» Προς έναν ισορροπηµένο πολιτισµό (1966-2026)
Με αφορµή τις επερχόµενες επετειακές εκδηλώσεις από την επανακοµιδή της Τιµίας Κάρας του Αγίου Αποστόλου Τίτου στο Ηράκλειο (15 Μαΐου 1966) καταθέτουµε σύντοµες σκέψεις για τη σηµασία τους σήµερα.
Οι εορταστικές εκδηλώσεις δεν αποτελούν απλώς ένα γεγονός ιστορικής µνήµης, αλλά µια αφορµή βαθύτερου προβληµατισµού για την πορεία του ανθρώπου και του πολιτισµού. Ιδιαίτερα επίκαιρη αναδεικνύεται η σκέψη που καταγράφεται στο αναµνηστικό Τεύχος του Περιοδικού «Απόστολος Τίτος» (Ηράκλειο, 1966, 88 σελίδες), µέσα από την προβληµατική του µακαριστού Μητρ. Κισάµου και Σελίνου κυρού Ειρηναίου (Γαλανάκη), ο οποίος θέτει ένα καίριο ερώτηµα: τι είδους πολιτισµό οικοδοµούµε;
Ο Απόστολος Τίτος, µαθητής του Αποστόλου Παύλου και πρώτος Επίσκοπος Κρήτης, δεν υπήρξε µόνο µια ιστορική µορφή των πρώτων χριστιανικών χρόνων. Μέρος κι αυτός της περιόδου των Αποστολικών Πατερών, υπήρξε θεµελιωτής ενός τρόπου ζωής, όπου η πίστη συνδέεται άρρηκτα µε την καθηµερινότητα, την κοινωνική συνοχή και την πνευµατική καλλιέργεια. Η παρουσία του στην Κρήτη και η παρακαταθήκη του συνιστούν έναν πυρήνα πολιτισµού που υπερβαίνει την υλική πρόοδο και χρήζει κι αυτός «λουτρού παλιγγενεσίας και ανακαινώσεως» (βλ. σχετικά την επιστολή του Αποστόλου Παύλου προς τον Τίτο, 3:5).
Η περιπετειώδης ιστορία της Τιµίας Κάρας του Αγίου, από την αποµάκρυνσή της κατά την περίοδο της Ενετοκρατίας (1669) έως την επιστροφή της από τη Βενετία το 1966 (ύστερα από τις προσπάθειες του Οικουµενικού πατριάρχου κ. Αθηναγόρα Α’ και του Πάπα Παύλου του ΣΤ’, αποτυπώνει όχι µόνο ιστορικές συγκυρίες, αλλά και τη βαθιά ανάγκη ενός λαού να επανασυνδεθεί µε τις πνευµατικές του ρίζες. Η υποδοχή της στο Ηράκλειο αποτέλεσε µια συγκλονιστική στιγµή συλλογικής αυτογνωσίας.
Ωστόσο, όπως επισηµαίνει ο Ειρηναίος Γαλανάκης, κατά την Προσφώνησή του στο επίσηµο ∆είπνο προς τον Σεβ. Καρδινάλιο Ιωάννη Ουρµπάνι, Πατριάρχου Βενετίας (1900-1969), το γεγονός αυτό δεν πρέπει να περιορίζεται σε έναν εορταστικό χαρακτήρα. Αντίθετα, καλεί σε έναν ουσιαστικό προβληµατισµό για την κατεύθυνση της σύγχρονης κοινωνίας. Η χαρακτηριστική του διατύπωση είναι αποκαλυπτική: για να υπάρξει ένας «ισορροπηµένος πολιτισµός», δεν αρκούν οι διπλωµάτες και οι τεχνικοί, χρειάζονται και οι άγιοι (σελ. 47)! Η φράση αυτή δεν αποτελεί απλώς µια ηθική προτροπή, αλλά και µια συνολική θεώρηση του πολιτισµού. Σε µια εποχή όπου η τεχνολογική πρόοδος και η επιστηµονική εξειδίκευση κυριαρχούν, ο κίνδυνος µονοµέρειας είναι ορατός. Ο άνθρωπος µπορεί να κατακτήσει τον κόσµο εξωτερικά, αλλά να απολέσει την εσωτερική του ισορροπία. Ο πολιτισµός, χωρίς πνευµατικό βάθος, κινδυνεύει να καταστεί απρόσωπος και, τελικά, απάνθρωπος. Κι αυτό ζητούµενο και στις ηµέρες µας.
