■ …ως αφορµή σκέψης για την ελληνική πραγµατικότητα
Η Τοσκάνη είναι µια περιφέρεια της κεντρικής Ιταλίας. Ένα χαρακτηριστικό της είναι η έντονη τουριστική ανάπτυξη σε πόλεις µε πλούσια ιστορία και ιδιαίτερη αρχιτεκτονική (Φλωρεντία, Πίζα, Σιένα, κλπ). Μία άλλη πλευρά της είναι η αγροτουριστική ανάπτυξη και η ανάδειξη της γεωργίας ως ένας πολύ σηµαντικός πυλώνας της οικονοµίας. Και στις δύο περιπτώσεις, είναι εύκολο να διακρίνει κάποιος την άριστη οργάνωση και την υποδειγµατική προβολή των πλεονεκτηµάτων της περιοχής. Με συστηµατική προσπάθεια δεκαετιών έχει χτιστεί ένα όνοµα που είναι διάσηµο παγκοσµίως και είναι συνδεδεµένο µε οµορφιά του τοπίου, υψηλή ποιότητα προϊόντων και µια ολοκληρωµένη εµπειρία και έτσι η Τοσκάνη (τουριστικός προορισµός, κουζίνα, οίνος, ελαιόλαδο) έχει καθιερωθεί ως το απόλυτο παράδειγµα εµπορικής επιτυχίας.
Τον Ιανουάριο, επισκεφτήκαµε την Τοσκάνη για την συνάντηση του έργου Ζωντανοί Ελαιώνες (LIFE Olivares Vivos+) που σκοπό έχει την πιστοποίηση ελαιώνων που ευνοούν την βιοποικιλότητα και είναι σε αρµονία µε την φύση. Σε δύο περιοχές, στο Λιβόρνο και κοντά στην Φλωρεντία, γίνονται παρεµβάσεις βελτίωσης της βιοποικιλότητας (φωλιές πουλιών, φύτευση φυτών µε συγκεκριµένες λειτουργίες, εγκατάσταση ξενοδοχείων άγριων µελισσών και µικρών λιµνών) και µετρήσεις για να ποσοτικοποιηθεί το αποτέλεσµα ώστε τελικά να πιστοποιηθεί και να µεταφραστεί σε προστιθέµενη αξία για τον ελαιοπαραγωγό.
Σε αυτή την περιήγηση στην Τοσκάνη έγινε η συνάντηση του εταιρικού σχήµατος του έργου, επίσκεψη στους δύο ελαιώνες εφαρµογών του έργου και συνάντηση µε φορείς και εκπροσώπους αγροτικών οργανώσεων.
Πρώτο αγρόκτηµα στη δυτική Τοσκάνη
Η πρώτη περίπτωση αγροκτήµατος στην περιοχή Λιβόρνο ήταν στο San Vicenzo στο αγρόκτηµα Santissima Annunciata. Είναι µια αγροτουριστική µονάδα µε ελαιώνα, µικρό ελαιοτριβείο, αµπέλι και πορτοκαλιές. Παρατηρήσαµε πυκνή φύτευση ελαιώνα, µε µικρό µέγεθος δέντρων και µικρή ηλικία. Υπερβολικά αυστηρό κλάδεµα που αφήνει λίγη παραγωγική βλάστηση και συνεπώς µικρή παραγωγή ελαιολάδου. Εφαρµόζεται βιολογική παραγωγή µε προσθήκη κοπριάς και ανακύκλωση θρυµµατισµένων κλαδιών κλαδέµατος. Γίνονται παρεµβάσεις βελτίωσης της βιοποικιλότητας στο πρότυπο «Ζωντανοί Ελαιώνες – Olivares Vivos+”». Εκτός από το κύριο κύµα τουρισµού έχει και εξειδικευµένους πελάτες που έρχονται για παρατήρηση πεταλούδων την άνοιξη γιατί σε περιοχή του κτήµατος έχει εντοπιστεί ένα σπάνιο είδος. ∆υνατό σηµείο ήταν η ελαιοποίηση σε δικό του ελαιοτριβείο και η τυποποίηση. Επίσης η απευθείας διάθεση στους επισκέπτες.
