■ Το πρώην ΙΚΑ, το Νηπιαγωγείο και το χρονικό µιας προαναγγελθείσας λήθης
Η τρέχουσα αντιπαράθεση για το κτήριο του πρώην ΙΚΑ στα Χανιά δεν είναι µια στεγνή διαφωνία για ένα «ντουβάρι» ή ένα ακίνητο. Είναι κάτι πολύ βαθύτερο: µια πολιτική και πολιτισµική σύγκρουση για το τι ορίζουµε ως κληρονοµιά, ποιος έχει τον πρώτο λόγο στις αποφάσεις και, τελικά, τι είδους πόλη θέλουµε να παραδώσουµε στις επόµενες γενιές.
Αν εξετάσει κανείς τις σύγχρονες προσεγγίσεις της πολιτισµικής κληρονοµιάς, το συµπέρασµα είναι σαφές: η κληρονοµιά δεν είναι απλώς ό,τι απέµεινε από το παρελθόν, αλλά ό,τι στο παρόν επιλέγουµε να κρατήσουµε ζωντανό. Όπως υποστηρίζει η Laurajane Smith (2006), η κληρονοµιά αποτελεί µια ενεργή διαδικασία διαπραγµάτευσης νοήµατος. Τα κτήρια, οι δρόµοι και τα ίχνη της καθηµερινότητας δεν είναι βουβά αντικείµενα· είναι φορείς µνήµης, ταυτότητας και συλλογικής εµπειρίας.
Το παλίµψηστο της
Μεταπολεµικής Ελλάδας
Το κτήριο του πρώην ΙΚΑ, όπως και το 2ο Νηπιαγωγείο Χανίων που χάθηκε κάτω από τις µπουλντόζες, δεν ήταν ποτέ άψυχα κελύφη. Ήταν ζωντανά κύτταρα της ιστορίας της πόλης. Το Νηπιαγωγείο ειδικά, κτισµένο πάνω στα ενετικά τείχη, λειτουργούσε συµβολικά και ουσιαστικά ως µια γέφυρα από την παλιά στη νέα πόλη, ένα σηµείο µετάβασης όπου το ιδιαίτερο κτίσµα του αποτύπωνε αυτή τη συνέχεια στον χώρο και στον χρόνο.
Αποτελούσε ένα παλίµψηστο µνήµης, όπου διαστρώνονταν διαφορετικές ιστορικές περίοδοι, χρήσεις και βιώµατα. Η αρχιτεκτονική του, που «πατούσε» πάνω στις οχυρώσεις, ακολουθούσε την εµβληµατική τυπολογία της Μεταπολεµικής Ελλάδας, µιας περιόδου καθοριστικής, κατά την οποία η χώρα προσπαθούσε να κλείσει τις πληγές της και να ανασυγκροτηθεί µέσα από την εκπαίδευση και τις δηµόσιες υποδοµές. Τα σχολεία εκείνης της εποχής ενσάρκωναν την ελπίδα για ένα νέο ξεκίνηµα, συνδυάζοντας τη στιβαρότητα της λιθοδοµής µε τις αρχές του µοντερνισµού για φως και λειτουργικότητα.
Ήταν ένας χώρος όπου οι ενετικές οχυρώσεις συναντούσαν το όραµα του εκσυγχρονισµού. Η ίδια η παρουσία αυτών των οικοδοµηµάτων µέσα στον αστικό ιστό λειτουργούσε ως µια άµυνα απέναντι στη λήθη που όλα τα ισοπεδώνει.
Η στρατηγική της εγκατάλειψης και ο διχασµός
Πίσω από τέτοιες κατεδαφίσεις συχνά διακρίνεται µια επαναλαµβανόµενη πρακτική: η απουσία συντήρησης και επισκευών. Ένα κτήριο αφήνεται να φθείρεται, οι επιστηµονικές εισηγήσεις αποκατάστασης αγνοούνται και σταδιακά διαµορφώνεται µια εικόνα «επικινδυνότητας». Όταν πλέον η υγρασία, οι ρωγµές, οι αποφλοιώσεις των επιχρισµάτων και η ορατή διάβρωση του οπλισµού γίνονται ορατές, η κατεδάφιση παρουσιάζεται ως η µόνη «λογική» λύση. Πρόκειται για µια διαδικασία «κοινωνικής λήθης» (social forgetting), όπως την περιγράφει ο Paul Connerton (1989), όπου η συστηµατική απαξίωση χρησιµοποιείται για να νοµιµοποιήσει την καταστροφή της συλλογικής µνήµης.
Μια προσωπική µαρτυρία
Αυτή την οδυνηρή πραγµατικότητα την έζησα από κοντά. Ως διευθύντρια του 2ου ∆ηµοτικού Σχολείου Χανίων, έδωσα έναν αγώνα διαρκείας για να σωθεί το 2ο Νηπιαγωγείο. Ήταν ένας αγώνας σε πολεµικό κλίµα. Θυµάµαι ακόµη την αγωνία αλλά και τον διχασµό των γονέων. Μια οµάδα των τοπικών αρχών, έχοντας ήδη λάβει την απόφαση της κατεδάφισης, καλλιέργησε την ψευδαίσθηση ότι η µόνη σωτηρία από την υγρασία και τα προβλήµατα του παλαιού κτηρίου ήταν η µεταφορά σε αίθουσες προκάτ.