Η επανακοµιδή της Τιµίας Κάρας του Αγίου Τίτου, κάτω από αυτό το πρίσµα, αποκτά έναν συµβολισµό που υπερβαίνει την ιστορία. Υπενθυµίζει ότι η πρόοδος δεν µπορεί να είναι µόνο τεχνική ή οικονοµική. ∆εν µπορεί να στηρίζεται µόνο στην αρχή της «ιδιονοµίας της οικονοµίας», δηλαδή της αυτονόµησης της οικονοµίας από τις ζωτικές ανάγκες του ανθρώπου και της µετατροπής της σε αυτοσκοπό, όπως επισηµάνθηκε στην Εγκύκλιο της Αγίας και Μεγάλης Συνόδου της Ορθοδόξου Εκκλησίας (Ορθόδοξος Ακαδηµία Κρήτης, 2016). Χρειάζεται να συνοδεύεται από «αγιότητα», βίωµα που εκφράζεται µέσα από την αγάπη, τη θυσία, την ταπείνωση και τη διακονία.
Ο Άγιος Τίτος, ως ποιµένας και πνευµατικός οδηγός, ενσαρκώνει ακριβώς αυτή τη διάσταση. Η παρουσία του δεν σχετίζεται µε δύναµη ή επιβολή, αλλά µε τη µεταµόρφωση του ανθρώπου εκ των έσω. Και αυτή η µεταµόρφωση είναι που µπορεί να θεµελιώσει έναν πολιτισµό πραγµατικά ισορροπηµένο. Στο αναµνηστικό επετειακό Τεύχος αναδεικνύεται έντονα η αίσθηση ότι η επιστροφή της Τιµίας Κάρας δεν ήταν ένα τέλος, αλλά µια αρχή. Μια πρόσκληση προς την κοινωνία να επαναπροσδιορίσει τις προτεραιότητές της. Να µην αρκεστεί στην εξωτερική ανάπτυξη, αλλά να επενδύσει και στην εσωτερική καλλιέργεια του ανθρώπου.
Σήµερα, σε έναν κόσµο που χαρακτηρίζεται από την ταχύτητα, την πληροφορία και την τεχνοκρατία, η σκέψη αυτή καθίσταται ακόµη πιο επίκαιρη. Οι κρίσεις που βιώνουν οι σύγχρονες κοινωνίες, όπως αναδείχθηκαν στο πρόσφατο Φόρουµ ∆ελφών, όπως ηθικές, πολιτισµικές, υπαρξιακές (Delphi Economic Forum, 22-25 Απριλίου 2026) δεν µπορούν να αντιµετωπιστούν µόνο µε τεχνικά µέσα. Απαιτούν ανθρώπους µε πνευµατικό βάθος, ηγέτες µε ήθος και προσανατολισµό. Ζητείται επαναπροσδιορισµός!
