«Η ηµικρανία δεν φαίνεται στις εξετάσεις. Φαίνεται όµως καθαρά στη ζωή του ανθρώπου που τη βιώνει». Όλοι έχουµε πει κάποια στιγµή «έχω πονοκέφαλο». Για εκατοµµύρια ανθρώπους όµως, ο πόνος αυτός δεν είναι µια απλή ενόχληση που περνά µε ένα παυσίπονο. Είναι µια νευρολογική διαταραχή που µπορεί να διακόψει την καθηµερινότητα για ώρες ή ακόµη και ηµέρες.
Eπηρεάζει περίπου το 12–15% του πληθυσµού και αποτελεί µία από τις σηµαντικότερες αιτίες αναπηρίας παγκοσµίως σε άτοµα παραγωγικής ηλικίας. Με άλλα λόγια, δεν είναι απλώς πονοκέφαλος. Είναι µια νευρολογική καταιγίδα στον εγκέφαλο.
Στη σύγχρονη καθηµερινότητα των οθονών, των ειδοποιήσεων και της συνεχούς εγρήγορσης, ο εγκέφαλος συχνά στέλνει το δικό του µήνυµα: χρειάζεται παύση.
Τι είναι πραγµατικά η ηµικρανία
Σύµφωνα µε τη ∆ιεθνή Ταξινόµηση Κεφαλαλγιών (ICHD-3), µια κρίση ηµικρανίας διαρκεί συνήθως από 4 έως 72 ώρες και συχνά συνοδεύεται από:
• παλλόµενο πόνο, συχνά στη µία πλευρά του κεφαλιού
• έντονη ενόχληση που δυσκολεύει την καθηµερινότητα
• επιδείνωση µε την κίνηση ή τη σωµατική δραστηριότητα
• ναυτία ή έµετο
• ευαισθησία στο φως και στους ήχους
Σε ορισµένους ασθενείς προηγείται η λεγόµενη “αύρα”, µε παροδικές διαταραχές στην όραση ή αίσθηµα µουδιάσµατος.
Η ηµικρανία:
• είναι συχνότερη στις γυναίκες
• συχνά ξεκινά από την εφηβεία ή τη νεαρή ενήλικη ζωή
∆εν είναι «ιδιοτροπία». Είναι νόσος µε σαφή βιολογική βάση.
Γιατί εµφανίζεται
∆εν είναι απλός πονοκέφαλος. Είναι µια διαταραχή ευαισθησίας του εγκεφάλου στα αισθητηριακά ερεθίσµατα. Γι’ αυτό οι άνθρωποι µε ηµικρανία είναι συχνά πιο ευαίσθητοι στο φως, στους ήχους και στις αλλαγές του καθηµερινού ρυθµού.
Στον εγκέφαλο απελευθερώνονται νευρο-πεπτίδια, που σχετίζονται µε τη µετάδοση του πόνου και τη φλεγµονή των νεύρων. ∆εν προκαλείται από έναν µόνο παράγοντα. Ωστόσο, ορισµένες καταστάσεις µπορούν να πυροδοτήσουν κρίσεις:
• έντονο στρες
• διαταραχές ύπνου
• παράλειψη γευµάτων
• αφυδάτωση
• υπερβολική καφεΐνη
• παρατεταµένη έκθεση σε οθόνες
∆εν είναι τυχαίο ότι πολλοί ασθενείς αναφέρουν κρίσεις µετά από περιόδους έντασης ή όταν αλλάζει το πρόγραµµα ύπνου και εργασίας.
Στη σύγχρονη καθηµερινότητα, η πολύωρη χρήση κινητών τηλεφώνων και υπολογιστών µπορεί να λειτουργεί ως εκλυτικός παράγοντας. Η έντονη φωτεινότητα των οθονών, η παρατεταµένη συγκέντρωση και η κακή στάση σώµατος επιβαρύνουν το νευρικό σύστηµα και ευνοούν την εµφάνιση κρίσεων σε ευαίσθητα άτοµα. Επιπλέον, η έλλειψη ποιοτικού ύπνου αποτελεί γνωστό παράγοντα πυροδότησης της ηµικρανίας.
Οι πονοκέφαλοι που συναντάµε συχνότερα
Στην Πρωτοβάθµια Φροντίδα Υγείας συναντώνται κυρίως τρεις τύποι πονοκεφάλου.
Κεφαλαλγία τάσεως
Πιεστικός πόνος, συχνά σαν «σφιχτό στεφάνι» γύρω από το κεφάλι.
Ηµικρανία
Πιο έντονη, συχνά µονόπλευρη, µε συνοδά συµπτώµατα.
Κεφαλαλγία από υπερκατανάλωση αναλγητικών
Ένα συχνό αλλά υποτιµηµένο πρόβληµα: η συχνή χρήση παυσίπονων µπορεί να συντηρεί τον πονοκέφαλο αντί να τον θεραπεύει.
