιηµένες ζωοτροφές!!!. Στις χώρες Mercosur τα προϊόντα, που κατά κανόνα έχουν τη µεγαλύτερη σύνδεση µε ΓΤΟ, είναι η Σόγια και το Καλαµπόκι.
Εν τέλει η συµφωνία αυτή δεν είναι µια «κερκόπορτα» που ακυρώνει αυτοµάτως τους κανόνες της ΕΕ. Είναι κάτι πιο ύπουλο και γι’ αυτό πιο πολιτικό. Είναι τεστ αντοχής του ίδιου του συστήµατος ελέγχων. Γιατί όταν αυξάνονται οι ροές, αυξάνεται και η πίεση να γίνουν όλα «πιο γρήγορα, πιο οµαλά, πιο φιλικά στο εµπόριο». Και τότε το µεγάλο ερώτηµα δεν είναι τι γράφεται στα κεφάλαια της συµφωνίας, αλλά τι θα εφαρµόζεται στην πράξη. Ποιος θα πληρώνει τους ελέγχους. Πόσο συχνά θα γίνονται και πόσο εύκολα θα «κλείνει το µάτι» στην εξαίρεση. Κι εκεί κρίνεται η εµπιστοσύνη. Όχι στα ωραία λόγια περί «υψηλών προτύπων», αλλά στο αν η ΕΕ θα σηκώσει το βάρος της επιτήρησης από το χωράφι µέχρι το ράφι, χωρίς να αφήσει την ασφάλεια τροφίµων να γίνει λεπτοµέρεια µέσα σε µια µεγάλη εµπορική αφήγηση. Και η εύλογη απορία συνίσταται αν θα υπάρχουν επιτηρητές της ΕΕ «επί τόπου» σε Mercosur. Η απάντηση είναι καθαρή ΟΧΙ. Με την έννοια µόνιµων «επιθεωρητών» της ΕΕ, που θα γυρίζουν συστηµατικά στις φάρµες και στα χωράφια για να ελέγχουν καθηµερινά τι ζωοτροφές τρώνε τα ζώα ή τι λιπάσµατα ρίχνονται ή τι φυτοφάρµακα χρησιµοποιούνται.
Οι αντιδράσεις των αγροτών σε Γαλλία, Βέλγιο, Ιταλία και Ελλάδα δείχνουν ότι το ζήτηµα δεν είναι θεωρητικό. Οι παραγωγοί προειδοποιούν ότι η συµφωνία µπορεί να τινάξει στον αέρα την γεωργία της ΕΕ και να υπονοµεύσει τα ίδια τα πρότυπα ασφάλειας τροφίµων. Βέβαια η επικύρωση της συµφωνίας παραµένει ανοιχτή, µε αρκετά κράτη-µέλη να ζητούν ρήτρες για φυτοφάρµακα και αυστηρότερους ελέγχους. ∆ιαφορετικά, η Mercosur κινδυνεύει να γίνει συνώνυµο µιας ΕΕ που απαιτεί «πράσινες θυσίες» µόνο από τους δικούς της παραγωγούς.
Η γαλλική κυβέρνηση θέλει να απαγορεύσει τα γεωργικά προϊόντα που περιέχουν υπολείµµατα φυτοφαρµάκων που απαγορεύονται στην Ευρώπη, ακόµη και όταν τα επίπεδά τους συµµορφώνονται µε τα µέγιστα επιτρεπόµενα όρια. Ωστόσο, το µέτρο αυτό στοχεύει µόνο σε 5 φυτοπροστατευτικά προϊόντα. Είναι επίσης εξαιρετικά ευκαιριακό, δεδοµένης της γεωργικής αντίδρασης κατά της Mercosur.
ΣΥΝΕΧΙΖΕΤΑΙ
*Ο ∆Ρ Βαγγέλης Α. Μπούρµπος είναι Γεωπόνος , Ερευνητής, Φυτοπαθολόγος , Οικοτοξικολόγος.