Η επέτειος της επανακοµιδής της Τιµίας Κάρας του Αγίου Αποστόλου Τίτου προσφέρει, λοιπόν, κάτι περισσότερο από µια ευκαιρία µνήµης. Προσφέρει ένα κριτήριο. Ένα µέτρο σύγκρισης για τον πολιτισµό που οικοδοµούµε. Και µας καλεί να αναρωτηθούµε: είναι ο πολιτισµός µας ισορροπηµένος; Συνδυάζει την πρόοδο µε την πνευµατικότητα; Την τεχνογνωσία µε την αγιότητα; Ίσως η απάντηση να βρίσκεται ακριβώς εκεί όπου δείχνει η µορφή του Αγίου Τίτου. Στην ενότητα του ανθρώπου. Στην αρµονία µεταξύ εξωτερικής δηµιουργίας και εσωτερικής καλλιέργειας. Στην αναζήτηση ενός πολιτισµού που δεν θα περιορίζεται στο «έχειν», αλλά θα ολοκληρώνεται στο «είναι» (βλ. την οµιλία µας στο εορταστικό διήµερο για την Παιδεία του ∆ήµου Πλατανιά, µε τίτλο «Ο Ειρηναίος Γαλανάκης µπροστά στις Νέες Τεχνολογίες», 24 Απριλίου 2026)!
Ας είναι µια ακόµη ευκαιρία η Ιερά Επαρχιακή Σύνοδος της Εκκλησίας Κρήτης απευθυνόµενη σύσσωµη προς τον κόσµο των πνευµατικών ανθρώπων της Κρήτης, αλλά και «εις πάντα Κρήτα χριστιανόν» (βλ. Συνοδική Εγκύκλιο, σελ. 5-6), να εκφρασθεί η ποθούµενη ενότητα, όπως τουλάχιστον αυτή αναφέρεται στο παραπάνω επετειακό Τεύχος. Στην αναλυτική Έκθεση του Σεβ. Μητρ. Κρήτης Ευγενίου προς την Α.Θ.Π. τον Οικουµενικό Πατριάρχη κ. Αθηναγόρα τονίζεται εντόνως (σηµείο 2 και σηµείο 3) ότι µε το ιστορικό αυτό γεγονός προήχθη «η ενότητα των σεβάσµιων Εκκλησιών Ορθοδόξου και Ρωµαιοκαθολικής Εκκλησίας και συνέβαλε στην προώθησιν αυτής», ο δε µοναχός Long, Αντιπρόσωπος της Γραµµατείας για την ενότητα των χριστιανών της Αγίας Έδρας, σηµείωνε «Έχει πολύ προωθηθή εν τη Εκκλησία της Κρήτης το πνεύµα της ενότητος». Περιγράφει µάλιστα ο υπογράφων την Έκθεση και το εξής περιστατικό: «Ο π. Scarpa, ως προανέφερον, εις το γεύµα εν τη ιερά Μονή του Αγίου Γεωργίου Επανωσήφη, βαθύτατα συγκινηµένος, ηυχήθη υπέρ της ενότητος ειπών, µεταξύ άλλων, ‘Ένωσιν (όχι όµως Φλωρεντίας, αλλά εν αγάπη)’, καταχειροκροτηθείς» (σελ. 38).
Βρισκόµαστε σε µία δύσκολη περίοδο της ιστορίας του κόσµου και της Κρήτης, περίοδο συγχύσεως πραγµάτων. Ο πειρασµός των εύκολων λόγων παρήλθε. Είθε η Εκκλησία της Κρήτης, θυγατέρα της Μητέρας Εκκλησίας, του Οικουµενικού Πατριαρχείου της Κωνσταντινουπόλεως, να ακούσει, όπως το πράττει πάντοτε, τη φωνή της συνειδήσεως, της ιστορίας, των παθηµάτων και των σφαλµάτων, συµβάλλοντας µε τη δική της φωνή στην ενότητα της Εκκλησίας και τη µαρτυρία των λόγων και των έργων του Αποστόλου Τίτου. Η παρούσα ώρα είναι ώρα της Χριστιανικής Ορθοδόξου Κρήτης για µια παγχριστιανική και παγκόσµια ∆ιακονία.
*Ο ∆ρ Κωνσταντίνος Ζορµπάς είναι Γενικός ∆ιευθυντής της Ορθοδόξου Ακαδηµίας Κρήτης και Πρόεδρος του Παγκρητίου Συνδέσµου Θεολόγων
