ΤΟ 1970, στα δήθεν “δηµοκρατικά” µέτρα της χούντας των συνταγµαταρχών συµπεριλαµβανόταν και κάποια “άρση” της λογοκρισίας, ώστε να δειχθεί στην Ευρώπη ότι το καθεστώς… εκδηµοκρατίζεται! Εκείνη τη χρονιά, ο Μανόλης Αναγνωστάκης, µε µια πλειάδα λογοτεχνών (1) ασχέτως ιδεολογικής προέλευσης, προέβη σε µια τολµηρή έκδοση, µε τίτλο ”∆εκαοκτώ Κείµενα”. Το βιβλίο, εκτός του ότι έκανε µεγάλη αίσθηση, είχε µέσα σε ένα χρόνο (1970-1971), 5 εκδόσεις! (Κέδρος)
ΥΠΗΡΕΤΟΥΣΑ ως καθηγητής στο ιστορικό “Πανορµίτειο” Γυµνάσιο Σύµης (1969-1973). Ανεβαίνοντας στη Θεσσαλονίκη προµηθεύτηκα αµέσως τον συλλογικό τόµο, επειδή µου άρεσε και η ποίηση του Μ. Αναγνωστάκη. Στον Πρόλογο του τόµου (γραµµένο προφανώς από τον ποιητή) διαπιστώνουµε ότι, παρά το ασφυκτικό δικτατορικό κλίµα, το βιβλίο αποτελούσε µια συγκαλυµµένη διαµαρτυρία/µανιφέστο αλλά και µια ανάσα ελεύθερης έκφρασης (σσ: το προλογικό κείµενο, σε µονοτονικό):
«Παρουσιάζοντας για πρώτη φορά, ύστερα από τρία χρόνια, πρωτότυπη λογοτεχνική εργασία σέ τούτο τον τόµο, πιστεύουµε ότι συµβάλλουµε σε µιαν απόπειρα επανατοποθέτησης του προβλήµατος του Έλληνα δηµιουργού κάτω απ’ τις σηµερινές συνθήκες.
Η άρση της προληπτικής λογοκρισίας δεν αρκεί για τη χειραφέτηση της πνευµατικής ζωής ενός τόπου, όταν µεγάλες ζωτικές περιοχές εξακολουθούν να περιβάλλονται από πλέγµατα που καθιστούν ανέφικτη την εξαντλητική περιγραφή και αξιολόγησή τους. Μολοντούτο, ύστερα από ώριµη στάθµιση, επιχειρούµε να επαναλάβουµε, µε τον εκφραστικό µας τρόπο ο καθένας, την πίστη µας σε κάποιες θεµελιακές αξίες, µε πρώτη ανάµεσά τους το δικαίωµα της ελεύθερης πνευµατικης και καλλιτεχνικής δηµιουργίας, που δεν θα παύσουµε να διεκδικούµε και που συνδέεται αναπόσπαστα µε το σεβασµό της γνώµης και της άξιοπρέπειας. Όλων ανεξαίρετα των δηµιουργών, αλλά και του κάθε ανθρώπου.
Την κοινή µας τούτη πίστη και διεκδίκηση, που µας ενώνει πέρα από διαφορές αντιλήψεων και τεχνοτροπιών, έρχεται να υπογραµµίσει η σηµερινή οµαδική µας παρουσία.
Κρίναµε ταιριαστό να προτάξουµε τιµητικά στα δικά µας κείµενα ένα ποίηµα του Σεφέρη, δηµοσιευµένο σε ξένες χώρες αλλά ανέκδοτο στη γλώσσα του».