∆εύτερο αγρόκτηµα στην ανατολική Τοσκάνη
Η δεύτερη περίπτωση αγροκτήµατος που επισκεφτήκαµε ήταν κοντά στην Φλωρεντία (Olivart). Αποτελείται από 140 στρέµµατα ελαιώνας µεγάλης ηλικίας. Τα δέντρα είναι διαµορφωµένα ορθόκλαδα για συγκοµιδή µε δονητή κορµού. Χαρακτηριστικό ήταν τα πολύ ψηλά δέντρα 6-10 µέτρα και το µεγάλο πρόβληµα σαπίσµατος στους κορµούς από ίσκα που ο παραγωγός θεωρούσε ότι οφείλεται σε φυσιολογική γήρανση των δέντρων. Όπως µας είπε ο ιδιοκτήτης έχει µικρή παραγωγή (12 κιλά καρπού/δέντρο) και περίπου 2 κιλά ελαιόλαδου. Οι καλλιεργούµενες ποικιλίες είναι οι Frantoio, Leccino, Moraiolo. Το κλάδεµα γίνεται κάθε δύο χρόνια ελαφρύ έως µέτριο και αυστηρότερο για διαµόρφωση των δέντρων κάθε 7 χρόνια. Η λίπανση γίνεται κάθε δύο χρόνια µε σύνθετο λίπασµα µε άζωτο, φώσφορο και κάλιο, ενώ το βόριο εφαρµόζεται διαφυλλικά. Μετά το βαρύ κλάδεµα εφαρµόζεται ένα κιλό νιτρικής αµµωνίας ανά δέντρο. ∆εν γίνεται ανάλυση φύλλων ή εδάφους για να προσδιοριστούν οι ανάγκες λίπανσης των δέντρων.
Η αµοιβή των εργατών είναι 22 ευρώ ανά ώρα. Αντίστοιχα, στην Ισπανία το κόστος είναι 65 ευρώ το εξάωρο συν το εργόσηµο.
Με το λογότυπο Abandoned Grove, ανέλαβε την διαχείριση εγκαταλελειµµένων ελαιώνων και τους καλλιεργεί και τυποποιεί το ελαιόλαδο. Η αγορά που ενδιαφέρεται είναι στον Καναδά όπου αρκετοί πελάτες υιοθετούν ένα δέντρο των εγκαταλελειµµένων ελαιώνων.
Το µεγαλύτερο πρόβληµα είναι η χαλαζόπτωση που κάνει µεγάλη ζηµιά. Αυτό το αγρόκτηµα δεν έχει αγροτουριστική δραστηριότητα. Το αγρόκτηµα έχει και λαχανικά και αυγά. Από τα λαχανικά προέχεται η µεγαλύτερη κερδοφορία.
Συνάντηση µε ελαιοκοµικούς φορείς
Ίσως το πιο σηµαντικό γεγονός της επίσκεψης ήταν µια εκδήλωση µε ελαιοκοµικούς φορείς. Εκεί είχαµε την ευκαιρία να συζητήσουµε για τα προβλήµατα και τις προοπτικές της ελαιοκοµίας µε τους:
Gionni Pruneti, ελαιοπαραγωγός, ιδιοκτήτης ελαιοτριβείου και πρόεδρος της κοινοπραξίας Chianti Classico Olive Oil.
Andrea Pagliai, ελαιοπαραγωγός, Αντιπρόεδρος της CIA Toscana Centro, Περιφερειακός Συντονιστής του AIE Olive Oil της CIA, και Συµµετέχων στο Olivares Vivos Project.
Sandro Piccini, Πρόεδρος της Ένωσης Ελαιουργών της Τοσκάνης.
Filippo Legnaioli, Ελαιοπαραγωγός, Πρόεδρος του Συνεταιριστικού Ελαιοτριβείου Grevepesa, Μέλος του ∆ιοικητικού Συµβουλίου της FIOI και µέλος του ∆ιοικητικού Συµβουλίου της Tuscan PGI Olive Oil.
Κάποια πολύ σηµαντικά στοιχεία που µοιράστηκαν µαζί µας ήταν:
Η Τοσκάνη πάει πολύ καλά στο εµπορικό µέρος αλλά η παραγωγή δεν έχει βελτιωθεί.
Η παραγωγή είναι 1,5 κιλά ελαιόλαδου ανά δέντρο.
Οι ελαιώνες είναι πολύ µικροί (µέσος όρος 18 στρέµµατα).
35.000 τόνοι ελαιόλαδου παράγονται στην Τοσκάνη.
Το κόστος παραγωγής είναι 10 ευρώ ανά λίτρο.
Χρειάζεται τιµή παραγωγού τουλάχιστον 13 ευρώ ανά λίτρο για να είναι βιώσιµη η καλλιέργεια.
Η Ισπανική ελαιοκοµία έκανε την επανάσταση της µε τους γραµµικούς ελαιώνες. Η Τοσκάνη έχει κάνει την δική της επανάσταση στην ελαιοκοµία αφού καταφέρνει να πουλάει σε διπλάσιες τιµές από τις άλλες χώρες. ∆εν επιθυµούν εντατικοποίηση των ελαιώνων στο παράδειγµα της Ισπανίας αλλά χρειάζονται βελτιώσεις στο σύστηµα καλλιέργειας.
Κάποιοι φορείς σε συνεργασία µε την Agromillora θέλουν να εγκατασταθούν γραµµικοί ελαιώνες στην Τοσκάνη όµως οι συνεταιρισµοί είναι αντίθετοι. Κάποιοι αγρότες φυτεύουν Ισπανικές ποικιλίες κάτι που είναι λάθος για την Τοσκάνη.