Πότε χρειάζεται άµεση αξιολόγηση
Ανησυχητικά σηµεία είναι όταν ο πονοκέφαλος:
Εµφανίζεται ξαφνικά και είναι πολύ έντονος
περιγράφεται ως «ο χειρότερος πονοκέφαλος της ζωής»
συνοδεύεται από αδυναµία, δυσκολία στην οµιλία, σύγχυση ή απώλεια αισθήσεων
εµφανίζεται για πρώτη φορά µετά την ηλικία των 50 ετών
συνοδεύεται από πυρετό ή έντονη δυσκαµψία στον αυχένα
Σε αυτές τις περιπτώσεις απαιτείται άµεση ιατρική αξιολόγηση
Το κινητό πριν τον ύπνο: µια µικρή συνήθεια µε µεγάλη επίδραση
Μια συνήθεια που έχει γίνει σχεδόν καθηµερινή για πολλούς ανθρώπους είναι η χρήση του κινητού τηλεφώνου στο κρεβάτι πριν τον ύπνο. Το µπλε φως της οθόνης µπορεί να καταστείλει την παραγωγή µελατονίνης, της ορµόνης που ρυθµίζει τον κιρκάδιο ρυθµό και προετοιµάζει τον οργανισµό για τον ύπνο.
Όταν ο ύπνος καθυστερεί ή γίνεται πιο επιφανειακός, ο εγκέφαλος γίνεται πιο ευάλωτος στην εµφάνιση των κρισεων. Για ανθρώπους που ζουν µε ηµικρανία, ακόµη και µια καθηµερινή συνήθεια όπως η χρήση του κινητού πριν τον ύπνο µπορεί να λειτουργεί επιβαρυντικά.
Μερικές φορές, το πιο απλό µέτρο είναι και το πιο αποτελεσµατικό: να αφήσουµε την οθόνη λίγη ώρα πριν κοιµηθούµε.
Τι βοηθά στην καθηµερινότητα
Ορισµένες απλές συνήθειες µπορούν να µειώσουν τη συχνότητα των κρίσεων:
σταθερό ωράριο ύπνου, τακτικά γεύµατα, επαρκής ενυδάτωση, περιορισµός της καφεΐνης, αποφυγή κατάχρησης αναλγητικών, τακτικά διαλείµµατα από τις οθόνες.
Ο εγκέφαλος «αγαπά» τη σταθερότητα.
Ο ρόλος της Πρωτοβάθµιας Φροντίδας Υγείας
Στις περισσότερες περιπτώσεις, η διάγνωση βασίζεται κυρίως στο ιστορικό και στην κλινική εξέταση, χωρίς να χρειάζονται άµεσα απεικονιστικές εξετάσεις.
Στην Πρωτοβάθµια Φροντίδα Υγείας γίνεται η πρώτη ουσιαστική χαρτογράφηση της ηµικρανίας. Αναγνωρίζονται οι παράγοντες που πυροδοτούν τις κρίσεις, ρυθµίζεται η αγωγή και αξιολογείται αν χρειάζεται προληπτική θεραπεία.
Η ηµικρανία µπορεί να µην εξαφανίζεται πάντα. Μπορεί όµως να ελεγχθεί αποτελεσµατικά.
Όταν ο εγκέφαλος ζητά παύση
Η αντιµετώπιση της ηµικρανίας δεν βασίζεται µόνο στα φάρµακα. Για πολλούς ασθενείς, µικρές αλλά σταθερές αλλαγές στην καθηµερινότητα, όπως ο ποιοτικός ύπνος, η διαχείριση του στρες, τα διαλείµµατα από τις οθόνες και η αποφυγή υπερβολικής χρήσης αναλγητικών, µπορούν να µειώσουν σηµαντικά τη συχνότητα των κρίσεων.
Γι’ αυτό και η Πρωτοβάθµια Φροντίδα Υγείας έχει καθοριστικό ρόλο: όχι µόνο στη θεραπεία του πονοκεφάλου, αλλά και στην εκπαίδευση του ασθενούς να αναγνωρίζει καλύτερα τα «σήµατα» του ίδιου του οργανισµού του.
Ο πονοκέφαλος είναι ένα σύµπτωµα που οι περισσότεροι έχουµε βιώσει. Η ηµικρανία όµως είναι κάτι περισσότερο: µια πραγµατική νευρολογική νόσος που δεν επηρεάζει µόνο το κεφάλι, αλλά ολόκληρη την καθηµερινότητα. Η σωστή διάγνωση και η έγκαιρη καθοδήγηση µπορούν να κάνουν µεγάλη διαφορά.
Γιατί στόχος δεν είναι απλώς να περάσει ένας πονοκέφαλος. Είναι να µη γίνει µόνιµος συνοδοιπόρος στη ζωή του ανθρώπου.
*Ο ∆ηµήτρης Ανυφαντάκης, MSc, PhD είναι Ιατρός Γενικής / Οικογενειακής Ιατρικής
Συντονιστής Επιστηµονικής Λειτουργίας Κέντρο Υγείας Κισσάµου
Ενδεικτική βιβλιογραφία
GBD 2019 Diseases and Injuries Collaborators. Global burden of 369 diseases and injuries in 204 countries and territories. 2020 ;396(10258):1204-22.
Steiner TJ, Stovner LJ, Vos T, Jensen R, Katsarava Z. Migraine is first cause of disability in under 50s: will health politicians now take notice? J Headache Pain. 2018; 19(1):17.
Burstein R, Noseda R, Borsook D. Migraine: multiple processes, complex pathophysiology. J Neurosci. 2015 Apr 29;35(17):6619-29.
Ashina M. Migraine. N Engl J Med. 2020;383(19):1866-76.
Symvoulakis EK, Clark LV, Dowson AJ, Jones R, Ridsdale L. Headache: a ‘suitable case’ for behavioural treatment in primary care? Br J Gen Pract. 2007;57(536):231-7.