Πολλοί γονείς, ωθούµενοι από τη δίκαιη επιθυµία για ένα υγιές και ασφαλές περιβάλλον για τα παιδιά τους και επηρεασµένοι από τη στάση της τότε διεύθυνσης του νηπιαγωγείου που προέκρινε τη λύση των προκάτ, πίστεψαν αυτή τη ρητορική. ∆εν γνώριζαν ότι τα δοµικά προβλήµατα ήταν το πρόσχηµα για να ισοπεδωθεί η ιστορία, αντί να προκριθεί η επιστηµονικά εφικτή αποκατάσταση. Προσπαθούσαµε να εξηγήσουµε στα παιδιά γιατί ένα σχολείο-σύµβολο έπαυε ξαφνικά να υπάρχει, την ώρα που οι αποφάσεις ήταν ήδη προειληµµένες σε κλειστά γραφεία.
Η διολίσθηση στον αυταρχισµό και η θεσµική απαξίωση
Στην ίδια λογική της επιβολής εντάσσεται και η πρόσφατη δηµόσια παρέµβαση του πρώην δηµάρχου Χανίων, Τάσου Βάµβουκα. Η παρέµβασή του υπήρξε αποκαλυπτική, καθώς ανέδειξε τη στοχοποίηση της Υπηρεσίας Νεωτέρων Μνηµείων και των στελεχών της. Το «έγκληµά» τους; Τόλµησαν να επιτελέσουν το θεσµικό τους καθήκον, εισηγούµενοι τη διατήρηση του κτηρίου του ΙΚΑ ως σηµαντικού δείγµατος της µεταπολεµικής µοντέρνας αρχιτεκτονικής των Χανίων.
Όταν η επιστηµονική τεκµηρίωση των αρµόδιων υπηρεσιών και η γνώµη διεθνών φορέων όπως ο DOCOMOMO απαξιώνονται συστηµατικά ή λοιδορούνται ως «γραφειοκρατικά εµπόδια», τότε η πόλη παύει να λειτουργεί δηµοκρατικά. Η πολιτιστική κληρονοµιά, όπως επισηµαίνει ο Pierre Nora (1989) µέσα από την έννοια των «Τόπων Μνήµης» (Lieux de mémoire), είναι το στήριγµα της συλλογικής µας ταυτότητας. Το κτήριο του ΙΚΑ και το Νηπιαγωγείο της µεταπολεµικής ανασυγκρότησης δεν είναι «παλιά ντουβάρια». Είναι η ιστορική µας συνέχεια.
Η διαχείριση του δηµόσιου χώρου δεν µπορεί να είναι πεδίο επιβολής προσωπικών εµµονών ή εξυπηρέτησης πρόσκαιρων εντυπώσεων µέσω υποκινούµενων διχασµών. Η πόλη δεν είναι ιδιοκτησία καµίας διοίκησης. Ανήκει σε αυτούς που την κατοίκησαν, σε αυτούς που τη ζουν και σε αυτούς που θα την κληρονοµήσουν. Η σπουδή για την ισοπέδωση µαρτυρά µια βαθιά προβληµατική αντίληψη για τα κοινά, όπου η µνήµη θεωρείται αναλώσιµη.
Τι θα µείνει να θυµόµαστε;
Η διαχείριση της πολιτιστικής κληρονοµιάς δεν µπορεί να αποτελεί υπόθεση µιας κλειστής οµάδας εξουσίας που δεν ανέχεται δεύτερη κουβέντα. Χρειάζεται επιστηµονική γνώση, θεσµικό σεβασµό και, πάνω απ’ όλα, την ειλικρινή φωνή της ίδιας της κοινωνίας. Χωρίς αυτά, η πόλη παύει να είναι κοινότητα και µετατρέπεται σε χώρο επιβολής.
Το πραγµατικό ερώτηµα δεν είναι τι γκρεµίζουµε σήµερα, αλλά τι θα µας µείνει αύριο για να θυµόµαστε ποιοι είµαστε. Γιατί µια πόλη που ξεριζώνει τη µνήµη της, αργά ή γρήγορα θα πάψει να αναγνωρίζει ακόµη και το ίδιο της το πρόσωπο.
*Η Νεκταρία Παντελάκη είναι κάτοχος Μ∆Ε στις Επιστήµες Αγωγής και πραγµατοποιεί µεταπτυχιακές σπουδές στον Λαϊκό Πολιτισµό και τη Νεότερη Πολιτιστική Κληρονοµιά. Υπηρέτησε ως ∆ιευθύντρια του 2ου ∆ηµοτικού Σχολείου Χανίων.