ΤΟ 1968, µε την πρώτη µεγάλη διάσπαση του ΚΚΕ, ο Μ. Αναγνωστάκης προσχώρησε στο λεγόµενο “ΚΚΕ εσωτερικού”. Σχεδόν 20 χρόνια αργότερα (1987, Μεταπολίτευση) γράφει τον “Μανούσο Φάσση” -ένα ψευδοδοκίµιο που, ως αυτοσαρκαστική φάρσα ή ως έµµεση κριτική σε πράγµατα που τον πίκραιναν, αντιτίθεται “ποιητικώ τω τρόπω” στις µονολιθικές καταστάσεις που βιώνει γύρω του. Ίσως έγραψε τον “Μανούσο” για να δούµε και τη σατιρική πλευρά της ποίησής του· αλλά- κατά την άποψή µου- µάλλον για να εκφράσει µε σαρωτικό χιούµορ (αντι)κοµµατικές αλήθειες.
ΜΕ ΤΟΝ αγγλοπρεπή, λοιπόν, τίτλο Fair play (σ.σ. ευ αγωνίζεσθαι) ειρωνεύεται τις κοµµατικές “ντιρεκτίβες”, απογοητευµένος από έναν αρτηριοσκληρωτικό κοµµατικό δογµατισµό. Μέσω δε του alter ego του, γράφει µε αυτοαφιέρωση:
Τω φίλω Μ. Αν.
«Πόσες χιλιάδες ώρες πέρασαν µε συνεδρίαση,
σ’ αχτίδες, κόβες ** και κοµµατικούς πυρήνες,
στο τέλος πάθαµε χρόνια νικοτινίαση
κι ο πονοκέφαλος ούτε περνούσε µ’ ασπιρίνες.
Μάθαµε απ’ όξω —βασικά— όλα τα προβλήµατα
και την αναγκαιότητα της πάλης
και γίναµε τα δαχτυλοδειχτούµενα τα βλήµατα
κρατώντας τον Μαρξ -Έγκελς υπό µάλης.
Μέρα τη µέρα θά’ρχονταν η Επανάσταση
και περιµένοντας πέρασαν χρόνια
κι όµως σ’ το λέγαν οι γονείς σου: «άσ’ τα συ
πάντα θα βρίσκονται στον κόσµο άλλα κωθώνια».
Πάντοτε ο καπιταλισµός βρίσκει περάσµατα
και ξεπερνά τις δύσκολες τις κρίσεις.
Κι ένα πρωί: «Απαγορεύονται τα άσµατα
και κοπιάστε στο τµήµα γι’ ανακρίσεις».
Τώρα να σπάσεις δεν µπορείς πια, σε χρωµάτισαν
και σ’ έχουν σαν τον ποντικό µέσα στη φάκα
και δεν ξεφεύγεις από του χαφιέ το µάτι σαν
συναναστρέφεσαι τον κάθ’ ένα µαλάκα.
……………………………..
∆εν άκουσες ποτέ τη µάνα σου την άγια,
σ’ ενοχλούσε και σένα το κατεστηµένο,
δεν είδες γύρω σου χιλιάδες τα ναυάγια
δεν το χαµπάρισες πως το παιχνίδι ήταν στηµένο» (2)
ΜΕ το ποίηµα Femina aeterna (σ.σ. αιώνια γυνή) σαρκάζει το ανέραστο των “κοριτσιών” του ΚΚΕ (Κνίτισσες) που “βαλαντωµένα” από Μάρξ, Λένιν και Γκράµσι απονεκρώνουν συναισθήµατα, περιφρονούν σχέσεις και αρνούνται “συναισθηµατικές” συνευρέσεις µε οµοϊδεάτες “συντρόφους”, επειδή “πάνω απ’ όλα, το κόµµα!”
Femina aeterna
«Eγώ αγαπούσα πάντα την Ελένη
όµως αυτή δε µου ’κανε την χάριν,
δεν αγαπούσε εµένα αλλά τον Λένιν
και µου ’σκισε όλα τα βιβλία του Μπουχάριν.
Καυγάδες όλη νύχτα για το Κόµµα,
για τον Στάλιν, τον Τρότσκι ή τον Γκράµσι.
Α! δεν µπορούσε να τραβήξει πολύ ακόµα,
του έρωτά µας ήταν προφανής η κάµψη.
Εγώ να θέλω σεξ—και να το κάνει
λες από υποχρέωση σαν κότα,
να βιάζεται να σηκωθεί απ’ το ντιβάνι
να ξαναπιάσει το «Πρόγραµµα του Γκότα».
