Στα Χανιά, διεξήχθη το διεθνές συνέδριο του ΟΟΣΑ, το οποίο ανέδειξε ένα από τα πιο κρίσιµα ζητήµατα της εποχής µας: τη δηµογραφική µετάβαση και τις επιπτώσεις της στην οικονοµία, στην κοινωνία και στη βιωσιµότητα των τοπικών κοινοτήτων.
Στην Ελλάδα, οι επιπτώσεις αυτής της µετάβασης είναι ιδιαίτερα έντονες. Η γήρανση του πληθυσµού, η χαµηλή γονιµότητα και η µαζική αστικοποίηση αλλάζουν το ανθρώπινο τοπίο της χώρας. Αν οι µεγάλες πόλεις έχουν τη δυνατότητα προσαρµογής, η ύπαιθρος βρίσκεται µπροστά σε ένα υπαρξιακό δίληµµα: πώς θα παραµείνει ζωντανή χωρίς νέους ανθρώπους;
Η Ελλάδα συγκαταλέγεται στις ταχύτερα γηράσκουσες χώρες της Ευρώπης. Το ποσοστό των ατόµων άνω των 65 ετών έχει ξεπεράσει το 23%, ενώ η µέση ηλικία αγγίζει τα 46 έτη. Οι γεννήσεις µειώνονται σταθερά, ενώ οι θάνατοι αυξάνονται. Πολλά χωριά έχουν πλέον λιγοστούς κατοίκους, σχολεία έχουν συγχωνευθεί, ενώ οι µικρές επιχειρήσεις δυσκολεύονται να βρουν εργατικά χέρια και µε τους ηλικιωµένους να αποτελούν τη ραχοκοκαλιά της τοπικής κοινωνίας. Το αποτέλεσµα είναι αλυσιδωτό: περιορισµός της αγροτικής παραγωγής, φθορά της κοινωνικής ζωής, ελλείψεις σε υπηρεσίες υγείας και εκπαίδευσης.
Ο ρόλος της Τοπικής Αυτοδιοίκησης
Το δηµογραφικό, εποµένως, δεν είναι µόνο στατιστικό φαινόµενο. Είναι το υπόβαθρο όλων των υπόλοιπων προβληµάτων που αντιµετωπίζει η ύπαιθρος. Είναι βαθιά κοινωνικό, οικονοµικό και πολιτικό. Στην ουσία του, αγγίζει το µέλλον της ίδιας της ελληνικής υπαίθρου και των µικρών δήµων, που χάνουν σταδιακά τον ενεργό τους πληθυσµό και αδυνατούν να διατηρήσουν υπηρεσίες, σχολεία, ακόµη και βασικές δοµές πρόνοιας.
Η Τοπική Αυτοδιοίκηση µπορεί –και οφείλει– να αποτελέσει βασικό παράγοντα ανάσχεσης της δηµογραφικής συρρίκνωσης. Όχι µόνο µε ευχές, αλλά µε συγκεκριµένες πολιτικές και τοπικά σχέδια δράσης.
Άλλωστε ο δήµος είναι ο κοντινότερος θεσµός στον πολίτη, γνωρίζει τις ανάγκες, τις ανισότητες, αλλά και τις ευκαιρίες κάθε περιοχής. Αυτό σηµαίνει ότι µπορεί να αναλάβει ρόλο συντονιστή τοπικών πρωτοβουλιών που στηρίζουν τη νεότητα, την οικογένεια και την απασχόληση.
Έξι κατευθύνσεις για την αναστροφή της δηµογραφικής φθοράς
1. Στήριξη νέων οικογενειών
Υιοθέτηση µιας ενεργητικής πολιτικής υπέρ της οικογένειας, προσφέροντας οικονοµικά κίνητρα για ζευγάρια που εγκαθίστανται σε χωριά µε φθίνοντα πληθυσµό.
Μειώσεις δηµοτικών τελών, προγράµµατα στέγασης και κοινωνικής κατοικίας, πρόσβαση σε κοινωνικές δοµές καθώς και η δηµιουργία σύγχρονων παιδικών σταθµών, µπορούν να διευκολύνουν τη ζωή των νέων γονιών. Οι µικροί δήµοι µπορούν, µε τη στήριξη της Περιφέρειας και του Ταµείου Ανάκαµψης, να σχεδιάσουν τοπικά προγράµµατα δηµογραφικής ενίσχυσης, όπως ήδη εφαρµόζουν επιτυχώς περιοχές της Ιταλίας και της Ισπανίας.
2. Ενίσχυση απασχόλησης και επιχειρηµατικότητας
Το δηµογραφικό συνδέεται άρρηκτα µε την εργασία. ∆ήµοι που προσφέρουν θέσεις εργασίας –ιδίως σε νέους και γυναίκες– συγκρατούν πληθυσµό.
Οι τοπικές αρχές µπορούν να δηµιουργήσουν χώρους νεανικής επιχειρηµατικότητας, αγροδιατροφικά clusters, αγορές τοπικών προϊόντων και προγράµµατα κατάρτισης, σε συνεργασία µε ∆ΥΠΑ, Επιµελητήρια και τοπικές επιχειρήσεις.