Όλο το ελαιόλαδο τυποποιείται.
Επίσης, η Τοσκάνη εισάγει ελαιόλαδο για να το τυποποιήσει και να το πουλήσει.
Οι συνεταιρισµοί ενδιαφέρονται για το πρόγραµµα Ζωντανοί Ελαιώνες που πιστοποιεί την προστασία της βιοποικιλότητας στον ελαιώνα και µπορεί να δώσει προστιθέµενη αξία στο τυποποιηµένο ελαιόλαδο αφού οι καταναλωτές ενηµερωθούν.
Όµως είναι δύσκολο να πειστεί ο κόσµος για την αξία της βιοποικιλότητας.
Η ποικιλία Μοραϊόλο δεν παράγει εδώ και 10 χρόνια λόγω της κλιµατικής αλλαγής.
Τα 2/3 των ελαιώνων είναι εγκαταλειµµένοι.
Οι νέοι δεν ασχολούνται µε την γεωργία.
Η ελαιοκοµία δεν θα µπορούσε να επιβιώσει αν δεν υπήρχε στην Τοσκάνη η αµπελουργία και ο τουρισµός.
Η ελαιοκοµία της Ιταλίας είναι περίπλοκη γιατί έχει µεγάλη ανοµοιοµορφία από περιφέρεια σε περιφέρεια και µεγάλες διαφορές στον τρόπο καλλιέργειας.
Οι αγρότες πληρώνονται τα αγροπεριβαλλοντικά µέτρα (Eco-schemes) χωρίς να κάνουν κάτι γιατί ήδη εφαρµόζουν τις συγκεκριµένες πρακτικές.
Υπάρχει σήµα στην ετικέτα του ελαιόλαδου «ελαιόλαδο από ελαιώνες της Ιταλίας» (olive oil extracted in Italy from olives produced in Italy).
Στο πλαίσιο της συνάντησης έγινε και γευσιγνωσία συνταγών µαγειρικής µε ελαιόλαδο από τοπικές ποικιλίες ελιάς. Προτάθηκαν συγκεκριµένες χρήσεις για το ελαιόλαδο κάθε ποικιλίας ανάλογα µε τα οργανοληπτικά του χαρακτηριστικά.
Συµπερασµατικά, θα µπορούσαµε να πούµε ότι η καλλιέργεια έχει σοβαρά προβλήµατα (υψηλό κόστος παραγωγής, µέτριες τεχνικές καλλιέργειας, κλιµατική αλλαγή) ενώ η αξιοποίηση των προϊόντων (τυποποίηση, προβολή, διάθεση) είναι σε άριστο επίπεδο. Ένα άλλο χαρακτηριστικό είναι ότι η γεωργία µπορεί να ωφεληθεί πολύ από την πλούσια ιστορία και τον ανεπτυγµένο τουρισµό. Βλέπουµε αρκετές οµοιότητες µε την Ελλάδα και µια σηµαντική διαφορά: την µικρή πρόοδο στην οργάνωση του ελαιοκοµικού τοµέα.
Παρακολουθώντας τις διεθνείς εξελίξεις θα επαναλάβω εδώ ότι η Ελληνική ελαιοκοµία στερείται σηµαντικής προόδου εδώ και δεκαετίες. Όµως άλλες χώρες έχουν πετύχει αλµατώδη ανάπτυξη προσπερνώντας σε σηµαντικούς δείκτες όπως η καλλιεργούµενη έκταση, η ετήσια παραγωγή, το ποσοστό τυποποίησης, οι εξαγωγές, τα διεθνή βραβεία, κλπ. Για να επιβιώσει η Ελληνική ελαιοκοµία χρειάζεται α) ένα εθνικό σχέδιο δράσης µε ορίζοντα δεκαετίας και συγκεκριµένους στόχους και φάσεις υλοποίησης, β) ανθρώπους µε αποδεδειγµένη τεχνογνωσία να το σχεδιάσουν και να το υλοποιήσουν, γ) συστηµατική διεθνή δικτύωση, και δ) συσπείρωση των ελαιοκοµικών φορέων.
*Ο Γιώργος Κουµπούρης είναι ερευνητής ΕΛΓΟ ∆ΗΜΗΤΡΑ – Ινστιτούτο Ελιάς, Υποτροπικών Φυτών & Αµπέλου
FIOI: Federazione Italiana Olivicoltori Indipendenti (Ιταλική Οµοσπονδία Ανεξάρτητων Ελαιοπαραγωγών)
IGP: Indicazione Geografica Protetta (Προστατευόµενη Γεωγραφική Ένδειξη – ΠΓΕ)
CIA: Confederazione Italiana Agricoltori (Ιταλική Συνοµοσπονδία Αγροτών)