∆εν ήθελε παιδιά και babylino
µάθαινε ρωσικά µετά µανίας
µου ’χε κρεµάσει και στον τοίχο το Κρεµλίνο
και έβριζε το καθεστώς της Ρουµανίας.
Παιδιά, µακριά από γυναίκα οργανωµένη,
αντί για έρωτες σας περιµένουν τάφοι,
εκεί που λες πως την κρατάς γερά δεµένη
έρχεται και σ’ την παίρνει ένας Καντάφι» (3)
ΑΝ ΘΑΥΜΑΖΩ κάτι σε πολλούς αριστερούς (Στρατής Τσίρκας, Άρης Αλεξάνδρου, Χρόνης Μίσσιος, Ν. Καρούζος, Μ. Αναγνωστάκης, Τάκης Λαζαρίδης κ.ά.), είναι το σθένος τους να κριτικάρουν ή να σαρκάσουν κοµµατικά “θέσφατα”, εκφράζοντας µε κάθε τρόπο την αντίθεσή τους στο παράλογο. Χωρίς φόβο και πάθος! (5-12-25)
ΣΗΜΕΙΩΣΕΙΣ
-(1) Γ. Σεφερης, Μανόλης Αναγνωστάκης, Νόρα Αναγνωστάκη, Αλεξ. Αργυρίου, Θανασης Βαλτινός, Λίνα Κάσδαγλη, Νίκος Κάσδαγλης, Αλέξανδρος Κοτζιάς, Τάκης Κουφόπουλος, Μένης Κουµανταρέας, ∆. Ν. Μαρωνίτης, Σπύρος Πλασκοβίτης, Ρόδης Ρούφος, Τάκης Σινόπουλος, Καίη Τσιτσέλη, Στρατής Τσίρκας, Θ.∆. Φραγκόπουλος, Γ. Χειµωνάς.
-(2 & 3) Μ. Αναγνωστάκης, “Ο ποιητής Μανούσος Φάσσης. Η ζωή και το έργο του. Μια πρώτη απόπειρα κριτικής προσέγγισης. ∆οκιµιακό σχεδίασµα”. Αθήνα, εκδ. Στιγµή, 1987. Με το ψευδώνυµο Μανούσος Φάσσης, ο Μ. Αναγν. πλάθει έναν «εναλλακτικό» ποιητή, που του επιτρέπει να σχολιάσει µε χιούµορ και πικρή ειρωνεία την πολιτική και κοινωνική πραγµατικότητα της εποχής του. Ταυτόχρονα, δείχνει την µετατόπισή του από µια φόρµα ποίησης, σε µια πιο παιγνιώδη, µε σατιρική διάθεση.
* ελάχιστη υπόµνηση για τα 100χρονα από τη γέννησή του:
Ο Μανόλης Αναγνωστάκης (1925-205) υπήρξε ένας από τους σηµαντικότερους ποιητές της πρώτης µεταπολεµικής γενιάς, µε έντονη πολιτική δράση, διώξεις και φυλακίσεις. Περιέργως αποκαλείται «ποιητής της ήττας», επειδή εξέφρασε µε τους στίχους του τη διάψευση των οραµάτων της Αριστεράς και την πίκρα της γενιάς του. Ανήκει στους λεγόµενος στρατευµένους (engagés) ποιητές. Σε ποιήµατά του παρωδεί ύφος, ιδεολογίες και λογοτεχνικές τάσεις… Η µακρά ποιητική σιωπή του (1962–1970) και η επιστροφή µε τον “Στόχο” δείχνουν την εσωτερική του πάλη και την ανάγκη επαναπροσδιορισµού. Ο Αναγνωστάκης δεν έγραψε απλώς ποιήµατα· κατέγραψε την ψυχή µιας γενιάς που έζησε την Κατοχή, τον Εµφύλιο, την ήττα και την πολιτική καταπίεση.
** https://neoplanodion.gr/2025/11/22/gia-ton-manoli-anagnostaki/