3. Αξιοποίηση του ψηφιακού µετασχηµατισµού
Η τηλεργασία και οι ψηφιακές υπηρεσίες δίνουν νέα προοπτική στην περιφέρεια. ∆ήµοι όπως ο Αποκόρωνας µπορούν να γίνουν πόλοι εγκατάστασης νέων επαγγελµατιών που επιλέγουν την ποιότητα ζωής της υπαίθρου, εφόσον υπάρχουν γρήγορα δίκτυα, υπηρεσίες και υποδοµές. Επιπλέον η διεθνής τάση των «ψηφιακών νοµάδων» προσφέρει µια ακόµη ευκαιρία καθώς µπορεί να προσελκύσει επαγγελµατίες που εργάζονται εξ αποστάσεως και αναζητούν ποιότητα ζωής και φυσικό περιβάλλον.
4. Ανάδειξη της τοπικής ταυτότητας και της ποιότητας ζωής
Η παραµονή στην ύπαιθρο δεν είναι µόνο ζήτηµα εισοδήµατος, αλλά και ποιότητας καθηµερινότητας. Η βελτίωση του οδικού δικτύου, των συγκοινωνιών και της υγειονοµικής φροντίδας, µπορεί να αντιστρέψει το αίσθηµα αποµόνωσης των µικρών κοινοτήτων. Η ανάδειξη των παραδοσιακών οικισµών, των περιπατητικών διαδροµών και των πολιτιστικών εκδηλώσεων µπορεί να συνδεθεί µε την τοπική παραγωγή, τη γαστρονοµία και την πολιτιστική κληρονοµιά.
Αγροτουριστικά καταλύµατα, επισκέψιµα αγροκτήµατα και θεµατικές διαδροµές εµπειρίας µπορούν να δηµιουργήσουν νέες θέσεις εργασίας και να ενισχύσουν το αίσθηµα υπερηφάνειας των κατοίκων.
5. Αναζωογόνηση της αγροτικής παραγωγής και της τοπικής οικονοµίας.
Η στήριξη συνεταιρισµών και οµάδων παραγωγών, η πρόσβαση σε ευρωπαϊκά χρηµατοδοτικά προγράµµατα όπως το LEADER ή η ΚΑΠ, καθώς και η ανάπτυξη προϊόντων υψηλής ποιότητας, µπορούν να δώσουν νέα πνοή στην παραγωγή. Η αξιοποίηση νέων σύγχρονων τεχνολογικών µέσων όπως είναι τα drones για την επιτήρηση και παρακολούθηση της γεωργίας, της κτηνοτροφίας και των αγροτικών διαδικασιών µειώνουν το κόστος µε την ελαχιστοποίηση των απωλειών λόγω ασθενειών.
6. Στρατηγικός σχεδιασµός και συνεργασία
Η Τοπική Αυτοδιοίκηση πρέπει να περάσει από την αποσπασµατική αντιµετώπιση στην ολοκληρωµένη στρατηγική. Κάθε ∆ήµος µπορεί να εκπονήσει ένα Τοπικό Σχέδιο ∆ηµογραφικής Ανθεκτικότητας, το οποίο να περιλαµβάνει στόχους, δείκτες, χρονοδιάγραµµα και συνέργειες µε την Περιφέρεια, Ακαδηµαϊκά Ιδρύµατα και την κοινωνία των πολιτών.
Η συνεργασία µεταξύ ∆ήµων µε παρόµοια χαρακτηριστικά (ορεινών, νησιωτικών, αγροτικών) µπορεί να δηµιουργήσει δίκτυα ανταλλαγής εµπειριών και τεχνογνωσίας, ενώ η συµµετοχή σε ευρωπαϊκά προγράµµατα και διεθνείς πρωτοβουλίες µπορεί να προσδώσει νέα δυναµική και εξωστρέφεια.
Το δηµογραφικό ως προτεραιότητα της αυτοδιοίκησης
Η αντιµετώπιση του δηµογραφικού ζητήµατος δεν είναι υπόθεση µόνο του κράτους ή των ειδικών. Είναι υπόθεση όλων µας. Και αν κάτι έχει αποδείξει η ελληνική αυτοδιοίκηση διαχρονικά, είναι ότι όταν υπάρχει όραµα, συµµετοχή και συνεργασία, ακόµη και οι πιο δύσκολες προκλήσεις µπορούν να µετατραπούν σε ευκαιρίες ανάπτυξης και προόδου.
Η τοπική αυτοδιοίκηση µπορεί και πρέπει να διαθέσει τα εργαλεία, τους ανθρώπους και τη θεσµική εγγύτητα ώστε να πρωταγωνιστήσει στην αναστροφή της πορείας.
Με σχέδιο, καινοτοµία και κοινωνική ευαισθησία, µπορεί να µετατρέψει το δηµογραφικό από απειλή σε ευκαιρία αναγέννησης: να δηµιουργήσει ∆ήµους ζωντανούς, δηµιουργικούς, συµπεριληπτικούς – ∆ήµους που δεν µετρούν απλώς πληθυσµούς, αλλά ανθρώπους που ζουν, εργάζονται και δηµιουργούν στον τόπο τους.
*Ο Χάρης Παπαδάκης είναι καθηγητής Φυσικής ∆.Ε. Χανίων, ∆ιδάκτωρ Πολυτεχνείου Κρήτης
